Tóm tắt trong năm phút
Chủ nghĩa dân tộc là niềm tin rằng một dân tộc, tức một nhóm người cảm thấy mình thuộc về nhau, nên tự cai quản, và lòng trung thành với dân tộc phải đặt lên hàng đầu. Cảm giác ấy thường dựa trên chung ngôn ngữ, lịch sử, tôn giáo hoặc quyền công dân. Chủ nghĩa dân tộc trở thành một lực lượng chính trị lớn sau Cách mạng Pháp năm 1789, và từ đó đến nay nó vừa dựng nên vừa làm sụp đổ nhiều quốc gia.
Ở thế kỷ XIX, nó góp phần hình thành Hy Lạp, Ý và Đức thành các quốc gia dân tộc, đồng thời làm lung lay những đế quốc đa sắc tộc như Áo-Hung và Đế quốc Ottoman. Sang thế kỷ XX, nó thúc đẩy sự sụp đổ của các đế quốc ấy và chấm dứt ách thống trị thực dân châu Âu ở châu Á và châu Phi. Nó cũng nuôi dưỡng chiến tranh và sự đàn áp. Trang này thuộc bài hướng dẫn những tư tưởng định hình thế kỷ XIX, nơi chủ nghĩa dân tộc được đặt cạnh chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa xã hội và thuyết tiến hóa của Darwin.
Chủ nghĩa dân tộc nghĩa là gì
Có ba khái niệm dễ nhầm lẫn. Dân tộc (nation) là cộng đồng những người tự coi mình là một. Nhà nước (state) là bộ máy cai trị: chính phủ, luật pháp, quân đội và biên giới. Quốc gia dân tộc (nation-state) là nhà nước tuyên bố đại diện cho một dân tộc. Chủ nghĩa dân tộc là ý tưởng cho rằng hai thứ đầu nên khớp với nhau: mỗi dân tộc xứng đáng có nhà nước riêng, và mỗi nhà nước nên thể hiện dân tộc của mình.
Người ta hay so sánh chủ nghĩa dân tộc với lòng yêu nước. Lòng yêu nước thường được hiểu là tình cảm dành cho đất nước và những người sống trong đó. Chủ nghĩa dân tộc mang tính cương lĩnh chính trị nhiều hơn: nó nói ai thuộc về dân tộc, dân tộc đáng được hưởng điều gì và nhà nước nên hành động thế nào vì dân tộc. Các học giả thừa nhận ranh giới giữa hai khái niệm khá mờ, và trong đời thường mọi người dùng hai từ này theo những cách khác nhau.
Chủ nghĩa dân tộc cũng có nhiều dạng. Chủ nghĩa dân tộc công dân xác định dân tộc qua quyền công dân, luật pháp và thể chế chung. Chủ nghĩa dân tộc sắc tộc xác định dân tộc qua huyết thống, ngôn ngữ hoặc văn hóa kế thừa. Các phong trào thực tế thường pha trộn cả hai. Chúng tôi so sánh chi tiết trong bài Civic vs Ethnic Nationalism.
Khởi nguồn: Cách mạng Pháp
Trong phần lớn lịch sử, người ta trung thành với một vị vua, một giáo hội, một lãnh chúa địa phương hay một thành phố, chứ không phải một “dân tộc” trừu tượng. Cách mạng Pháp đã thay đổi điều đó. Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền (1789) khẳng định chủ quyền về cơ bản thuộc về dân tộc. Quyền lực không còn đến từ nhà vua do dòng dõi, mà đến từ toàn thể nhân dân.
Chiến tranh biến ý tưởng ấy thành hiện thực. Năm 1792, các tình nguyện viên và binh sĩ Pháp đối đầu quân đội Phổ và Áo ở Valmy, và được nhớ đến với tiếng hô “Vive la nation!” (Dân tộc muôn năm!). Năm 1793, chính phủ ban sắc lệnh levée en masse (tổng động viên), kêu gọi toàn dân phục vụ nỗ lực chiến tranh. Những người dân thường giờ đây chiến đấu vì một dân tộc mà họ được bảo rằng là của mình. Về sau Napoléon mang luật pháp và quân đội Pháp đi khắp châu Âu, và các dân tộc bị chiếm đóng rút ra hai bài học: dân tộc có thể là một đơn vị chính trị mạnh mẽ, và sự cai trị của ngoại bang là một sự xúc phạm đối với nó.
Ngôn ngữ và văn hóa: Herder và Fichte
Một mạch tư tưởng khác đến từ các nhà tư tưởng Đức. Johann Gottfried Herder (1744–1803) lập luận rằng mỗi dân tộc có ngôn ngữ và cách nhìn thế giới riêng, và những khác biệt văn hóa này đáng được tôn trọng. Herder là nhà tư tưởng văn hóa chứ không phải người vạch kế hoạch lập quốc, nhưng việc ông nhấn mạnh ngôn ngữ đã trở thành viên gạch nền cho các phong trào sau này.
Sau khi Phổ bại trận trước Napoléon ở Jena năm 1806, nhà triết học Johann Gottlieb Fichte đọc loạt bài Addresses to the German Nation (Diễn văn gửi dân tộc Đức) ở Berlin vào năm 1807–08. Ông kêu gọi người Đức tự đổi mới bằng giáo dục và một tinh thần dân tộc chung. Về sau các bài diễn văn được xem như văn bản đặt nền móng cho chủ nghĩa dân tộc Đức, dù khi ấy nước Đức chưa tồn tại như một quốc gia thống nhất: đó là một mảng ghép gồm hàng chục vương quốc, công quốc và thành phố tự do.
Dựng nên các quốc gia dân tộc: Hy Lạp, Ý và Đức
Thành công lớn đầu tiên xảy ra ở rìa châu Âu. Năm 1821, người Hy Lạp nổi dậy chống ách cai trị của Ottoman. Sau một cuộc chiến dài và sự can thiệp của Anh, Pháp và Nga, nền độc lập của Hy Lạp được công nhận vào năm 1830. Nhiều người châu Âu ủng hộ sự nghiệp này, một phần vì họ coi Hy Lạp cổ đại là cội nguồn nền văn hóa của chính mình.
Nước Ý bị chia thành nhiều quốc gia, một số do Áo cai trị hoặc chi phối. Giuseppe Mazzini lập hội kín Young Italy (Nước Ý Trẻ) năm 1831 để thúc đẩy một nước cộng hòa thống nhất. Rốt cuộc, thống nhất đến từ vương quốc Piedmont-Sardinia dưới sự dẫn dắt của chính khách Cavour và những đội quân tình nguyện của Giuseppe Garibaldi. Vương quốc Ý được tuyên bố thành lập năm 1861, và Roma gia nhập vào năm 1870–71.
Nước Đức được thống nhất từ bên trên. Liên minh thuế quan Zollverein (1834) gắn kết nhiều bang Đức với nhau về kinh tế. Sau đó, nước Phổ dưới thời Otto von Bismarck thắng các cuộc chiến với Đan Mạch (1864), Áo (1866) và Pháp (1870–71). Đế quốc Đức được tuyên bố thành lập ngày 18 tháng 1 năm 1871 tại Versailles. Ý và Đức cho thấy các quốc gia dân tộc được tạo nên bằng ngoại giao và chiến tranh không kém gì bằng cảm xúc.
1848: Mùa xuân của các dân tộc
Năm 1848, các cuộc cách mạng bùng nổ khắp châu Âu, và các sử gia gọi đó là “Mùa xuân của các dân tộc”. Ở các vùng đất Đức, một quốc hội được bầu họp tại Frankfurt để soạn hiến pháp cho một nước Đức thống nhất, nhưng không giành được sự ủng hộ của các cường quốc lớn hơn. Ở các vùng đất Habsburg, người Hungary dưới sự lãnh đạo của Lajos Kossuth đòi quyền tự trị. Cuộc cách mạng bị dập tắt năm 1849 với sự giúp đỡ của Nga.
Đế quốc Habsburg cho thấy vì sao chủ nghĩa dân tộc nguy hiểm đối với các đế quốc. Nó cai trị người Đức, người Hungary, người Séc, người Ba Lan, người Croatia, người Ý và nhiều dân tộc khác. Nếu mỗi dân tộc đòi một nhà nước riêng thì đế quốc sẽ chẳng còn lại gì. Đế quốc Ottoman ở vùng Balkan và Đế quốc Nga ở các vùng biên giới phía tây cũng gặp vấn đề tương tự.
Thế kỷ XX: quyền tự quyết và phi thực dân hóa
Áp lực tích tụ cho đến Chiến tranh thế giới thứ nhất. Cuộc chiến bắt đầu năm 1914 ở Sarajevo, với vụ ám sát người thừa kế ngai vàng của Áo bởi một thanh niên dân tộc chủ nghĩa người Serb gốc Bosnia, và cả sự cạnh tranh giữa các cường quốc lẫn nỗi sợ các phong trào dân tộc chủ nghĩa đang lên đều có vai trò. Năm 1918, Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson đưa quyền dân tộc tự quyết thành nguyên tắc hàng đầu của hòa ước. Áo-Hung tan rã vào mùa thu năm 1918, và các quốc gia mới hoặc được khôi phục như Tiệp Khắc, Ba Lan và Vương quốc của người Serb, Croatia và Slovenia (sau này là Nam Tư) xuất hiện.
Chính ý tưởng ấy quay lại chống các đế quốc châu Âu ở hải ngoại. Sau năm 1945, các phong trào dân tộc chủ nghĩa ở châu Á và châu Phi đòi độc lập nhân danh chính dân tộc mình. Indonesia tuyên bố độc lập ngày 17 tháng 8 năm 1945, và Việt Nam ngày 2 tháng 9 năm 1945. Ấn Độ và Pakistan giành độc lập năm 1947, Ghana năm 1957. Trong nhiều trường hợp, chủ nghĩa dân tộc nghĩa là đoàn kết những người nói nhiều ngôn ngữ và theo nhiều tôn giáo chống lại kẻ cai trị thực dân, và đường biên giới mới thường theo bản đồ thuộc địa.
Chủ nghĩa dân tộc tốt hay xấu?
Lịch sử không cho một câu trả lời gói trong một từ. Chủ nghĩa dân tộc đã mang đến cho con người cảm giác thuộc về, lý do để xây trường học, đường sá và hệ thống phúc lợi cho những người xa lạ, và một ngôn ngữ để chống lại ách ngoại bang. Nó cũng bị dùng để biện minh cho việc trục xuất hoặc giết hại các nhóm thiểu số, như chủ nghĩa dân tộc chủng tộc dưới thời Đức Quốc xã và các cuộc chiến sau khi Nam Tư tan rã trong thập niên 1990.
Karl Marx kỳ vọng giai cấp sẽ quan trọng hơn dân tộc, và Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848) kết thúc bằng lời kêu gọi công nhân mọi nước đoàn kết lại. Lịch sử sau đó cho thấy lòng trung thành dân tộc mạnh đến mức nào. Bạn có thể đọc thêm trong bài Who Was Karl Marx?. Vì vậy, nhiều sử gia coi chủ nghĩa dân tộc không phải một học thuyết duy nhất mà là một lực lượng có tác động tùy vào việc ai định nghĩa dân tộc và định nghĩa như thế nào.
Các sử gia giải thích thế nào
Các học giả bất đồng về việc dân tộc có từ xa xưa hay là sản phẩm hiện đại, nhưng những lý giải có ảnh hưởng nhất của thập niên 1980 nhấn mạnh tính hiện đại của chúng. Ernest Gellner, trong Nations and Nationalism (1983), lập luận rằng các xã hội công nghiệp cần một ngôn ngữ và nền giáo dục chung, và chủ nghĩa dân tộc lớn lên từ nhu cầu đó. Benedict Anderson, trong Imagined Communities (1983), mô tả dân tộc là một cộng đồng chính trị tưởng tượng: bạn sẽ không bao giờ gặp hầu hết đồng bào của mình, nhưng vẫn cảm thấy gắn kết với họ, nhờ in ấn, báo chí và tiểu thuyết bằng một ngôn ngữ chung. Trước đó, năm 1882, nhà tư tưởng Pháp Ernest Renan mô tả dân tộc là một “cuộc trưng cầu ý dân hằng ngày”, một cộng đồng tiếp tục tồn tại vì các thành viên chọn duy trì nó.
Điều này không có nghĩa dân tộc là giả. “Tưởng tượng” nghĩa là chúng được tạo nên bởi những câu chuyện, luật pháp và thể chế chung, và con người sống chết vì chúng.
Đề thi thường hỏi gì
- Định nghĩa: biết giải thích chủ nghĩa dân tộc, dân tộc và quốc gia dân tộc bằng lời của mình, và phân biệt chủ nghĩa dân tộc với lòng yêu nước.
- Nguồn gốc: liên hệ Cách mạng Pháp (1789), levée en masse (1793) và sự chiếm đóng của Napoléon với sự trỗi dậy của tình cảm dân tộc.
- Nghiên cứu tình huống: so sánh việc thống nhất nước Ý (1861) với thống nhất nước Đức (1871), gồm vai trò của Cavour, Garibaldi và Bismarck.
- Các đế quốc: giải thích vì sao chủ nghĩa dân tộc đe dọa các đế quốc đa sắc tộc, dùng ví dụ đế quốc Habsburg và các cuộc cách mạng 1848.
- Thế kỷ XX: nối quyền tự quyết năm 1918 với phi thực dân hóa sau 1945.
- Đánh giá: nêu một cách chủ nghĩa dân tộc đã đoàn kết và một cách nó gây chia rẽ hoặc tổn hại, mỗi cách kèm một ví dụ.
Đọc tiếp
- Ideas That Shaped the 19th Century: trang trung tâm của chủ đề này, đặt chủ nghĩa dân tộc cạnh chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa xã hội và Darwin.
- Civic vs Ethnic Nationalism: một dân tộc có thể được xác định bằng quyền công dân hay bằng huyết thống, và vì sao điều đó quan trọng.
- Who Was Karl Marx?: nhà tư tưởng đặt cược vào giai cấp hơn là dân tộc.
- Malthus and the Population Debate: một ý tưởng khác của cùng thời đại những học thuyết lớn.
