Tóm tắt trong năm phút
Chủ nghĩa vị lợi là học thuyết đạo đức cho rằng hành động đúng là hành động tạo ra nhiều hạnh phúc nhất, hoặc ít đau khổ nhất, cho tất cả những người bị ảnh hưởng. Jeremy Bentham trình bày học thuyết này vào cuối thế kỷ 18, và John Stuart Mill hoàn thiện nó trong thế kỷ 19. Đây là một trong những tư tưởng định hình thế kỷ 19, bên cạnh chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa dân tộc.
Phép thử cốt lõi rất đơn giản: hãy nhìn vào kết quả. Truyền thống, địa vị hay quyền uy tôn giáo tự chúng không phải là lý do. Điều quan trọng là một đạo luật hay một lựa chọn khiến cuộc sống của con người tốt lên hay tệ đi. Phép thử ấy biến chủ nghĩa vị lợi thành công cụ của các nhà cải cách, những người dùng nó để công kích các luật cũ gây đau đớn mà chẳng phục vụ mục đích nào.
Chủ nghĩa vị lợi bắt nguồn từ đâu
Đến thế kỷ 18, nhiều nhà tư tưởng ở Anh và Pháp đã đặt câu hỏi liệu đạo đức có cần tôn giáo hay phong tục để biện minh hay không. David Hume cho rằng tính hữu ích nằm sau phần lớn những gì ta gọi là đức hạnh. Claude Adrien Helvétius ở Pháp và Cesare Beccaria ở Ý lập luận rằng luật pháp nên được đánh giá bằng tác động lên hạnh phúc chung. Cuốn sách của Beccaria về tội phạm và hình phạt (1764) đã dùng lối lập luận này để chống lại tra tấn và án tử hình.
Nước Anh để lại cho các nhà cải cách rất nhiều việc phải làm. Luật hình sự liệt kê một danh sách rất dài các tội bị xử tử, kể cả những vụ trộm vặt. Hệ thống pháp luật dựa vào tập quán cũ và rối rắm đến mức ngay cả luật sư cũng khó hiểu; Bentham, vốn được đào tạo làm luật sư, thấy nó phi lý và tàn nhẫn. Các đô thị công nghiệp cũng lớn lên nhanh chóng, kéo theo những vấn đề mới như nghèo đói và nguồn nước bẩn. Chủ nghĩa vị lợi đáp lại bằng một thông điệp: kiểm tra kết quả, rồi xây dựng lại.
Bentham và nguyên tắc hữu ích
Jeremy Bentham (1748–1832) mở đầu cuốn An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (Dẫn nhập vào các nguyên tắc đạo đức và lập pháp), in năm 1780 và xuất bản năm 1789, bằng một khẳng định táo bạo. Theo ông, tự nhiên đã đặt con người dưới quyền hai vị chủ nhân: đau đớn và khoái lạc. Chúng quyết định điều ta làm, và cũng nên quyết định điều ta cần làm. Ông gọi phép thử này là nguyên tắc hữu ích (principle of utility): tán thành một hành động nếu nó làm tăng hạnh phúc của những người bị ảnh hưởng, và phản đối nếu nó làm giảm hạnh phúc ấy.
Có hai nét làm nên đặc trưng của phiên bản này. Thứ nhất, mọi người đều được tính ngang nhau, nên niềm vui của nhà vua không nặng hơn niềm vui của người lao động. Thứ hai, ông muốn đo lường. “Phép tính khoái lạc” (felicific calculus) của ông liệt kê những điều cần cân nhắc khi lựa chọn: khoái lạc hay đau đớn mạnh đến đâu, kéo dài bao lâu, chắc chắn đến mức nào, đến sớm hay muộn, có dẫn đến thêm những điều tương tự không, có lẫn điều trái ngược không, và ảnh hưởng đến bao nhiêu người. Ông không mong ai phải làm toán trước mỗi quyết định. Đó là kim chỉ nam cho các nhà lập pháp khi so sánh các đạo luật. Vì tính hạnh phúc theo số lượng, quan điểm của ông được gọi là chủ nghĩa vị lợi định lượng.
Bentham cũng lập luận rằng động vật thuộc về bức tranh đạo đức vì chúng biết chịu đau khổ. Năm 1791, ông công bố kế hoạch Panopticon, một nhà tù có tháp canh ở trung tâm để nhìn thấy mọi phòng giam. Nó chưa bao giờ được xây đúng như ông vẽ, nhưng cho thấy thói quen thiết kế thể chế xoay quanh những kết quả có thể quan sát được.
Cải cách trong thực tế: nhóm Cấp tiến triết học
Các môn đồ của Bentham biến lý thuyết thành chính trị. James Mill, một nhà văn người Scotland, cùng những người được gọi là Cấp tiến triết học (Philosophical Radicals) thúc đẩy mở rộng quyền bầu cử, đơn giản hóa pháp luật, giáo dục và thương mại tự do. Edwin Chadwick, từng làm thư ký cho Bentham những năm cuối đời ông, về sau góp phần định hình Đạo luật Sửa đổi Luật Người nghèo năm 1834 và thúc đẩy cải cách vệ sinh, dẫn đến Đạo luật Y tế công cộng năm 1848.
Bức tranh này có cả sáng lẫn tối. Cải cách y tế công cộng và pháp luật đã cải thiện nhiều cuộc sống. Tuy nhiên, Luật Người nghèo 1834 lại dựng nên một hệ thống nhà tế bần khắc nghiệt, dựa trên tính toán rằng làm cho việc nhận trợ cấp trở nên khó chịu sẽ đẩy người ta đi làm. Nó vẫn được nhắc đến như ví dụ về việc “lợi ích lớn hơn” đặt gánh nặng quá lớn lên người yếu thế nhất. Bentham mất năm 1832. Thi hài được bảo quản của ông, gọi là auto-icon, vẫn được lưu giữ tại University College London.
John Stuart Mill: một phiên bản nhân văn hơn
John Stuart Mill (1806–1873) được cha là James Mill nuôi dạy để tiếp nối sự nghiệp của Bentham. Theo lời kể của chính ông, ông bắt đầu học tiếng Hy Lạp từ năm ba tuổi. Năm 1826, ở tuổi hai mươi, ông rơi vào trầm cảm nặng. Ông đã tự hỏi liệu mình có hạnh phúc nếu mọi mục tiêu cải cách đều đạt được, và câu trả lời thành thật là không. Thơ ca, đặc biệt là thơ của Wordsworth, giúp ông hồi phục. Ông kết luận rằng hạnh phúc đến chắc chắn hơn khi ta nhắm tới một điều khác, thay vì đuổi theo nó trực tiếp.
Trong Utilitarianism (đăng thành các bài luận năm 1861, in thành sách năm 1863), Mill đáp lại những người chỉ trích gọi học thuyết này là thứ dành cho loài lợn. Ông lập luận rằng khoái lạc khác nhau về chất lượng chứ không chỉ về số lượng. Theo ông, những người từng biết cả khoái lạc trí tuệ lẫn khoái lạc thể xác sẽ ưa chuộng loại cao hơn. Từ đó có câu nổi tiếng: thà làm một con người bất mãn còn hơn làm một con lợn thỏa mãn, thà làm Socrates bất mãn còn hơn làm kẻ ngốc thỏa mãn. Quan điểm này được gọi là chủ nghĩa vị lợi định tính.
Mill còn đặt công lý và quyền lợi trên nền tảng của tính hữu ích: những quy tắc bảo vệ lợi ích cơ bản của con người quan trọng đến mức đối với hạnh phúc chung nên chúng được cảm nhận như những đòi hỏi tuyệt đối. Trong On Liberty (Bàn về tự do, 1859), ông bổ sung nguyên tắc tổn hại (harm principle): xã hội chỉ được hạn chế tự do của một cá nhân để ngăn chặn tổn hại cho người khác. Năm 1867, với tư cách nghị sĩ, ông đề xuất một tu chính án trao quyền bầu cử cho phụ nữ. Tu chính án bị bác, nhưng nó khớp với lập luận trong cuốn sách sau này của ông, The Subjection of Women (1869).
So sánh Bentham và Mill
- Hạnh phúc là gì: Bentham so sánh lượng khoái lạc. Mill cho rằng một số khoái lạc có giá trị hơn những khoái lạc khác.
- Cách nhìn về con người: Bentham hình dung con người bị chi phối bởi đau đớn và khoái lạc. Mill thêm nhân cách, văn hóa và sự phát triển bản thân vào một cuộc sống tốt đẹp.
- Mối quan tâm chính: Bentham tập trung vào luật pháp và thể chế. Mill tập trung vào tự do và sự phát triển của cá nhân.
- Điểm chung: cả hai đều đánh giá hành động qua kết quả và tính hạnh phúc của mỗi người như nhau.
Những lời phê bình và phát triển về sau
- Quyền của thiểu số: nếu đa số được lợi, có thể hy sinh thiểu số không? Ví dụ kinh điển là trừng phạt một người vô tội để xoa dịu đám đông.
- Đo lường hạnh phúc: những cảm xúc khác nhau ở từng người có thể so sánh hay cộng lại được không?
- Sự toàn vẹn cá nhân: nếu luôn phải tối đa hóa tổng hạnh phúc, liệu ta có phải từ bỏ những cam kết riêng của mình? Bernard Williams nhấn mạnh điểm này.
- Tính tách biệt của mỗi người: trong A Theory of Justice (1971), John Rawls cho rằng chủ nghĩa vị lợi coi xã hội như một con người khổng lồ và xem nhẹ việc mỗi cá nhân là một con người riêng biệt.
Những người bảo vệ đã đáp lại bằng cách điều chỉnh học thuyết. Henry Sidgwick đưa ra sự bảo vệ có hệ thống nhất trong The Methods of Ethics (1874). Những người theo chủ nghĩa vị lợi hành vi đánh giá từng hành động qua kết quả của nó, còn những người theo chủ nghĩa vị lợi quy tắc tuân theo các quy tắc sẽ tạo ra nhiều hạnh phúc nhất nếu ai cũng giữ. Cuốn Animal Liberation (1975) của Peter Singer đã lấy lập luận về đau khổ của Bentham và áp dụng vào cách đối xử với động vật. Ngày nay, lối suy luận vị lợi xuất hiện trong phân tích chi phí – lợi ích, kinh tế học phúc lợi và chính sách y tế.
Chủ nghĩa vị lợi ở Nhật Bản
Tư tưởng của Mill đến Nhật Bản thời Minh Trị khá sớm. Nakamura Masanao dịch On Liberty năm 1872 với tên Jiyū no Ri, và Nishi Amane dịch Utilitarianism của Mill với tên Rigaku năm 1877.
Đề thi thường hỏi gì
- Đối chiếu Bentham (số lượng, hạnh phúc đo được, cải cách pháp luật) với Mill (chất lượng, khoái lạc cao cấp, tự do cá nhân).
- Nắm các thuật ngữ chính: nguyên tắc hữu ích, phép tính khoái lạc, nguyên tắc tổn hại, “hạnh phúc lớn nhất cho số đông lớn nhất”.
- Các mốc chính: Introduction của Bentham (1789), On Liberty (1859), Utilitarianism của Mill (1863), Luật Người nghèo (1834).
- Gắn học thuyết với bối cảnh: lý tính thời Khai sáng, đô thị công nghiệp và làn sóng cải cách ở Anh, gồm cả Đạo luật Cải cách 1832.
- Đề luận điển hình: đánh giá mức độ tư tưởng vị lợi định hình cải cách ở Anh thế kỷ 19, và nêu một lợi ích cùng một tác hại.
- Đừng nhầm James Mill (người cha) với John Stuart Mill (người con).
Đọc tiếp
- Những tư tưởng định hình thế kỷ 19: bài tổng hợp đặt chủ nghĩa vị lợi cạnh chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa dân tộc và Darwin.
- On Liberty của John Stuart Mill: nguyên tắc tổn hại đầy đủ và cách Mill bảo vệ tự do cá nhân.
- Malthus và cuộc tranh luận về dân số: cuộc tranh cãi về nghèo đói và dân số tạo bối cảnh cho Luật Người nghèo 1834.
- Chủ nghĩa dân tộc là gì?: một tư tưởng khác của thế kỷ 19, đặt quốc gia thay vì cá nhân vào trung tâm.
