Tóm tắt trong 5 phút
Cách mạng công nghiệp là quá trình chuyển từ làm ra hàng hóa bằng tay, tại nhà hoặc trong các xưởng nhỏ, sang sản xuất bằng máy móc trong nhà máy. Lúc đầu máy chạy bằng bánh xe nước, sau đó bằng máy hơi nước đốt than.
Cuộc cách mạng này bắt đầu ở Vương quốc Anh vào những năm 1760, và giai đoạn đầu kéo dài đến khoảng những năm 1840. Đã mất chừng tám mươi năm, vậy sao vẫn gọi là “cách mạng”?
Vì nó phá vỡ một khuôn mẫu đã tồn tại hàng nghìn năm. Trước đó, kinh tế tăng trưởng chậm đến mức phần lớn mọi người sống gần như y hệt ông bà mình.
Từ đó trở đi, sản lượng một người lao động làm ra cứ tăng lên qua mỗi thế hệ.
Ba thay đổi diễn ra cùng lúc. Năng lượng: than đá và hơi nước thay cho sức người, sức gió và sức nước.
Tổ chức: nhà máy gom công nhân và máy móc về chung một mái nhà, vận hành theo giờ giấc. Giao thông: kênh đào rồi đường sắt chở than, bông và hành khách nhanh hơn, rẻ hơn bao giờ hết.
Đây là bài tổng quan của chủ đề Cách mạng công nghiệp trên FiveMinRead, đồng thời thuộc loạt bài lớn về lịch sử thế giới từ 1700 đến 1918.
Cái tên này ra đời muộn hơn. Đầu thế kỷ 19, các nhà văn Pháp đã dùng cụm từ ấy để đặt máy móc của nước Anh bên cạnh cuộc cách mạng chính trị của nước Pháp.
Sử gia người Anh Arnold Toynbee biến nó thành thuật ngữ chuẩn: tập Lectures on the Industrial Revolution in England (Các bài giảng về Cách mạng công nghiệp ở Anh) của ông được xuất bản năm 1884, một năm sau khi ông qua đời.
Nguyên nhân: vì sao là nước Anh, và vì sao vào lúc đó?
Không có một nguyên nhân duy nhất nào giải thích được. Nước Anh thế kỷ 18 cùng lúc hội tụ nhiều lợi thế.
- Than và sắt. Anh có những vỉa than lớn, thường nằm gần quặng sắt, sông ngòi và bờ biển. Than rẻ khiến việc vận hành những cỗ máy ngốn nhiều nhiên liệu trở nên đáng làm.
- Nhiều lương thực hơn, đông dân hơn. Việc rào đất các cánh đồng chung (enclosure) và các cách luân canh mới làm sản lượng nông nghiệp tăng lên. Dân số Anh và xứ Wales tăng từ khoảng 9 triệu người ở cuộc điều tra dân số đầu tiên năm 1801 lên khoảng 18 triệu năm 1851, nên nhà máy vừa có người làm, vừa có người mua.
- Vốn và thị trường. Ngoại thương làm giới thương nhân giàu lên và giúp ngân hàng phát triển. Một phần khối của cải ấy đến từ việc buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương, cùng đường và thuốc lá do những người bị bắt làm nô lệ trồng. Thuộc địa và các tuyến thương mại mở ra thị trường khắp thế giới cho hàng hóa Anh.
- Chính quyền ổn định và bằng sáng chế. Sau năm 1688, Nghị viện bảo vệ quyền sở hữu và thương mại, còn bằng sáng chế cho phép nhà phát minh kiếm lời từ máy móc mới.
- Lương cao, năng lượng rẻ. Nhà sử học kinh tế Robert Allen lập luận rằng so với các nước khác, nhân công ở Anh đắt còn than lại rẻ. Vì thế, thay người bằng máy chạy than mang lại lợi nhuận ở Anh sớm nhất.
- Giao thông. Ở Anh, ít nơi nào nằm xa biển hay một con sông tàu thuyền đi lại được. Từ năm 1761, khi kênh Bridgewater mở ra để chở than vào Manchester, mạng lưới kênh đào ngày càng dày đã cắt giảm chi phí chở hàng nặng.
Diễn biến: bông, hơi nước và sắt
Ngành bông đi đầu
Cách dễ nhớ nhất là xem các phát minh ngành dệt như một chuỗi “vấn đề và lời giải”. Thoi bay (flying shuttle) của John Kay (1733) giúp thợ dệt làm nhanh hơn, khiến thợ kéo sợi không theo kịp.
Máy kéo sợi Jenny của James Hargreaves (khoảng 1764) cho phép một người kéo nhiều sợi cùng lúc. Máy kéo sợi chạy bằng sức nước (water frame) của Richard Arkwright (cấp bằng sáng chế năm 1769) dùng sức nước để kéo ra sợi chắc.
Năm 1771, ông mở xưởng Cromford Mill ở Derbyshire, thường được xem là nhà máy hiện đại đầu tiên, với ca làm cố định và máy chạy suốt ngày đêm. Máy kéo sợi mule của Samuel Crompton (1779) làm ra sợi mảnh mà bền, còn máy dệt chạy bằng động lực (power loom) của Edmund Cartwright (1785) bắt đầu cơ giới hóa chính công đoạn dệt.
Bông thô lúc đầu đến từ vùng Caribe, về sau chủ yếu từ miền Nam nước Mỹ, nơi những người nô lệ hái bông. Các nhà máy ở Lancashire biến bông thành vải, và Manchester có biệt danh “Cottonopolis” (kinh đô bông).
Sức mạnh hơi nước
Hơi nước đã biến cơn sốt ngành bông thành một cuộc cách mạng. Máy hơi nước của Thomas Newcomen (1712) bơm nước ra khỏi hầm mỏ nhưng tốn rất nhiều than.
Bộ ngưng tụ tách rời của James Watt, được cấp bằng sáng chế năm 1769, giúp động cơ hiệu quả hơn hẳn. Hợp tác với nhà sản xuất Matthew Boulton ở Birmingham, ông chế tạo động cơ từ những năm 1770.
Đến thập niên 1780, ông bổ sung chuyển động quay để động cơ có thể làm quay máy móc trong nhà máy. Nhà máy không còn phải nằm cạnh những dòng sông chảy xiết.
Chúng có thể được xây trong thị trấn, gần nhân công và gần than.
Rồi hơi nước lên đường ray. Richard Trevithick cho chạy một đầu máy hơi nước ở Nam Wales năm 1804.
Tuyến đường sắt Stockton và Darlington do George Stephenson thiết kế khánh thành năm 1825. Tuyến Liverpool và Manchester năm 1830 là tuyến liên thành phố đầu tiên mà mọi chuyến tàu đều do đầu máy hơi nước kéo.
Đến năm 1850, nước Anh đã có khoảng 6.000 dặm đường ray.
Sắt và than
Máy móc, động cơ và đường ray đều cần sắt. Năm 1709, tại Coalbrookdale, Abraham Darby luyện sắt bằng than cốc (than đá đã nung để loại tạp chất) thay cho than củi, nhờ vậy ngành luyện sắt không còn phụ thuộc vào những cánh rừng đang cạn dần.
Phương pháp khuấy luyện và cán (puddling and rolling) của Henry Cort (1784) sản xuất sắt rèn với số lượng lớn. Cây cầu sắt Iron Bridge bắc qua sông Severn, xây năm 1779, là màn phô diễn những gì vật liệu mới này làm được.
Cách mạng công nghiệp và những hệ quả
Đô thị
Người dân rời làng quê đến các thị trấn nhà máy và vùng mỏ. Manchester, Leeds, Birmingham và Glasgow lớn lên rất nhanh, kéo theo nhà ở chật chội, cống rãnh tồi tệ và những đợt bùng phát dịch tả.
Cuộc điều tra dân số năm 1851 cho thấy hơn một nửa dân số nước Anh sống ở đô thị. Trước đó chưa nước lớn nào chạm tới mốc này.
Lao động và giai cấp
Tiếng chuông nhà máy và chiếc đồng hồ thay cho nhịp mùa vụ của nhà nông. Ca làm từ mười hai tiếng trở lên là chuyện thường, và trẻ em làm việc trong nhà máy, hầm mỏ vì công rẻ và người nhỏ.
Hai nhóm xã hội mới hình thành. Một là giai cấp công nhân công nghiệp, sống bằng việc bán sức lao động.
Hai là tầng lớp trung lưu gồm chủ xưởng, kỹ sư và thương nhân, giàu lên nhờ công nghiệp chứ không nhờ ruộng đất.
Phản kháng và cải cách
Một số công nhân đã vùng lên. Từ năm 1811 đến 1816, những người Luddite đập phá máy móc ở vùng Midlands và miền bắc nước Anh.
Nghị viện can thiệp chậm chạp. Đạo luật Nhà máy năm 1833 cấm trẻ dưới chín tuổi làm việc trong nhà máy dệt, giới hạn giờ làm của trẻ lớn hơn và cử thanh tra giám sát việc thực hiện.
Công đoàn và phong trào Hiến chương (1838–1848), đòi quyền bầu cử cho đàn ông lao động, cũng nảy sinh từ đời sống công nghiệp.
Những tư tưởng mới
Người ủng hộ tự do thương mại và chủ nghĩa tự do coi nhà máy là tiến bộ. Người phê phán thì thấy ở đó sự bóc lột.
Friedrich Engels mô tả các khu ổ chuột ở Manchester trong Tình cảnh giai cấp công nhân ở Anh (1845), và cùng Karl Marx viết Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848). Đến nay các nhà sử học vẫn tranh luận về việc đời sống của người lao động bình thường được cải thiện nhanh đến đâu.
Đây được gọi là cuộc tranh luận về mức sống, và nhiều người cho rằng những cải thiện rõ rệt chỉ đến sau khoảng năm 1840.
Ra thế giới
Nước Anh trở thành “công xưởng của thế giới”. Vải dệt máy giá rẻ đánh bật thợ dệt thủ công ở Ấn Độ, nơi từng là nơi sản xuất vải bông hàng đầu thế giới.
Nhà máy cần nguyên liệu và người mua, điều này tiếp sức cho cuộc chạy đua giành thuộc địa vào cuối thế kỷ. Khói than phủ đen các thành phố, và việc đốt than đã mở đầu cho đà tăng kéo dài của lượng khí thải carbon.
Lan rộng: Cách mạng công nghiệp lần thứ hai
Anh tìm cách giữ vị trí dẫn đầu bằng cách hạn chế thợ lành nghề di cư và hạn chế xuất khẩu máy móc, nhưng bí quyết vẫn lan ra ngoài. Samuel Slater, người từng học nghề trong các nhà máy ở Anh, dựng một nhà máy kéo sợi chạy bằng sức nước ở Rhode Island vào đầu những năm 1790.
Bỉ là nước đầu tiên trên lục địa châu Âu công nghiệp hóa, tiếp theo là Pháp. Ở Đức, Liên minh thuế quan (Zollverein) năm 1834 và tốc độ làm đường sắt nhanh chóng đã thúc đẩy tăng trưởng từ những năm 1840.
Trước đó, trong thời đại Napoleon, Hệ thống Lục địa năm 1806 của Napoleon từng tìm cách chặn hàng hóa Anh khỏi châu Âu. Thương mại Anh vẫn trụ vững, và khoảng cách dẫn trước của Anh càng nới rộng.
Từ khoảng năm 1870 đến 1914 diễn ra làn sóng thứ hai, thường được gọi là Cách mạng công nghiệp lần thứ hai. Phương pháp Bessemer (1856) khiến thép trở nên rẻ, còn điện, hóa chất, dầu mỏ và động cơ đốt trong tạo ra hàng loạt ngành công nghiệp hoàn toàn mới.
Đức và Mỹ dẫn đầu làn sóng này và vượt Anh về sản lượng thép vào thập niên 1890. Nhật Bản tham gia sau cuộc Duy tân Minh Trị năm 1868: ngành kéo sợi bông bùng nổ từ cuối những năm 1880, và nhà máy thép nhà nước Yawata bắt đầu sản xuất năm 1901.
Bài viết về châu Âu thế kỷ 19 cho thấy công nghiệp đã tiếp sức cho chủ nghĩa dân tộc và các cuộc thống nhất quốc gia như thế nào.
Những điểm hay ra trong đề thi
- Vì sao Anh đi đầu? Hãy nêu nhiều nguyên nhân liên kết với nhau (than, thay đổi trong nông nghiệp, vốn, thị trường, chính quyền ổn định), đừng chỉ nêu một.
- Chuỗi phát minh ngành dệt. Nhớ đúng thứ tự: thoi bay (1733), máy Jenny (khoảng 1764), máy kéo sợi chạy bằng sức nước (1769), máy mule (1779), máy dệt động lực (1785). Giải thích mỗi phát minh như lời giải cho một điểm nghẽn.
- Đóng góp thật sự của Watt. Ông không phát minh ra máy hơi nước. Ông làm cho thiết kế của Newcomen hiệu quả hơn nhiều và có thể vận hành máy móc.
- Nguyên nhân và kết quả. Các câu hỏi AP World History và AP European History thường gắn công nghiệp hóa với đô thị hóa, cải cách lao động, các hệ tư tưởng mới (chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa xã hội) và chủ nghĩa đế quốc.
- Làn sóng thứ nhất và thứ hai. Thứ nhất: Anh, bông, than, sắt, hơi nước. Thứ hai: Đức và Mỹ, thép, điện, hóa chất, dầu mỏ.
Đọc tiếp
- Lịch sử thế giới 1700–1918: bức tranh toàn cảnh về các cuộc cách mạng, công nghiệp, đế quốc và chiến tranh, cho thấy Cách mạng công nghiệp nằm ở đâu trong dòng chảy ấy.
- Thời đại Napoleon (1799–1815): chiến tranh và Hệ thống Lục địa đã thử thách nền kinh tế công nghiệp non trẻ của Anh ra sao.
- Châu Âu thế kỷ 19: đường sắt, nhà máy và các giai cấp xã hội mới đã tiếp sức cho cách mạng, chủ nghĩa dân tộc và thống nhất quốc gia như thế nào.