Tóm tắt trong năm phút
Simón Bolívar (1783–1830) là một tướng lĩnh và chính khách sinh ra ở Venezuela, người dẫn đầu cuộc đấu tranh giải phóng miền bắc Nam Mỹ khỏi ách thống trị của Tây Ban Nha. Sinh ra trong một gia đình creole giàu có ở Caracas, ông dành phần lớn đời trưởng thành cho chiến tranh, từng đưa quân vượt dãy Andes và góp phần giải phóng những vùng đất nay là Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru và Bolivia. Người ta gọi ông là El Libertador, tức “Nhà Giải phóng”.
Giấc mơ lớn nhất của ông là một liên minh các nước cộng hòa non trẻ. Ông đã dựng nên một liên minh như thế, Đại Colombia, nhưng nó tan vỡ năm 1830, chính năm ông qua đời vì bệnh lao ở tuổi 47. Bài viết này nằm trong chuyên mục tổng hợp về Cuộc đấu tranh giành độc lập của châu Mỹ Latinh (1791–1826).
Simón Bolívar sinh ở đâu và xuất thân từ gia đình nào?
Bolívar sinh ngày 24 tháng 7 năm 1783 tại Caracas, khi đó thuộc Tổng trấn Venezuela của đế quốc Tây Ban Nha. Gia đình ông là creole, tức người gốc Tây Ban Nha sinh ra ở châu Mỹ, và thuộc hàng giàu nhất thuộc địa với các đồn điền, mỏ khoáng và nhà phố. Dù vậy, Tây Ban Nha vẫn dành những chức vụ cao nhất trong chính quyền, tòa án và giáo hội cho người sinh ra ở chính quốc. Sự coi thường âm thầm ấy đã định hình chính trị của những gia đình như gia đình ông.
Cha ông mất khi ông còn nhỏ, mẹ ông mất khi ông lên tám, nên họ hàng và các thầy dạy kèm nuôi dưỡng ông. Người quan trọng nhất là Simón Rodríguez, một thầy giáo có tư tưởng tự do, người đã đưa ông đến với các tác giả Khai sáng như Rousseau. Năm 1802, tại Madrid, ông kết hôn với María Teresa Rodríguez del Toro. Bà qua đời vì bệnh sốt vàng da ở Caracas chưa đầy một năm sau đó, và Bolívar không tái hôn. Ông đi nhiều nơi ở châu Âu, và năm 1805, theo lời kể sau này của chính ông, ông đã thề trên một ngọn đồi ở Rome sẽ giải phóng quê hương.
Vì sao đế quốc Tây Ban Nha đã sẵn sàng rạn nứt?
Nhiều yếu tố cùng hội tụ. Tư tưởng Khai sáng cùng cách mạng Mỹ và cách mạng Pháp mang đến cho người creole một ngôn ngữ của tự do. Cách mạng Haiti, kết thúc bằng nền độc lập năm 1804 (xem Jean-Jacques Dessalines), cho thấy trật tự thuộc địa có thể bị lật đổ, đồng thời khiến các chủ đồn điền sống nhờ lao động nô lệ lo sợ. Những hạn chế thương mại và đặc quyền của các quan chức sinh ở Tây Ban Nha càng làm sự phẫn nộ tăng thêm.
Mồi lửa xuất hiện năm 1808, khi Napoleon xâm lược Tây Ban Nha và buộc nhà vua phải rời ngai vàng. Không còn vị quân chủ rõ ràng, nhiều thị trấn khắp châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha lập ra các junta để cai quản nhân danh nhà vua, và nhiều nơi chẳng bao lâu đòi hỏi nhiều hơn thế. Tại Caracas, một junta đã phế truất viên thống đốc Tây Ban Nha vào ngày 19 tháng 4 năm 1810. Bolívar ủng hộ junta và được cử sang London để tìm kiếm sự hỗ trợ của Anh. Ngày 5 tháng 7 năm 1811, Venezuela tuyên bố độc lập, mở đầu giai đoạn được gọi là Cộng hòa thứ nhất.
Simón Bolívar đã làm những gì?
Những thất bại đầu tiên (1812–1814)
Cộng hòa thứ nhất không tồn tại lâu. Một trận động đất dữ dội vào tháng 3 năm 1812 giáng nặng xuống các thị trấn của phe độc lập, và các giáo sĩ thân hoàng gia gọi đó là sự phán xét dành cho quân nổi dậy. Chỉ huy của nền cộng hòa, Francisco de Miranda, đầu hàng vào tháng 7. Bolívar trốn đến Cartagena, nơi tháng 12 năm 1812 ông viết Bản Tuyên ngôn Cartagena, lập luận rằng nền cộng hòa sụp đổ vì chính quyền quá yếu và chia rẽ để tự bảo vệ mình.
Năm 1813, ông dẫn đầu cuộc hành quân về sau được gọi là Chiến dịch Phi thường (Admirable Campaign), tiến từ Tân Granada vào Venezuela và đến Caracas ngày 6 tháng 8. Thành phố chào đón ông là Libertador. Đó cũng là một cuộc chiến tàn khốc: hồi tháng 6, ông đã ban hành sắc lệnh “Chiến tranh đến chết”, hứa xử tử những người Tây Ban Nha không tích cực ủng hộ độc lập. Cộng hòa thứ hai sụp đổ năm 1814, bị đánh tan bởi các kỵ binh llanero thân hoàng gia dưới quyền José Tomás Boves, và Bolívar lại phải chạy ra nước ngoài.
Lưu vong, Jamaica và Haiti (1815–1816)
Tại Jamaica vào tháng 9 năm 1815, Bolívar viết văn kiện nổi tiếng nhất của mình, Bức thư từ Jamaica của Bolívar (1815). Trong đó, ông mô tả những bất bình của châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha và hình dung tương lai của nó. Năm 1816, tổng thống Haiti, Alexandre Pétion, cung cấp cho ông tàu thuyền, vũ khí và nơi nương náu. Đổi lại, Pétion đề nghị ông giải phóng những người bị bắt làm nô lệ ở các vùng đất ông giành được, và Bolívar đã ban hành các sắc lệnh trao tự do cho những người nô lệ nam tham gia cuộc chiến.
Cuộc hành quân thay đổi cục diện chiến tranh (1819)
Tháng 2 năm 1819, Bolívar phát biểu trước đại hội ở Angostura (nay là Ciudad Bolívar) và trình bày kế hoạch cho một nhà nước mới. Vào giữa năm, ông dẫn vài nghìn binh sĩ băng qua những đồng bằng ngập nước rồi vượt Páramo de Pisba lạnh giá trên dãy Andes, tạo bất ngờ cho quân hoàng gia ở Tân Granada. Ngày 7 tháng 8 năm 1819, họ thắng trận Boyacá, và Bogotá được giải phóng. Tháng 12, Đại hội Angostura thành lập Cộng hòa Colombia, mà các sử gia gọi là Đại Colombia (Gran Colombia) để phân biệt với nước Colombia ngày nay. Ban đầu nước này gồm Venezuela và Tân Granada, về sau Quito và Panama gia nhập.
Hoàn tất sự nghiệp (1821–1825)
Ngày 24 tháng 6 năm 1821, phe độc lập thắng trận Carabobo, bảo đảm nền độc lập của Venezuela. Năm 1822, vị tướng đáng tin cậy nhất của Bolívar, Antonio José de Sucre, thắng ở Pichincha và giải phóng Quito. Tháng 7 năm 1822, Bolívar gặp José de San Martín tại Guayaquil. San Martín đã giải phóng Argentina và Chile, đồng thời tuyên bố Peru độc lập. Cuộc hội đàm diễn ra kín, nhưng ngay sau đó San Martín rút lui và Bolívar tiếp quản cuộc chiến ở Peru. Năm 1824, quân của ông thắng ở Junín (ngày 6 tháng 8) và Sucre giành thắng lợi quyết định ở trận Ayacucho (ngày 9 tháng 12), chấm dứt sức mạnh chủ lực của Tây Ban Nha trên lục địa. Năm 1825, Thượng Peru trở thành một quốc gia mới và lấy tên Bolivia để vinh danh ông.
Ông có những tư tưởng nào, và chúng thất bại ở đâu?
Bolívar tin rằng những quốc gia vừa được giải phóng cần một chính quyền mạnh và ổn định. Ông sợ các thể chế liên bang yếu ớt sẽ dẫn đến hỗn loạn, như ông đã chứng kiến năm 1812. Bản hiến pháp ông soạn cho Bolivia có chức tổng thống trọn đời, điều mà những người chỉ trích xem là chế độ quân chủ trá hình. Năm 1826, ông mời các nước cộng hòa châu Mỹ đến Đại hội Panama để bàn về một liên minh phòng thủ, nhưng ít đại biểu đến dự và hầu như không đạt được thỏa thuận nào.
Về chế độ nô lệ, ông trả tự do cho những người nô lệ trên các điền trang của mình và ủng hộ việc bãi bỏ, nhưng Đại Colombia chỉ thông qua đạo luật “sinh ra tự do” mang tính dần dần vào năm 1821, và chế độ nô lệ chỉ chấm dứt ở Colombia và Venezuela vào những năm 1850. Bản thân liên bang bị xé nát bởi các mối kình địch. Phó tổng thống Francisco de Paula Santander muốn cai trị bằng pháp luật, José Antonio Páez điều hành Venezuela gần như độc lập, còn giới tinh hoa các vùng thì bất mãn với chính quyền ở Bogotá. Sau khi hội nghị Ocaña thất bại năm 1828, Bolívar nắm quyền độc tài. Ngày 25 tháng 9 năm 1828, những kẻ âm mưu định giết ông ở Bogotá, và ông đã thoát nạn.
Ông qua đời thế nào, và để lại di sản gì?
Đến năm 1830, Venezuela và Ecuador đang rời khỏi liên bang, và Bolívar từ chức tổng thống vào tháng 4. Ốm yếu và thiếu tiền, ông định ra nước ngoài, nhưng đã qua đời ngày 17 tháng 12 năm 1830 gần Santa Marta trên bờ biển Colombia, thọ 47 tuổi. Hài cốt của ông được đưa về Caracas năm 1842.
Ngày nay Bolívar được tôn vinh khắp châu Mỹ Latinh. Bolivia mang tên ông, đơn vị tiền tệ của Venezuela là đồng bolívar, và từ năm 1999 tên chính thức của nước này là Cộng hòa Bolivar Venezuela. Hầu như thành phố nào cũng có quảng trường và tượng đài mang tên ông. Các sử gia vẫn tranh luận về ông: người ngưỡng mộ thấy một nhà tiên kiến đã dốc cả gia sản cho tự do, còn người phê phán chỉ ra sự khắc nghiệt của ông trong chiến tranh và sự ngờ vực dân chủ. Cả hai quan điểm đều dựa trên tư liệu lịch sử.
Đề thi thường hỏi gì
Với môn AP World History và các khóa học tương tự, hãy nhớ những điểm sau:
- Người creole lãnh đạo phần lớn các phong trào độc lập ở châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha. Độc lập làm thay đổi người cầm quyền, nhưng không nhanh chóng chấm dứt bất bình đẳng hay chế độ nô lệ.
- Cuộc xâm lược Tây Ban Nha của Napoleon năm 1808 là mồi lửa, còn Haiti năm 1804 là tấm gương có trước.
- Bolívar gắn với miền bắc (Venezuela, Colombia, Ecuador, Bolivia) và San Martín gắn với miền nam (Argentina, Chile, Peru). Cuộc gặp của họ ở Guayaquil năm 1822 là một chủ đề so sánh kinh điển.
- Sự sụp đổ của Đại Colombia năm 1830 cho thấy các mối kình địch vùng miền và những kẻ cường quyền (caudillo) đã cản trở sự thống nhất như thế nào.
- Hai nguồn tư liệu quan trọng là Bức thư từ Jamaica (1815) và Đại hội Panama (1826).
Đọc tiếp
- Bức thư từ Jamaica của Bolívar (1815): văn bản trong đó ông giải thích vì sao châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha nên được tự do và tương lai có thể ra sao.
- Jean-Jacques Dessalines: nhà lãnh đạo tuyên bố Haiti độc lập năm 1804, vừa là hình mẫu vừa là lời cảnh báo cho các nhà lãnh đạo creole.
- Ngày Độc lập Mexico (16 tháng 9): con đường giành độc lập rất khác bắt đầu ở Mexico năm 1810.
- Cuộc đấu tranh giành độc lập của châu Mỹ Latinh (1791–1826): chuyên mục tổng hợp đầy đủ về thời kỳ này, với mọi quốc gia và bước ngoặt.
