Tóm tắt trong năm phút
Lịch sử châu Âu thế kỷ 19 là câu chuyện về một trật tự được dựng lên để ngăn mọi thay đổi, và về việc thay đổi rốt cuộc vẫn thắng. Năm 1815, các cường quốc họp ở Vienna để bảo đảm không có một Napoleon mới nào trỗi dậy. Đến năm 1871, nước Ý đã thành một vương quốc, nước Đức đã thành một đế quốc, và ý tưởng rằng những người cùng ngôn ngữ, cùng lịch sử nên tự cai trị mình đã trở thành lực lượng mạnh nhất trong chính trị châu Âu.
Ba mạch chính chạy suốt thế kỷ. Chủ nghĩa tự do đòi hiến pháp, nghị viện dân cử và bình đẳng trước pháp luật. Chủ nghĩa dân tộc đòi mỗi dân tộc sống trong một nhà nước riêng. Công nghiệp hóa đưa các gia đình vào thành phố, tạo ra giai cấp công nhân và trao cho chính phủ đường sắt cùng vũ khí để hiện thực hóa những ý tưởng lớn. Phần lớn câu hỏi thi về giai đoạn này đều quay lại việc ba lực ấy giằng co nhau ra sao.
Trang này là trang tổng hợp của chủ đề, và mỗi phần dẫn tới nội dung chi tiết hơn. Muốn xem bức tranh rộng từ 1700 đến 1918, hãy đọc trang mẹ Lịch sử thế giới 1700–1918.
1815: Hội nghị Vienna và Hệ thống Hòa hợp châu Âu
Sau khi Napoleon sụp đổ, các nhà ngoại giao họp tại Vienna từ tháng 9 năm 1814 đến tháng 6 năm 1815. Klemens von Metternich của Áo dẫn đầu phe bảo thủ. Huân tước Castlereagh phát ngôn cho nước Anh và Sa hoàng Alexander I đại diện nước Nga. Talleyrand, đại diện nước Pháp bại trận, vẫn giành được cho nước mình một chỗ trên bàn đàm phán. Họ dựa trên ba ý tưởng: tính chính thống, tức là đưa các dòng họ cầm quyền cũ trở lại; cân bằng quyền lực, tức là không quốc gia nào đủ mạnh để thống trị; và kiềm chế nước Pháp.
Kết quả thực tế khá rõ. Liên bang Đức gồm 39 quốc gia thay cho Đế quốc La Mã Thần thánh đã chấm dứt từ năm 1806. Bỉ bị gộp vào Hà Lan, Nga nắm phần lớn Ba Lan dưới quyền sa hoàng, còn Áo giữ Lombardia và Venetia ở miền bắc nước Ý. Nga, Áo và Phổ ký Liên minh Thần thánh để bảo vệ chế độ quân chủ, và bốn cường quốc thắng trận chính đồng ý sẽ họp lại mỗi khi khủng hoảng xảy ra. Thói quen tham vấn đó gọi là Hệ thống Hòa hợp châu Âu. Nó giúp các cường quốc không đánh nhau cho tới Chiến tranh Krym năm 1853.
Điểm yếu cũng lộ rõ. Thỏa thuận này phớt lờ tinh thần tự do và dân tộc, nên nhiều người Ba Lan, Ý, Đức và Bỉ phải sống dưới những nhà cai trị họ không chọn. Trật tự ấy được giữ bằng kiểm duyệt và cảnh sát, chẳng hạn Sắc lệnh Carlsbad năm 1819 siết chặt kiểm soát đại học và báo chí ở Đức.
1820–1848: hệ thống bắt đầu rạn nứt
Thách thức đầu tiên đến từ vùng rìa. Các cuộc nổi dậy ở Tây Ban Nha và Naples năm 1820 bị quân đội nước ngoài dập tắt, còn cuộc nổi dậy của các sĩ quan Dekabrist ở Nga tháng 12 năm 1825 bị đè bẹp chỉ trong một ngày. Hy Lạp thì khác. Chiến tranh giành độc lập của Hy Lạp bắt đầu năm 1821. Năm 1827, Anh, Pháp và Nga tiêu diệt hạm đội Ottoman–Ai Cập tại Navarino, và nền độc lập của Hy Lạp được xác nhận năm 1830.
Rồi năm 1830 làm rung chuyển trung tâm châu Âu. Tháng 7, người Paris nổi dậy chống Charles X, và Louis-Philippe lên ngôi với tư cách một vị vua tự do hơn. Tháng 8, người Bỉ nổi dậy chống ách cai trị của Hà Lan và giành độc lập, điều mà Hà Lan cuối cùng chấp nhận năm 1839. Cuộc nổi dậy của người Ba Lan chống Nga bị dập tắt năm 1831. Nước Anh tránh được cách mạng nhờ cải cách: Đạo luật Cải cách lớn năm 1832 mở rộng quyền bầu cử.
Kinh tế đang thay đổi châu Âu một cách lặng lẽ hơn. Tuyến đường sắt Liverpool–Manchester khai trương năm 1830, và năm 1834 Phổ dẫn dắt các quốc gia Đức vào Zollverein, một liên minh thuế quan tạo nên sự thống nhất kinh tế trước khi có thống nhất chính trị. Về động lực đằng sau những thay đổi này, hãy đọc Cách mạng Công nghiệp: là gì và vì sao quan trọng. Còn để thấy thế giới ấy trong văn chương, Những người khốn khổ mở đầu năm 1815 và đi tới cuộc nổi dậy thất bại ở Paris tháng 6 năm 1832.
1848: Mùa xuân của các dân tộc
Mất mùa, giá lương thực cao và nạn thất nghiệp những năm 1846–47 gặp phải sự phẫn nộ của những người theo chủ nghĩa tự do và dân tộc. Cách mạng nổ ra ở Palermo tháng 1 năm 1848 và ở Paris tháng 2, nơi Louis-Philippe thoái vị và nền cộng hòa được tuyên bố. Tháng 3, đám đông nổi dậy ở Vienna và Berlin, Metternich từ chức và bỏ trốn. Người Hungary do Lajos Kossuth dẫn đầu đòi quyền tự trị, Milano và Venezia nổi dậy chống Áo, và một nghị viện họp ở Frankfurt vào tháng 5 để soạn hiến pháp cho một nước Đức thống nhất.
Đến năm 1849, phần lớn đều thất bại. Quân đội vẫn trung thành với các nhà cai trị. Những người cách mạng chia rẽ vì giai cấp, khi giới tự do sợ công nhân cấp tiến, và vì dân tộc, khi người Hungary, Czech, Croatia và Đức trong các vùng đất Habsburg đưa ra những yêu sách đối nghịch. Áo đè bẹp Hungary năm 1849 với sự giúp đỡ của Nga. Tháng 4 năm 1849, vua Friedrich Wilhelm IV của Phổ từ chối chiếc vương miện hoàng đế do Nghị viện Frankfurt dâng. Ở Pháp, Louis-Napoleon Bonaparte đắc cử tổng thống tháng 12 năm 1848 và trở thành Hoàng đế Napoleon III năm 1852.
Không phải mọi thứ đều mất. Chế độ nông nô chấm dứt ở các vùng đất Habsburg, và một số quốc gia giữ lại hiến pháp. Bài học nhiều người rút ra là chủ nghĩa dân tộc cần quân đội và ngoại giao, chứ không chỉ diễn văn.
Thập niên 1850–1871: thống nhất bằng quyền thuật và chiến tranh
Chiến tranh Krym 1853–56 phá vỡ sự hợp tác cũ giữa Nga và Áo, mở ra không gian cho thay đổi. Thất bại cũng thúc đẩy Alexander II giải phóng nông nô Nga năm 1861.
Nước Ý
Bá tước Cavour, thủ tướng Piemonte-Sardegna, hiện đại hóa vương quốc của mình và liên minh với Napoleon III chống Áo năm 1859. Sau các trận Magenta và Solferino, Lombardia sáp nhập vào Piemonte. Năm 1860, Giuseppe Garibaldi đem khoảng một nghìn tình nguyện quân vượt biển tới Sicilia, chinh phục miền nam rồi trao lại cho vua Victor Emmanuel II. Vương quốc Ý được tuyên bố vào tháng 3 năm 1861. Venetia gia nhập năm 1866 và Roma năm 1870.
Nước Đức
Otto von Bismarck trở thành thủ tướng Phổ năm 1862 và chọn chiến tranh thay vì tranh luận. Phổ đánh bại Đan Mạch năm 1864 và Áo năm 1866 ở Königgrätz, rồi lập Liên bang Bắc Đức năm 1867 mà không có Áo. Triều Habsburg bại trận tái cơ cấu thành Áo-Hung năm 1867. Năm 1870, một tranh chấp về ngai vàng Tây Ban Nha dẫn tới Chiến tranh Pháp–Phổ. Napoleon III bị bắt tại Sedan vào tháng 9, và Đế quốc Đức được tuyên bố tại Versailles ngày 18 tháng 1 năm 1871 với Wilhelm I làm hoàng đế. Pháp mất Alsace và một phần Lorraine, đồng thời phải bồi thường năm tỷ franc. Sau đó Paris trải qua Công xã từ tháng 3 đến tháng 5 năm 1871, rồi Đệ tam Cộng hòa ra đời.
Công nghiệp và xã hội
Anh công nghiệp hóa trước, sau đó là Bỉ, Pháp và Đức. Từ khoảng năm 1870, thép, hóa chất và điện có lợi cho Đức và Hoa Kỳ. Các thành phố lớn lên, công nhân nhà máy tổ chức thành công đoàn, và chủ nghĩa xã hội lan rộng; Marx và Engels công bố Tuyên ngôn Cộng sản năm 1848. Con đường riêng của nước Anh, với quyền bầu cử ngày càng mở rộng và một triều đại kéo dài, được trình bày trong Thời đại Victoria (1837–1901).
1871–1914: các cường quốc và hệ thống liên minh
Sau năm 1871, Bismarck muốn một châu Âu hòa bình trong đó nước Pháp bị cô lập. Ông lập Liên minh Ba Hoàng đế năm 1873, đăng cai Hội nghị Berlin năm 1878, ký Liên minh Đôi với Áo-Hung năm 1879 và Liên minh Ba bên với Ý năm 1882. Các cường quốc cũng chia nhau châu Phi tại Hội nghị Berlin 1884–85. Sau khi Bismarck rời chức năm 1890, Nga và Pháp liên minh trong thập niên 1890, Anh ký Hiệp ước Thân ái với Pháp năm 1904 và một thỏa thuận với Nga năm 1907. Châu Âu giờ chia thành hai khối. Ở vùng Balkan, chính chủ nghĩa dân tộc từng dựng nên Ý và Đức lại xé toạc các vùng đất Ottoman và Habsburg, và căng thẳng đó dẫn tới năm 1914.
Đề thi thường hỏi gì
- Các nguyên tắc của Hội nghị Vienna: tính chính thống, cân bằng quyền lực, kiềm chế nước Pháp.
- Vì sao năm 1830 thành công một phần (Bỉ, Hy Lạp, Pháp) còn năm 1848 phần lớn thất bại.
- Vì sao Nghị viện Frankfurt thất bại, và lựa chọn giữa một nước Đức có Áo với một nước Đức do Phổ dẫn đầu.
- So sánh phương pháp của Cavour (ngoại giao, liên minh) với của Bismarck (chiến tranh, sức mạnh quân sự).
- Ý nghĩa, theo kiểu AP: chủ nghĩa dân tộc vừa xây dựng các quốc gia dân tộc, vừa làm bất ổn các đế quốc đa dân tộc.
Đọc tiếp
- Lịch sử thế giới 1700–1918: trang mẹ đặt châu Âu giữa các cuộc cách mạng, đế quốc và chiến tranh.
- Cách mạng Công nghiệp: biến đổi kinh tế nằm bên dưới chính trị.
- Thời đại Victoria (1837–1901): các cải cách và đế quốc của nước Anh.
- Những người khốn khổ: tiểu thuyết của Victor Hugo về nước Pháp từ 1815 đến 1832.
