Trong năm phút
Trang này cung cấp một mẹo ghi nhớ cho Liên minh Tam quốc (Triple Alliance) và Hiệp ước Tam quốc (Triple Entente). Liên minh Tam quốc được thành lập năm 1882, liên kết Đức, Áo-Hung và Ý trong một hiệp ước phòng thủ. Hiệp ước Tam quốc không phải một hiệp ước đơn lẻ. Đó là tập hợp các thỏa thuận, hoàn tất năm 1907, đưa Anh, Pháp và Nga vào một quan hệ hợp tác lỏng lẻo. Hai khối này đối đầu nhau trong Chiến tranh thế giới thứ nhất (Thế chiến I), và Ý đã đổi phe giữa chừng. Để xem bức tranh rộng hơn, hãy đọc Hướng dẫn học Lịch sử thế giới hiện đại.
Cách đơn giản để nhớ Liên minh Tam quốc và Hiệp ước Tam quốc
Không có câu vần ngắn nào được coi là chuẩn cho hai nhóm này, nên mẹo ở đây dựa vào cấu trúc. Gồm ba bước.
- Dùng chữ cái đầu. Liên minh: Đ, Á, Ý, tương ứng với Đức, Áo-Hung và Ý. Hiệp ước: A, P, N, tương ứng với Anh, Pháp và Nga. Viết hai cột từ trí nhớ, rồi đối chiếu với danh sách.
- Hình dung bản đồ. Liên minh nằm ở trung tâm và phía nam châu Âu, như một khối gọn. Hiệp ước trải dài từ phía tây, Anh và Pháp, sang phía đông, Nga, như một đường ngang qua lục địa.
- Nhớ ngoại lệ. Ý bắt đầu ở phe Liên minh và kết thúc ở phe Hiệp ước. Mọi câu hỏi đặt Ý vào phe Hiệp ước trước năm 1915 đều có đáp án sai.
Để luyện tập, hãy viết hai cột trên một tờ giấy trắng, rồi đối chiếu với danh sách trên. Lặp lại bài tập vào cuối ngày hôm đó và một lần nữa vào ngày hôm sau, vì luyện tập ngắn, cách quãng hiệu quả hơn một buổi học dài. Hãy giữ ngoại lệ về Ý thành một ghi chú riêng. Đây là chi tiết mà đề thi hay dùng để đánh lừa nhất.
Liên minh Tam quốc bắt đầu như thế nào
Liên minh Tam quốc phát triển từ Liên minh Đôi năm 1879, một hiệp ước giữa Đức và Áo-Hung. Pháp thua trong Chiến tranh Pháp-Phổ năm 1871 và phải nhường Alsace-Lorraine cho Đế quốc Đức vừa được thành lập. Thất bại đó để lại mối oán hận sâu sắc ở Pháp suốt nhiều thập kỷ. Otto von Bismarck, thủ tướng Đức, dành cả thập niên 1870 và 1880 để cô lập Pháp bằng cách gắn các cường quốc khác với Đức.
Ý gia nhập năm 1882, phần nào như một phản ứng trước Pháp. Khi Pháp tìm cách nắm quyền kiểm soát Tunisia năm 1881, các nhà lãnh đạo Ý, vốn có lợi ích riêng ở Bắc Phi, cảm thấy bị gạt sang một bên và tìm kiếm đối tác mạnh hơn. Liên minh Tam quốc được ký kết ngày 20 tháng 5 năm 1882. Ý tưởng cốt lõi là phòng thủ: các thành viên sẽ hỗ trợ nhau khi bị tấn công. Các điều khoản chi tiết được giữ bí mật cho tới sau chiến tranh.
Mối quan hệ trong liên minh này chưa bao giờ thật sự thoải mái. Ý muốn những vùng lãnh thổ do Áo-Hung nắm giữ, trong đó có các vùng nói tiếng Ý là Trentino và Trieste. Sự cạnh tranh đó khiến liên minh là sự hợp tác dựa trên lợi ích hơn là dựa trên lòng tin.
Bismarck cũng cố giữ Nga đứng về phía Đức. Năm 1887, Đức và Nga ký Hiệp ước Tái bảo đảm bí mật. Berlin để hiệp ước này hết hạn năm 1890, sau khi Bismarck đã rời chức vụ, và Nga xích lại gần Pháp. Sự dịch chuyển đó đặt nền móng cho nhóm thứ hai.
Hiệp ước Tam quốc được hình thành như thế nào
Hiệp ước Tam quốc được xây dựng từ ba thỏa thuận, chứ không phải một hiệp ước duy nhất:
- Liên minh Pháp-Nga (1894): Pháp và Nga cam kết hỗ trợ nhau nếu Đức tấn công một trong hai nước. Đây là liên minh quân sự chính thức duy nhất giữa ba cường quốc.
- Hiệp định Thân thiện Anh-Pháp (Entente Cordiale, 1904): Anh và Pháp giải quyết các tranh chấp thuộc địa kéo dài, chủ yếu về Ai Cập và Maroc.
- Công ước Anh-Nga (1907): Anh và Nga giải quyết cạnh tranh về Ba Tư, Afghanistan và Tây Tạng. Các nhà sử học thường xác định năm 1907 là mốc hoàn tất Hiệp ước Tam quốc.
Anh từ lâu đã tránh các liên minh cố định với các cường quốc lục địa, một chính sách thường được gọi là chính sách biệt lập vẻ vang (splendid isolation). Việc Đức xây dựng hải quân từ cuối thập niên 1890 khiến London sẵn sàng giải quyết tranh chấp với Pháp và Nga hơn.
Từ entente trong tiếng Pháp nghĩa là sự thấu hiểu. Hiệp ước Tam quốc là một mạng lưới các thỏa thuận thấu hiểu, không phải một hiệp ước phòng thủ duy nhất. Đề thi thường kiểm tra đúng sự khác biệt này.
Khủng hoảng năm 1914
Ngày 28 tháng 6 năm 1914, Đại công tước Franz Ferdinand, người thừa kế ngai vàng Áo-Hung, bị ám sát tại Sarajevo. Ngày 23 tháng 7, Áo-Hung gửi tối hậu thư cho Serbia. Serbia chấp nhận hầu hết các yêu cầu nhưng không phải tất cả. Ngày 28 tháng 7, Áo-Hung tuyên chiến với Serbia. Nga bắt đầu động viên để hỗ trợ Serbia. Đức tuyên chiến với Nga, rồi với Pháp, và cuộc xâm lược Bỉ của Đức đưa Anh vào cuộc chiến. Mỗi liên minh kéo các thành viên của mình vào cuộc, nên một cuộc khủng hoảng khu vực đã biến thành chiến tranh lục địa.
Với bài luận hoặc câu trả lời, chuỗi sự kiện chạy theo thứ tự: vụ ám sát, tối hậu thư, Áo-Hung tuyên chiến, Nga động viên, Đức tuyên chiến, và Anh tham chiến sau khi Bỉ bị xâm lược. Viết đúng thứ tự này sẽ giúp bạn làm tốt các câu hỏi về trình tự sự kiện.
Vì sao Ý đứng ngoài lúc đầu rồi đổi phe
Lúc đầu Ý không tham chiến. Chính phủ Ý lập luận rằng Liên minh Tam quốc mang tính phòng thủ và chính Áo-Hung đã khơi mào chiến tranh, nên Ý không buộc phải chiến đấu. Ý tuyên bố trung lập vào tháng 8 năm 1914.
Năm 1915, Ý đổi phe. Vào tháng 4, Ý ký Hiệp ước London bí mật với Anh, Pháp và Nga, hứa trao cho Ý các vùng lãnh thổ để đổi lấy việc tham chiến. Vào tháng 5 năm 1915, Ý tuyên chiến với Áo-Hung. Liên minh Tam quốc trên thực tế đã chấm dứt.
Vì sao hai hệ thống liên minh quan trọng
Nhiều nhà sử học coi hệ thống liên minh là một trong những nguyên nhân lâu dài của Thế chiến I, bên cạnh chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa quân phiệt và sự cạnh tranh đế quốc. Mỗi liên minh được lập ra để răn đe tấn công bằng cách làm cho tấn công trở nên tốn kém. Trên thực tế, một tranh chấp liên quan tới một thành viên có thể kéo các thành viên khác vào cuộc. Các liên minh không tự mình gây ra chiến tranh, nhưng chúng khiến một cuộc khủng hoảng cục bộ dễ lan khắp lục địa hơn.
Những lỗi thường gặp cần tránh
- Gọi Hiệp ước Tam quốc là một liên minh. Đó là tập hợp các thỏa thuận thấu hiểu, không phải một hiệp ước phòng thủ duy nhất.
- Đưa Nga vào Liên minh Tam quốc. Nga thuộc phe Hiệp ước. Hiệp ước Tái bảo đảm năm 1887 với Đức đã hết hạn vào năm 1890.
- Coi năm 1907 là khởi điểm. Năm 1907 là lúc hoàn tất Hiệp ước. Gốc rễ của nó nằm ở các thỏa thuận năm 1894 và 1904.
- Gộp lập trường của Ý năm 1914 và 1915. Trung lập năm 1914 và tuyên chiến với Áo-Hung năm 1915 là hai quyết định khác nhau.
Liên minh và Hiệp ước đặt cạnh nhau
Hãy dùng bảng so sánh này khi đề bài yêu cầu bạn đối chiếu hai nhóm.
- Hình thức: Liên minh Tam quốc là một hiệp ước chính thức bằng văn bản. Hiệp ước Tam quốc là tập hợp các thỏa thuận riêng biệt.
- Mục đích: Liên minh xây dựng quanh việc phòng thủ chung. Hiệp ước được lập ra chủ yếu để giải quyết tranh chấp, và trước năm 1914, không có văn bản nào buộc Anh phải chiến đấu thay cho Pháp hay Nga.
- Thành viên: Liên minh gồm Ý, nước sau này đổi phe. Anh, Pháp và Nga giữ vững phe Hiệp ước suốt chiến tranh.
- Nguồn gốc: Liên minh phát triển từ Liên minh Đôi năm 1879. Hiệp ước phát triển từ liên minh Pháp-Nga năm 1894, Hiệp định Thân thiện Anh-Pháp năm 1904 và Công ước Anh-Nga năm 1907.
Nói ngắn gọn, Liên minh là một khối gắn kết bởi một hiệp ước bằng văn bản, còn Hiệp ước là một mạng lưới các thỏa thuận, và chỉ hoạt động như một khối khi chiến tranh nổ ra.
Đề thi thường hỏi gì
Các câu hỏi về chủ đề này thường thuộc bốn dạng:
- Thành viên: mỗi nhóm gồm những nước nào. Hãy dùng các chữ cái đầu ở trên.
- Trình tự: sắp xếp các sự kiện như 1879, 1882, 1904, 1907, 1914 và 1915.
- Ý: vì sao ban đầu Ý giữ trung lập, và Ý đứng về phe nào năm 1915.
- Nguyên nhân: nhiều khóa học AP liệt kê các liên minh là một nguyên nhân gây ra chiến tranh, thường gói trong từ viết tắt MAIN, nghĩa là quân phiệt (militarism), liên minh (alliances), chủ nghĩa đế quốc (imperialism) và chủ nghĩa dân tộc (nationalism).
Với một bài luận, cấu trúc đơn giản sau rất hiệu quả. Mở đầu bằng hai nhóm và các thành viên của chúng. Tiếp theo, giải thích cách các liên minh biến một cuộc khủng hoảng cục bộ thành chiến tranh lan rộng, lấy Khủng hoảng tháng Bảy (July Crisis) làm ví dụ. Kết thúc bằng việc Ý đổi phe, cho thấy các liên minh không tự động vận hành. Mỗi luận điểm nên có một mốc thời gian hoặc tên một quốc gia, vì bằng chứng cụ thể dễ được đánh giá cao hơn những nhận định chung chung.
Đọc tiếp
Hãy đọc các bài sau để đi sâu hơn:
- Mẹo ghi nhớ ngày tháng: Nga và Thế chiến I: các gợi ý ghi nhớ cho những năm tháng liên quan đến nước Nga trong chiến tranh.
- AP World History, Đơn vị 5: Các cuộc cách mạng (1750–1900): những cuộc cách mạng làm thay đổi châu Âu và thế giới trước năm 1900.
- Thế kỷ XIX: Dòng thời gian các sự kiện thế giới (1801–1900): góc nhìn theo từng năm về các sự kiện dẫn tới các liên minh này.
