Trong 5 phút
Balkan được gọi là “thùng thuốc súng” của châu Âu vì nhiều đế quốc, các quốc gia mới giành độc lập và những cường quốc đối địch đều gặp nhau trong một khu vực. Một tranh chấp ở đó có thể kéo theo các cường quốc ở xa, và năm 1914 điều đó đã xảy ra. Trang này giải thích vì sao cái tên ấy bám lấy vùng đất này. Đây là một phần trong hướng dẫn về Chiến tranh thế giới thứ nhất của chúng tôi.
Cái tên nghĩa là gì
“Thùng thuốc súng” là một phép ẩn dụ chứ không phải thuật ngữ ngoại giao. Nó chỉ một nơi mà tia lửa nhỏ có thể gây ra vụ nổ lớn. Ở Balkan, ba yếu tố khiến tia lửa trở nên nguy hiểm: nhiều dân tộc sống cạnh nhau, sự đối đầu của các cường quốc, và những liên minh hứa sẽ hậu thuẫn cho nhau.
Nguyên nhân: vì sao Balkan trở thành thùng thuốc súng châu Âu
Trong nhiều thế kỷ, Đế quốc Ottoman cai trị phần lớn bán đảo Balkan. Trong thế kỷ 19, người Hy Lạp, người Serbia, người Bulgaria, người Romania và nhiều dân tộc khác lần lượt giành được độc lập hoặc quyền tự trị. Mỗi quốc gia mới đều muốn có đất đai nơi người dân của mình sinh sống, và phần lớn vùng đất ấy vẫn thuộc Ottoman hoặc nằm trong các đế quốc Áo-Hung và Nga.
Tôn giáo và ngôn ngữ làm thêm một lớp phức tạp nữa. Người Kitô hữu Chính thống giáo, người Công giáo và người Hồi giáo thường sống chung trong cùng một thị trấn, còn các dân tộc không dùng chung một ngôn ngữ hay một giáo hội. Dân tộc, đức tin và ký ức địa phương không phải lúc nào cũng trùng khớp, nên một tranh chấp về một ngôi làng có thể nhanh chóng trở thành tranh chấp về cả một tỉnh.
Chính quyền Ottoman vẫn nắm quyền trên danh nghĩa, nhưng không còn đủ sức bảo vệ mọi tỉnh, nên các nhóm nổi dậy địa phương và thế lực bên ngoài lấp vào khoảng trống. Áo-Hung và Nga đều muốn có ảnh hưởng. Nga tự coi mình là người bảo hộ các dân tộc Slav Chính thống giáo, còn Áo-Hung lo ngại một quốc gia Slav mạnh ở biên giới phía nam. Đức ủng hộ Áo-Hung, còn Anh và Pháp gắn bó với Nga qua Hiệp ước Entente Ba bên (Triple Entente).
1878: Hội nghị Berlin
Sau cuộc chiến giữa Nga và Ottoman, Hội nghị Berlin định lại bản đồ khu vực vào tháng 6 và tháng 7 năm 1878. Hội nghị công nhận nền độc lập của Romania, Serbia và Montenegro. Áo-Hung được quyền quản lý Bosnia và Herzegovina, vùng đất vẫn thuộc Ottoman trên danh nghĩa. Kết quả là một tỉnh do một đế quốc cai quản nhưng trên danh nghĩa vẫn gắn với đế quốc khác, và khoảng trống này trở thành mầm mống của cuộc khủng hoảng năm 1908.
1908: sáp nhập
Tháng 10 năm 1908, Áo-Hung chính thức sáp nhập Bosnia và Herzegovina. Thời điểm này thường được liên hệ với Cách mạng Thanh niên Thổ (Young Turk Revolution) tháng 7 năm 1908, cuộc cách mạng khôi phục hiến pháp Ottoman và khiến đế quốc này trông năng động hơn. Nga đề nghị triệu tập một hội nghị quốc tế để bàn về thay đổi này, nhưng ý tưởng ấy không đi đến đâu.
Serbia phản ứng mạnh nhất. Nhiều người Serbia sống ở Bosnia, và các nhà lãnh đạo Serbia hy vọng thống nhất những người Nam Slav. Nga ủng hộ Serbia về ngoại giao nhưng chưa sẵn sàng chiến tranh, còn Đức đứng vững sau lưng Viên. Tháng 3 năm 1909, Serbia chấp nhận việc sáp nhập. Sự nhục nhã này nuôi dưỡng chủ nghĩa dân tộc Serbia và khuyến khích các nhóm bí mật muốn đánh Áo-Hung.
1912–1913: hai cuộc Chiến tranh Balkan
Tháng 10 năm 1912, Serbia, Bulgaria, Hy Lạp và Montenegro lập Liên minh Balkan và tấn công Đế quốc Ottoman. Chiến tranh Balkan lần thứ nhất đã chấm dứt phần lớn quyền cai trị của Ottoman ở châu Âu. Tháng 11 năm 1912, Albania tuyên bố độc lập, một động thái được Áo-Hung và Ý ủng hộ vì nó chặn đường Serbia ra biển Adriatic. Liên minh được thành lập một phần vì mỗi thành viên muốn giành phần đất Ottoman của mình trước khi những thành viên khác kịp lấy.
Sau đó, các đồng minh tranh cãi về phần chiến lợi phẩm. Hiệp ước London tháng 5 năm 1913 chấm dứt Chiến tranh Balkan lần thứ nhất, nhưng Bulgaria cho rằng mình bị thiệt. Cuối tháng 6 năm 1913, Bulgaria tấn công hai đồng minh cũ là Serbia và Hy Lạp, còn Romania và Đế quốc Ottoman cũng tham chiến. Quân Ottoman cũng chiếm lại Edirne (Adrianople) vào tháng 7. Hiệp ước Bucharest, ký ngày 10 tháng 8 năm 1913, trao cho Serbia và Hy Lạp phần lớn Macedonia.
Các cuộc chiến cũng tạo ra nhiều người tị nạn và để lại sự căm hận sâu sắc ở mọi phía. Serbia trở nên lớn hơn nhiều, và Áo-Hung coi một Serbia mạnh là mối đe dọa trực tiếp. Với Viên, câu hỏi không còn chỉ là Bosnia mà là toàn bộ cán cân quyền lực ở Balkan.
Tháng 6 năm 1914: tia lửa ở Sarajevo
Ngày 28 tháng 6 năm 1914, tại Sarajevo, Gavrilo Princip, một thanh niên dân tộc chủ nghĩa Serb gốc Bosnia có liên hệ với một nhóm bí mật ở Serbia, đã bắn Đại công tước Franz Ferdinand, người thừa kế ngai vàng Áo-Hung, và vợ ông là Sophie. Đầu tháng 7, Đức đã hứa hậu thuẫn hoàn toàn cho Áo-Hung, cam kết thường được gọi là “tấm séc trắng”. Viên đổ lỗi cho chính phủ Serbia và gửi tối hậu thư vào ngày 23 tháng 7.
Serbia chấp nhận hầu hết các yêu cầu nhưng không phải tất cả, và Áo-Hung tuyên chiến với Serbia vào ngày 28 tháng 7. Nga bắt đầu huy động để bảo vệ Serbia. Đức tuyên chiến với Nga vào ngày 1 tháng 8 và với Pháp vào ngày 3 tháng 8. Anh tham chiến vào ngày 4 tháng 8, sau khi Đức xâm lược Bỉ. Trong vòng năm tuần kể từ vụ nổ súng ở Sarajevo, một cuộc khủng hoảng khu vực đã trở thành cuộc chiến tranh toàn châu Âu.
Các liên minh đã biến một cuộc tranh chấp cục bộ thành chiến tranh lục địa. Mỗi cường quốc cảm thấy buộc phải hỗ trợ đồng minh của mình, nên một tranh chấp đã kéo theo cả châu lục. Đó là ý nghĩa của “thùng thuốc súng” ở đây: một tia lửa nhỏ, châm ở một khu vực mà các bên đối địch vốn đã chờ cơ hội.
Hậu quả
Đến năm 1918, các đế quốc Nga, Đức và Áo-Hung đã sụp đổ, còn Đế quốc Ottoman co lại đáng kể. Ở Balkan, các quốc gia mới xuất hiện, trong đó có Vương quốc Người Serb, Croat và Slovene, được đổi tên thành Nam Tư năm 1929. Các đường biên giới vạch sau chiến tranh khiến nhiều nhóm dân tộc rơi vào phía sai của đường biên, và khu vực này vẫn là nguồn xung đột suốt thế kỷ 20.
Cụm từ này còn tồn tại lâu hơn chính các sự kiện, vì nó mô tả một khuôn mẫu. Mỗi bước khi xảy ra đều có vẻ hạn chế, nhưng mỗi bước lại khiến cuộc khủng hoảng tiếp theo nhiều khả năng xảy ra hơn. Đó là điều cái nhãn này muốn nói.
Điều đề thi thường hỏi
Câu hỏi thi thường nối Balkan với các nguyên nhân rộng hơn của chiến tranh, và ý then chốt là tầm quan trọng. Bốn điểm xuất hiện thường xuyên nhất:
- Chủ nghĩa dân tộc: các dân tộc Balkan muốn có quốc gia riêng, và những đòi hỏi của họ thường chồng chéo lên nhau.
- Đối đầu đế quốc: Áo-Hung và Nga cạnh tranh ảnh hưởng khi quyền lực Ottoman suy yếu.
- Hệ thống liên minh: Liên minh Ba bên và Hiệp ước Entente Ba bên biến một khủng hoảng khu vực thành khủng hoảng lục địa.
- Kế hoạch huy động: khi quân đội bắt đầu huy động, ngoại giao không còn nhiều chỗ xoay xở.
Khi viết bài trả lời, một trật tự rõ ràng sẽ giúp ích. Bắt đầu với các vấn đề ở Balkan, chuyển sang sự suy yếu của Ottoman và cuộc đối đầu giữa các cường quốc, rồi kết thúc bằng việc cho thấy các liên minh biến một khủng hoảng khu vực thành chiến tranh lục địa như thế nào. Hãy ghi nhớ chính xác các mốc: 1908 cho việc sáp nhập, 1912–1913 cho hai cuộc Chiến tranh Balkan, và tháng 6 năm 1914 cho Sarajevo.
Đọc tiếp
Những trang này cho thấy các bước tiếp theo của câu chuyện:
- Chiến tranh thế giới thứ nhất bắt đầu như thế nào? Khủng hoảng tháng 7 năm 1914 kể lại những tuần giữa vụ ám sát ở Sarajevo và khi chiến tranh bùng nổ.
- Balkan nằm ở đâu? Bản đồ và các quốc gia giải thích những quốc gia nào tạo nên khu vực này.
- Chủ nghĩa quân phiệt là gì? Vì sao nó dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ nhất cho thấy quân đội và kế hoạch chiến tranh định hình các quyết định năm 1914 ra sao.
