Trong năm phút: Kế hoạch Schlieffen là gì?
Kế hoạch Schlieffen là kế hoạch tác chiến của quân đội Đức cho một cuộc chiến trên hai mặt trận. Mục tiêu là đánh bại Pháp thật nhanh, trong khoảng sáu tuần, rồi quay sang đối đầu với Nga trước khi quân Nga kịp được động viên đầy đủ. Để tránh các công sự phòng thủ mạnh nhất của Pháp dọc biên giới với Đức, lực lượng chủ lực của Đức sẽ tràn qua Bỉ trung lập. Kế hoạch được nhớ nhiều nhất vì cách nó kết thúc: bước tiến của quân Đức bị chặn lại ở sông Marne vào tháng 9 năm 1914, và cuộc chiến biến thành nhiều năm đánh nhau trong chiến hào.
Để đọc bối cảnh rộng hơn, hãy xem Thế chiến I: Nguyên nhân, diễn biến và hệ quả. Bài này giải thích kế hoạch xuất phát từ đâu, đòi hỏi điều gì và vì sao nó thất bại.
Vì sao Đức lo sợ chiến tranh hai mặt trận
Đến những năm 1890, Đức có hai nước láng giềng lớn có thể cùng lúc đe dọa mình. Năm 1892, Pháp và Nga ký một công ước quân sự, theo đó nếu một trong hai nước bị tấn công thì cả hai đều tham chiến. Nếu Đức phải đánh cả hai cùng lúc thì sẽ khó thắng hơn nhiều.
Nga có một đội quân khổng lồ, nhưng đưa hàng triệu người ra mặt trận mất rất nhiều thời gian, và mạng lưới đường sắt của Nga còn thưa thớt. Các nhà hoạch định Đức nhìn thấy một cơ hội: thắng ở phía tây trước, khi Nga vẫn đang tập hợp lực lượng.
Alfred von Schlieffen là ai?
Alfred von Schlieffen (1833–1913) là sĩ quan quân đội Đức, người đứng đầu Bộ Tổng tham mưu, cơ quan hoạch định tác chiến của quân đội, từ năm 1891 cho đến khi nghỉ hưu vào đầu năm 1906. Ông rất tin vào chiến thuật bao vây. Ông nghiên cứu trận Cannae (216 TCN), nơi đội quân nhỏ hơn của Hannibal đã bao vây và tiêu diệt một đội quân La Mã lớn hơn, và ông muốn lặp lại kiểu bao vây kép ấy theo quy mô hiện đại.
Tên gọi Kế hoạch Schlieffen bắt nguồn từ bản ghi nhớ năm 1905 của ông, dù phiên bản được dùng năm 1914 đã bị người kế nhiệm thay đổi.
Bản ghi nhớ năm 1905 đề ra điều gì
Tháng 12 năm 1905, ngay trước khi rời nhiệm sở, Schlieffen viết một bản ghi nhớ trình bày cốt lõi của ý tưởng. Cánh phải của quân đội Đức sẽ được tăng cường và tiến rộng: qua Bỉ, băng qua miền bắc nước Pháp, rồi vòng qua phía tây Paris. Sau đó cánh quân này sẽ quay lại ép các đạo quân Pháp vào sát biên giới phía đông của chính họ, khiến họ bị mắc kẹt. Cánh trái ở Alsace-Lorraine sẽ giữ chân quân Pháp trong khi việc này diễn ra.
Mọi thứ phụ thuộc vào tốc độ. Nước Pháp phải bị đánh bại trong khoảng sáu tuần, trước khi Nga kịp hoàn tất việc động viên. Bản ghi nhớ đưa ra hướng đi chung của chiến dịch; nó không quy định từng lệnh hành quân.
Vì sao Bỉ quan trọng
Bỉ là một vương quốc trung lập. Hiệp ước London năm 1839 bảo đảm sự trung lập của Bỉ, và Anh là một trong các nước bảo lãnh. Hệ thống phòng thủ biên giới của Pháp khiến việc tấn công trực tiếp vào nước này rất tốn kém, nên tuyến đường qua Bỉ trông như con đường vòng ngắn nhất.
Việc vượt qua Bỉ đã phá vỡ hiệp ước, và điều đó cho nước Anh một lý do rõ ràng để tham chiến. Ngày 4 tháng 8 năm 1914, quân Đức tiến vào Bỉ, và cùng ngày hôm đó Anh tuyên chiến với Đức. Kế hoạch dựa vào tốc độ, nhưng việc vi phạm trung lập đã đưa thêm một kẻ thù mới vào cuộc chiến.
Chuyện gì đã xảy ra năm 1914
Đức tuyên chiến với Nga ngày 1 tháng 8 và với Pháp ngày 3 tháng 8. Ngày 4 tháng 8, quân Đức tiến vào Bỉ. Quân đội Bỉ rút về thành phố pháo đài Liège, nơi đây trụ vững khoảng mười ngày và làm chậm tiến độ của Đức. Các pháo đài cuối cùng ở đó thất thủ vào khoảng ngày 16 tháng 8. Các thị trấn và làng mạc Bỉ cũng hứng chịu trả đũa của quân Đức, gồm hành quyết và đốt phá nhà cửa, và những sự kiện đó đã định hình dư luận ở Anh.
Ngày 23 tháng 8, quân Anh thuộc Lực lượng Viễn chinh Anh chạm trán quân Đức tại Mons. Quân Anh bị đẩy lùi và bước tiến của Đức vẫn tiếp tục, nhưng lịch trình cứ liên tục trễ. Đầu tháng 9, quân Đức tiến gần Paris, nhưng giữa đạo quân Đức thứ nhất và thứ hai đã hở ra một khoảng trống. Quân Pháp và quân Anh tấn công vào khoảng trống đó tại sông Marne. Quân Đức lui về sông Aisne, và Paris không thất thủ.
Ngày 14 tháng 9, Hoàng đế Wilhelm II cách chức Moltke làm Tổng tham mưu trưởng và bổ nhiệm Erich von Falkenhayn thay thế. Hai bên sau đó cố gắng đánh vòng sườn nhau về phía bắc. Đến cuối năm 1914, một tuyến chiến hào đã trải dài từ bờ Biển Bắc đến biên giới Thụy Sĩ.
Moltke đã thay đổi kế hoạch như thế nào
Schlieffen nghỉ hưu vào đầu năm 1906, và Helmuth von Moltke Trẻ tiếp quản. Ông là cháu của Moltke Già, người đã đưa quân đội Phổ đến chiến thắng năm 1866 và 1870–71. Moltke Trẻ giữ lại ý tưởng về một cánh phải mạnh, nhưng ông thay đổi kế hoạch theo nhiều cách. Ông rút quân khỏi cánh phải để tăng cường lực lượng ở Alsace-Lorraine và bảo vệ Đông Phổ trước Nga, khiến đòn đánh vòng bị yếu đi. Ông cũng quyết định không xâm phạm Hà Lan, giữ quốc gia trung lập này ngoài cuộc chiến.
Vì vậy, kế hoạch dùng năm 1914 không phải là bản do Schlieffen viết. Tuy vậy, cái tên vẫn gắn với bản ghi nhớ của Schlieffen.
Vì sao kế hoạch thất bại
Nhiều vấn đề cùng xảy ra. Sự kháng cự của Bỉ làm chậm bước tiến. Lực lượng Viễn chinh Anh đổ bộ sang Pháp và chiến đấu tại Mons. Nga động viên nhanh hơn kế hoạch dự kiến và xâm lược Đông Phổ vào tháng 8 năm 1914. Đức phải điều các quân đoàn từ mặt trận phía tây sang phía đông để đối phó mối đe dọa đó, và điều này làm cánh phải thêm yếu.
Thông tin liên lạc cũng là một vấn đề. Mệnh lệnh được truyền bằng điện báo, điện thoại và người đưa tin cưỡi ngựa hoặc đi xe gắn máy, còn chỉ huy thường không biết chính xác các đơn vị của mình đang ở đâu. Những cuộc hành quân dài và các tuyến tiếp tế bị kéo giãn khiến quân Đức kiệt sức. Tốc độ mà kế hoạch cần chưa bao giờ đạt được, nên chiến tranh không kết thúc trong sáu tuần. Thay vào đó, Mặt trận phía Tây rơi vào bốn năm bế tắc.
Vì sao nó quan trọng
Kế hoạch giải thích vì sao Đức nhắm đến một chiến thắng nhanh trong năm 1914 và vì sao Bỉ trở thành vấn đề lớn đến thế. Nó cũng cho thấy nỗi sợ định hình chiến lược Đức trước chiến tranh: kẻ thù ở cả hai phía, và không có cách dễ dàng nào để đánh bại cả hai. Khi kế hoạch thất bại, không bên nào có con đường nhanh chóng để giành chiến thắng. Kết quả là chiến tranh chiến hào, được trình bày trong Chiến tranh chiến hào trong Thế chiến I. Với các nhà lãnh đạo đã đưa ra quyết định năm 1914, xem Đức trong Thế chiến I và Hoàng đế Wilhelm II.
Kỳ thi thường hỏi gì
Câu hỏi thi thường hỏi vì sao kế hoạch thất bại, vì sao việc vi phạm trung lập của Bỉ đưa nước Anh vào cuộc chiến, hoặc Moltke đã thay đổi ý tưởng ban đầu như thế nào. Một câu trả lời tốt cần nối ba ý: nỗi sợ chiến tranh hai mặt trận, công ước quân sự Pháp–Nga năm 1892, và trận sông Marne như bước ngoặt. Hãy nhớ đúng các mốc thời gian: bản ghi nhớ năm 1905, Bỉ ngày 4 tháng 8 năm 1914 và trận sông Marne đầu tháng 9 năm 1914.
Đọc tiếp
- Đức trong Thế chiến I và Hoàng đế Wilhelm II: các nhà lãnh đạo đã đưa ra quyết định năm 1914.
- Chiến tranh chiến hào trong Thế chiến I: cảnh bế tắc trên thực địa trông như thế nào.
- Chủ nghĩa quân phiệt là gì? Nó dẫn đến Thế chiến I ra sao: nền văn hóa quân sự đứng sau các kế hoạch như thế này.
