Phong trào Đông Du trong 5 phút
Phong trào Đông Du vận động thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập, chuẩn bị cho cuộc đấu tranh giành độc lập sau này. Người tổ chức chủ chốt là Phan Bội Châu, người tin rằng những thanh niên được đào tạo ở nước ngoài có thể góp phần chống lại ách thống trị của thực dân Pháp. Vào thời kỳ cao điểm, khoảng 200 học sinh Việt Nam đang học tại Nhật.
Phong trào hình thành trong quá trình tìm kiếm con đường chống chủ nghĩa thực dân, được trình bày trong bài các triều đại Việt Nam và thời kỳ Pháp thuộc. Phong trào cũng cho thấy vị thế phức tạp của Nhật Bản: những người Việt Nam yêu nước ngưỡng mộ công cuộc hiện đại hóa của Nhật và nhận được sự giúp đỡ từ một số cá nhân người Nhật, trong khi chính phủ Nhật theo đuổi quan hệ riêng với Pháp.
Ba mốc thời gian định hình câu chuyện. Năm 1905, Phan Bội Châu đến Nhật và khuyến khích thanh niên sang học. Năm 1907, Nhật Bản và Pháp đạt được một thỏa thuận. Khi Nhật tăng cường các biện pháp hạn chế dưới sức ép của Pháp, phong trào kết thúc vào năm 1909. Học tập là phương thức; độc lập khỏi ách thuộc địa là mục tiêu chính trị lớn hơn.
Vì sao những người Việt Nam yêu nước hướng tới Nhật Bản?
Đến cuối thế kỷ XIX, Pháp đã đặt Việt Nam dưới quyền thống trị thuộc địa. Những người chống lại ách cai trị này đứng trước một câu hỏi khó: làm thế nào xây dựng được một phong trào đủ sức đối đầu với một cường quốc đế quốc? Phan Bội Châu và các đồng chí tìm kiếm sự ủng hộ, nguồn lực và tư tưởng từ bên ngoài Việt Nam. Năm 1904, họ thành lập Duy Tân hội, một tổ chức theo đuổi sự nghiệp chống thực dân.
Nhật Bản là một hình mẫu có sức thu hút đặc biệt. Sau cuộc Minh Trị Duy tân, các thể chế và quân đội Nhật thay đổi nhanh chóng. Thành công của Nhật trước Nga trong Chiến tranh Nga–Nhật năm 1904–1905 gây ấn tượng mạnh trên khắp châu Á. Với những người Việt Nam yêu nước, Nhật dường như cho thấy một nước châu Á có thể trở nên hùng mạnh trong thế giới do các đế quốc phương Tây chi phối.
Phan đến Nhật năm 1905, trước khi chiến tranh kết thúc. Ban đầu, ông tìm kiếm sự giúp đỡ cho nền độc lập của Việt Nam, trong đó có sự ủng hộ đối với đấu tranh vũ trang. Kinh nghiệm của Nhật thu hút ông, nhưng lòng ngưỡng mộ không đồng nghĩa với việc chính phủ Nhật sẽ bảo trợ kế hoạch của ông. Khoảng cách giữa điều các nhà hoạt động Việt Nam mong đợi và điều giới chức Nhật sẵn sàng làm về sau trở thành yếu tố quan trọng đối với số phận phong trào.
Đông Du có thể hiểu là “sang phương Đông học tập”. Hành trình sang phương Đông mang nghĩa địa lý: học sinh rời Việt Nam đến Nhật Bản. Nó cũng mang ý nghĩa chính trị. Họ được kỳ vọng tích lũy kiến thức và năng lực để phục vụ phong trào trong tương lai, chứ không chỉ mưu cầu sự tiến thân riêng.
Phong trào đưa học sinh sang Nhật như thế nào?
Tại Nhật, Phan gặp nhà cải cách Trung Quốc Lương Khải Siêu và các nhân vật chính trị Nhật Bản, trong đó có Inukai Tsuyoshi và Ōkuma Shigenobu. Những cuộc trao đổi này khuyến khích ông chú trọng hơn đến việc đào tạo con người. Mục tiêu là chuẩn bị một thế hệ có thể đóng góp cho nền độc lập Việt Nam, ngay cả khi chưa thể nhận được viện trợ quân sự tức thời.
Phan và các đồng chí kêu gọi thanh niên Việt Nam sang Nhật. Học sinh đến từ nhiều vùng khác nhau của Việt Nam và theo học những chương trình khác nhau. Vào lúc cao điểm, phong trào tập hợp khoảng 200 học sinh, một nỗ lực lớn đối với một tổ chức hoạt động xuyên biên giới dưới sức ép thuộc địa.
Nỗ lực này cần nhiều hơn quyết định lên đường của các học sinh. Những người tổ chức phải xây dựng quan hệ, tìm kiếm sự ủng hộ và giúp thanh niên sinh sống, học tập ở nước ngoài. Công việc ấy kết nối người trong nước với các nhà hoạt động và người ủng hộ ở hải ngoại. Nhưng nó cũng khiến phong trào dễ bị tổn thương: học sinh cần được phép ở lại Nhật và phụ thuộc vào những điều kiện chính trị ngoài tầm kiểm soát của họ.
Hoàng thân Cường Để, người có liên hệ với hoàng tộc nhà Nguyễn, trở thành một nhân vật quan trọng trong giới hoạt động yêu nước rộng hơn. Bài Duy Tân hội và Cường Để giải thích về tổ chức này và nỗ lực tập hợp sự ủng hộ cho một lựa chọn thay thế ách cai trị của Pháp. Duy Tân hội và phong trào du học có liên hệ với nhau nhưng không đồng nhất: một bên là tổ chức chính trị, bên kia là cuộc vận động đào tạo thanh niên Việt Nam tại Nhật.
Vì sao phong trào kết thúc?
Bối cảnh quốc tế thay đổi vào năm 1907, khi Nhật Bản và Pháp ký thỏa thuận Pháp–Nhật. Cả hai chính phủ đều có lợi ích ở châu Á, và quan hệ được cải thiện giữa họ khiến các nhà hoạt động Việt Nam chống thực dân rơi vào thế bấp bênh. Pháp tìm cách thúc đẩy các biện pháp mạnh hơn chống lại những người đang tổ chức hoạt động tại Nhật nhằm chống ách thuộc địa của Pháp.
Chính quyền Nhật tăng cường hạn chế đối với cộng đồng người Việt. Học sinh ngày càng khó tiếp tục hoạt động, còn Phan rời Nhật vào tháng 3 năm 1909. Đến năm đó, phong trào Đông Du chấm dứt. Thỏa thuận năm 1907 là một yếu tố quan trọng trong bối cảnh dẫn đến việc đàn áp; không nên coi thời điểm ký thỏa thuận và thời điểm phong trào tan rã là cùng một sự kiện.
Kết cục này cũng cho thấy sẽ sai lệch nếu cho rằng Nhật Bản chỉ có một cách ứng xử với phong trào yêu nước Việt Nam. Phan có thể nhận được sự giúp đỡ hoặc lời khuyên từ các cá nhân trong khi chính phủ Nhật hợp tác với Pháp. Sự đồng cảm cá nhân, cơ hội học tập và chính sách nhà nước vận hành ở những cấp độ khác nhau. Được ủng hộ ở cấp độ này không bảo đảm được bảo vệ ở cấp độ khác.
Việc học tập tại Nhật chấm dứt cũng không có nghĩa là mọi người tham gia đều từ bỏ sự nghiệp giành độc lập cho Việt Nam. Phong trào đã tạo dựng các mối liên hệ và đem lại cho những nhà hoạt động kinh nghiệm làm việc xuyên biên giới. Tuy nhiên, kế hoạch trước mắt đã thất bại: phong trào không giành được độc lập hay xây dựng được một cơ sở lâu dài, an toàn cho học sinh tại Nhật.
Những điểm thường gặp trong bài kiểm tra
Khi học lịch sử thế giới, hãy liên hệ Đông Du với ba yếu tố: ách thuộc địa Pháp ở Việt Nam, hoạt động yêu nước của Phan Bội Châu và việc học tập tại Nhật Bản thời Minh Trị. Chiến tranh Nga–Nhật giúp giải thích vì sao Nhật được xem là một hình mẫu đầy triển vọng, còn thỏa thuận Pháp–Nhật năm 1907 giúp giải thích vì sao phong trào mất đi cơ sở hoạt động.
Một nhầm lẫn thường gặp là cho rằng chiến thắng của Nhật trước Nga đồng nghĩa với việc chính phủ Nhật tự động ủng hộ mọi phong trào chống thực dân ở châu Á. Quan hệ thực tế phức tạp hơn: các nhà hoạt động Việt Nam lấy cảm hứng từ Nhật và tìm được đồng minh tại đó, nhưng lợi ích nhà nước Nhật cuối cùng lại nghiêng về việc hòa hoãn với Pháp.
Cũng cần phân biệt phương thức trước mắt với mục tiêu lâu dài. Phương thức là giáo dục ở nước ngoài; mục tiêu là chuẩn bị con người cho cuộc đấu tranh chống ách thuộc địa. Các câu hỏi về nguyên nhân và hệ quả có thể đặt cả hai trong một chuỗi: sự thống trị thuộc địa thúc đẩy việc tìm đồng minh và học tập ở nước ngoài, trong khi những thay đổi ngoại giao góp phần khép lại con đường đó.
Đọc tiếp
Phan Bội Châu và vị bác sĩ Nhật Bản giúp đỡ ông tìm hiểu cuộc đời người tổ chức phong trào và các mối liên hệ của ông tại Nhật.
Duy Tân hội và hoàng thân Cường Để tại Nhật Bản giải thích về tổ chức chính trị đứng sau nỗ lực giành độc lập rộng lớn hơn.
Chiến tranh Nga–Nhật cung cấp bối cảnh quốc tế giúp hiểu vì sao những người Việt Nam yêu nước chú ý đến Nhật Bản.
