Trong năm phút: chiến tranh Pháp–Thanh là gì?
Chiến tranh Pháp–Thanh là cuộc xung đột giữa Pháp và nhà Thanh (Trung Quốc), diễn ra từ năm 1883 đến năm 1885 xoay quanh Việt Nam và cán cân quyền lực ở Đông Nam Á lục địa. Cuộc giao tranh bắt đầu ở Bắc Kỳ, miền Bắc Việt Nam, nơi quân Pháp đụng độ với quân nhà Thanh và Quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc. Sau đó, chiến sự lan ra duyên hải Trung Quốc và Đài Loan. Hiệp ước Thiên Tân, ký ngày 9 tháng 6 năm 1885, chấm dứt xung đột giữa Pháp và Trung Quốc và công nhận chế độ bảo hộ của Pháp đối với An Nam và Bắc Kỳ. Tuy nhiên, với Việt Nam, đây không phải là một thỏa thuận giữa hai bên bình đẳng: việc Pháp mở rộng đã làm giảm mạnh quyền kiểm soát của triều Nguyễn đối với quan hệ đối ngoại và lãnh thổ của chính mình.
Cuộc chiến này là một phần của câu chuyện dài hơn trong bài Các triều đại Việt Nam và thời Pháp thuộc. Cuộc chiến còn được gọi là chiến tranh Pháp–Thanh, chiến tranh Pháp–Trung hay xung đột Trung–Pháp. “Tianjin” và “Tientsin” là hai cách viết khác nhau của cùng một tên thành phố (Thiên Tân); các nguồn tiếng Nhật thường gọi hiệp ước năm 1885 là 天津条約 (Thiên Tân điều ước).
Những dữ kiện chính
- Thời gian: 1883–1885, với chiến tranh giữa hai nước thường được tính từ cuối tháng 8 năm 1884.
- Địa điểm: Bắc Kỳ, duyên hải đông nam Trung Quốc, Đài Loan và quần đảo Bành Hồ.
- Hai bên chính: Pháp và nhà Thanh; quân Việt Nam và Quân Cờ Đen cũng chiến đấu ở Bắc Kỳ.
- Vấn đề cốt lõi: nỗ lực của Pháp nhằm thiết lập quyền kiểm soát đối với Việt Nam và nỗ lực của nhà Thanh nhằm giữ ảnh hưởng tại đây.
- Kết quả: Hiệp ước Thiên Tân chấm dứt chiến sự, và nhà Thanh chấp nhận chế độ bảo hộ của Pháp đối với An Nam và Bắc Kỳ.
- Liên hệ với kỳ thi: Cuộc chiến gắn việc Pháp mở rộng thuộc địa ở Việt Nam với sự suy yếu ảnh hưởng khu vực của nhà Thanh.
Vì sao Pháp và nhà Thanh giao chiến?
Pháp đã mở rộng ảnh hưởng ở Việt Nam trong nhiều thập niên. Pháp chiếm Nam Kỳ ở phía nam và tìm cách vươn quyền lực lên phía bắc dọc theo sông Hồng. Con sông này mở ra đường thông thương với miền nam Trung Quốc, nhưng tranh chấp không chỉ đơn thuần là chuyện buôn bán. Triều Nguyễn từ lâu duy trì quan hệ triều cống với nhà Thanh, và các quan lại nhà Thanh coi việc Pháp mở rộng là mối đe dọa đối với vị thế của họ ở biên giới phía nam Trung Quốc.
Lập trường của Pháp cũng chịu ảnh hưởng từ sự cạnh tranh giữa các cường quốc châu Âu và mong muốn xây dựng một đế chế thuộc địa. Ở Paris, chính sách bành trướng của Thủ tướng Jules Ferry vấp phải những chỉ trích gay gắt trong quốc hội, khiến việc thuộc địa trở nên rủi ro về mặt chính trị. Năm 1883, lực lượng Pháp gia tăng sức ép lên triều Nguyễn. Hiệp ước Huế năm 1883 về nguyên tắc đã thiết lập chế độ bảo hộ, và một hiệp ước sửa đổi ký ngày 6 tháng 6 năm 1884 đặt An Nam và Bắc Kỳ dưới sự bảo hộ của Pháp. Những thỏa thuận này hạn chế khả năng tự chủ đối ngoại của Việt Nam. Chúng cũng khiến vấn đề quân nhà Thanh ở Bắc Kỳ trở nên cấp bách: Pháp kỳ vọng nhà Thanh rút quân, trong khi các chỉ huy và quan lại nhà Thanh không phải ai cũng hiểu các thỏa thuận theo cùng một cách.
Quân Cờ Đen làm tình hình thêm phức tạp. Do Lưu Vĩnh Phúc chỉ huy, lực lượng này lớn lên từ một đội vũ trang địa phương và đã chống lại sự bành trướng của Pháp ở Bắc Kỳ. Các ghi chép của Pháp thường gọi họ là giặc cướp, nhưng cách gọi đó che khuất vai trò của họ như một lực lượng quân sự có tổ chức cùng mối quan hệ luôn thay đổi với chính quyền Việt Nam và nhà Thanh. Sự hiện diện của họ bên cạnh quân chính quy nhà Thanh khiến các chiến dịch của Pháp ở miền Bắc Việt Nam không chỉ là cuộc đọ sức song phương giữa Paris và Bắc Kinh.
Giới cầm quyền Việt Nam chịu sức ép từ cả hai phía trong lúc cố gắng giữ không gian để tự trị. Triều Nguyễn phải thương lượng với Pháp khi quân Pháp mở rộng phạm vi kiểm soát, trong khi các quan lại nhà Thanh cũng coi Việt Nam là một phần trong trật tự khu vực của họ. Yêu sách của hai cường quốc bên ngoài không xóa được những lựa chọn chính trị của người Việt: quan lại địa phương, binh lính và các nhóm kháng chiến đã phản ứng với các sự kiện theo những cách khác nhau. Giữ được các góc nhìn này sẽ giúp lý giải vì sao một hiệp ước giữa Pháp và nhà Thanh có thể giải quyết tranh chấp của hai bên mà vẫn không chấm dứt xung đột bên trong Việt Nam.
Từ chiến dịch Bắc Kỳ đến chiến tranh công khai
Các chiến dịch của Pháp nhằm vào Quân Cờ Đen và quân nhà Thanh diễn ra trước giai đoạn chính thức của cuộc chiến. Quân Pháp chiếm Sơn Tây ngày 16 tháng 12 năm 1883 và lấy Bắc Ninh ngày 12 tháng 3 năm 1884. Những thắng lợi này giúp Pháp có thêm đòn bẩy trong đàm phán, nhưng không giải quyết được tranh chấp chính trị. Ngày 11 tháng 5 năm 1884, Lý Hồng Chương và đại diện Pháp François Ernest Fournier ký Thỏa thuận Thiên Tân. Thỏa thuận yêu cầu quân nhà Thanh rút khỏi Bắc Kỳ và yêu cầu Trung Quốc tôn trọng các thỏa thuận mà Pháp đã ký với triều đình Huế.
Sau thỏa thuận, các bên bất đồng về cách thực hiện và lịch rút quân. Trong triều nhà Thanh, phe cứng rắn muốn chống Pháp mâu thuẫn với những quan lại như Lý Hồng Chương, người ủng hộ đàm phán. Ngày 23 tháng 6, quân Pháp tiến về Lạng Sơn chạm trán quân nhà Thanh gần Bắc Lệ. Vụ va chạm này, ở Pháp thường được gọi là vụ phục kích Bắc Lệ, làm tranh chấp thêm căng thẳng. Quan chức Pháp đòi bồi thường; quan chức nhà Thanh phản bác lời kể của phía Pháp và chống lại yêu sách này. Các cuộc đàm phán không ngăn được khủng hoảng lan rộng.
Bài học quan trọng là không có một sự kiện đơn lẻ nào tự giải thích được cuộc chiến. Vụ va chạm ở Bắc Lệ trở thành ngòi nổ vì hai chính phủ đã đạt được một thỏa hiệp bấp bênh về chủ quyền, việc điều quân và địa vị của Việt Nam. Khi thỏa thuận không thể dung hòa những yêu sách đối nghịch đó, các cuộc chạm trán quân sự ở địa phương đã biến thành một cuộc chiến tranh quốc tế.
Tên gọi của hai thỏa thuận Thiên Tân có thể gây nhầm lẫn. Thỏa thuận tháng 5 năm 1884 là nỗ lực kiểm soát khủng hoảng Bắc Kỳ trước khi giao tranh giữa Pháp và nhà Thanh lan rộng. Hiệp ước tháng 6 năm 1885 là một thỏa thuận sau này, được ký sau khi các trận đánh đã lan ra duyên hải và Đài Loan. Mục đích khác nhau của hai văn bản này rất quan trọng: văn bản đầu đặt ra những điều khoản mà hai bên không thể thực hiện suôn sẻ, còn văn bản sau chính thức hóa một cơ chế ngoại giao mới.
Phúc Châu, Đài Loan và cuộc chiến trên biển
Ngày 23 tháng 8 năm 1884, hạm đội Pháp của Đô đốc Amédée Courbet tấn công hạm đội Phúc Kiến của nhà Thanh tại Phúc Châu (Foochow). Các tàu nhà Thanh bị bắt gọn trong cảng; hạm đội và xưởng đóng tàu Mã Vĩ gần đó chịu thiệt hại nặng nề. Trận đánh cho thấy lợi thế của một hạm đội hiện đại, tập trung trước một lực lượng chưa sẵn sàng đối phó vào thời điểm đó. Nó cũng phơi bày một điểm yếu lớn trong phòng thủ của nhà Thanh: các hạm đội địa phương được tổ chức và chỉ huy riêng rẽ, khiến việc phối hợp ứng phó trở nên khó khăn.
Pháp cũng tấn công Đài Loan, khi ấy ở châu Âu thường được gọi là Formosa, nhằm gây sức ép lên nhà Thanh. Quân Pháp chiếm Cơ Long (Keelung) ngày 1 tháng 10 năm 1884, nhưng cuộc tấn công Đàm Thủy (Tamsui) thất bại một tuần sau đó, vào ngày 8 tháng 10. Chiến dịch biến thành một cuộc phong tỏa và một cuộc đấu tranh gian khổ trên cả bộ lẫn biển, thay vì một cuộc chinh phục nhanh chóng. Với nhà Thanh, Đài Loan có vị trí chiến lược quan trọng, và các quan chức vẫn cố gắng tăng cường phòng thủ và tiếp tế cho đảo dù chịu sức ép hải quân của Pháp.
Chiến dịch trên đảo cho thấy sức mạnh hải quân có thể tạo ra áp lực nhưng không mang lại quyết định chính trị nhanh chóng. Chiếm được một cảng không có nghĩa là Pháp kiểm soát Đài Loan, và việc phong tỏa buộc tàu phải ở lại vị trí trong khi tiếp liệu và tiếp viện trở nên then chốt. Sau đó, hiệp ước gắn việc Pháp được công nhận lợi ích ở Việt Nam với cam kết rút khỏi lãnh thổ bị chiếm đóng bên ngoài Việt Nam. Sự phân biệt này giúp giải thích vì sao kết cục của cuộc chiến không thể được tóm gọn thành một danh sách đơn giản các thắng và thua.
Trong khi đó, giao tranh tiếp diễn ở Bắc Kỳ. Quân Thanh và Quân Cờ Đen bao vây đồn Pháp tại Tuyên Quang, đồn này trụ vững cho đến khi viện binh tới. Một đoàn tiếp viện của Pháp tiến về thị xã này và giao chiến tại Hòa Mộc ngày 2 tháng 3 năm 1885, rồi đến được đồn ngày hôm sau. Ngày 23 và 24 tháng 3, quân nhà Thanh đánh bại quân Pháp tại Bắc Lệ gần biên giới. Quân Pháp, vốn đã chiếm Lạng Sơn vào tháng 2, rời bỏ thị trấn này ngày 28 tháng 3; tin tức ấy góp phần khiến chính phủ Jules Ferry ở Paris sụp đổ hai ngày sau đó. Những sự kiện này cho thấy vì sao câu chuyện giản đơn về ưu thế công nghệ của Pháp là không đủ: sức mạnh hải quân Pháp mang lại những chiến thắng ấn tượng, nhưng các chiến dịch trên bộ vẫn tốn kém, bất định và bị tranh cãi.
Hai chiến trường trên bộ và trên biển cũng đặt ra những yêu cầu khác nhau cho mỗi bên. Tàu có thể di chuyển nhanh dọc bờ biển và đánh vào các cảng, trong khi quân đội ở Bắc Kỳ phải vượt qua địa hình hiểm trở và giữ thông các tuyến tiếp tế lương thực, đạn dược và liên lạc. Quân nhà Thanh và Quân Cờ Đen có thể khiến các chiến dịch trên bộ tốn kém ngay cả khi quân Pháp giữ được những thị trấn quan trọng. Sự tương phản giữa tính cơ động trên biển và việc kiểm soát đầy tranh chấp trên bộ là một lý do khiến diễn biến chiến tranh thay đổi từ chiến trường này sang chiến trường khác.
Hiệp ước Thiên Tân đã thay đổi điều gì?
Pháp và nhà Thanh ký Hiệp ước Thiên Tân ngày 9 tháng 6 năm 1885. Lý Hồng Chương và Jules Patenôtre ký thay mặt chính phủ hai bên. Một nghị định thư sơ bộ ngày 4 tháng 4 năm 1885 đã chấm dứt giao tranh, nên hiệp ước tháng 6 đem lại hình thức chính thức cho việc dàn xếp. Hiệp ước đưa vào khuôn khổ ngoại giao một kết quả đã hiện rõ trên thực địa: Trung Quốc đồng ý tôn trọng các hiệp ước mà Pháp đã ký với triều đình Huế và rút nốt lực lượng còn lại khỏi Bắc Kỳ. Hiệp ước cũng đề cập đến các thỏa thuận về thương mại và biên giới. Về phần mình, Pháp đồng ý rút khỏi Cơ Long và quần đảo Bành Hồ sau khi thỏa thuận được ký và thực hiện. Vì vậy, các điều khoản kết hợp việc công nhận ảnh hưởng của Pháp ở Việt Nam với việc trả lại lãnh thổ bị chiếm đóng bên ngoài Việt Nam.
Nội dung hiệp ước đề cập đến quan hệ giữa Pháp và Trung Quốc, bao gồm quan hệ thương mại và biên giới gần Bắc Kỳ. Ảnh hưởng của hiệp ước đối với Việt Nam rất lớn, vì nhà Thanh đồng ý tôn trọng các thỏa thuận giữa Pháp và triều Nguyễn. Tuy vậy, triều đình Việt Nam không phải là bên ký kết thỏa thuận Pháp–Thanh này. Vì thế, hòa bình chính thức giữa hai đế quốc không thể được hiểu là quyết định của Việt Nam chấp nhận sự cai trị của Pháp. Đối với nhà Thanh, thỏa thuận có nghĩa là trên thực tế họ từ bỏ ảnh hưởng lâu đời đối với Việt Nam.
Hiệp ước không biến Việt Nam thành thuộc địa theo cùng hình thức pháp lý như Nam Kỳ. An Nam và Bắc Kỳ là các xứ bảo hộ, triều Nguyễn vẫn được giữ lại nhưng đặt dưới quyền lực của Pháp. Sự khác biệt này rất quan trọng: chế độ thuộc địa mang nhiều hình thức khác nhau trong khu vực, và không nên nhầm “chế độ bảo hộ” với độc lập có ý nghĩa. Quyền của triều đình trong việc giao thiệp với các quốc gia khác đã bị thu hẹp, còn các quan chức Pháp ngày càng định hình việc quản lý hành chính và chính sách.
Hiệp ước cũng không chấm dứt sự phản kháng của người Việt đối với ách cai trị của Pháp. Phong trào Cần Vương, thường được dịch sang tiếng Anh là “Aid the King”, xuất hiện năm 1885 quanh triều Nguyễn và kêu gọi kháng chiến. Cuộc chiến giữa Pháp và Trung Quốc đã giải quyết vấn đề liên quốc gia về yêu sách của nhà Thanh và sự bảo hộ của Pháp; nhưng nó không đảm bảo được sự đồng thuận của người Việt. Câu chuyện dài hơn về thời Pháp thuộc được trình bày trong bài Đông Dương thuộc Pháp, còn cuộc chinh phục Nam Kỳ trước đó của Pháp giải thích việc mở rộng bắt đầu từ phía nam như thế nào.
Kỳ thi thường hỏi gì về chiến tranh Pháp–Thanh
Với môn lịch sử thế giới và kỳ thi 共通テスト của Nhật Bản, hãy nối ba tầng của câu chuyện. Thứ nhất, Pháp muốn mở rộng kiểm soát thuộc địa từ Nam Kỳ lên miền Bắc Việt Nam. Thứ hai, nhà Thanh phản đối việc mất ảnh hưởng đối với một nước triều cống láng giềng, nhưng lực lượng và các hạm đội địa phương của họ không hoạt động như một hệ thống thống nhất. Thứ ba, hiệp ước năm 1885 xác nhận chế độ bảo hộ của Pháp đối với An Nam và Bắc Kỳ, góp phần mở đường cho Đông Dương thuộc Pháp.
Hãy phân biệt Thỏa thuận Thiên Tân năm 1884 với Hiệp ước Thiên Tân năm 1885. Văn bản trước là thỏa thuận sơ bộ nhằm ngăn xung đột; văn bản sau chấm dứt chiến tranh và thiết lập sự dàn xếp. Cũng cần phân biệt hiệp ước Pháp–Thanh năm 1885 với các thỏa thuận khác cũng được gọi là Hiệp ước Thiên Tân. Sự so sánh này được giải thích trong bài Ba hiệp ước Thiên Tân. Để hiểu bối cảnh ngoại giao rộng hơn, hãy đọc Trung Hoa nhà Thanh, Nhật Bản và phương Tây.
Có ba cách hiểu sai thường gặp cần tránh. Quân Cờ Đen không phải là quân chính quy của nhà Thanh. Thỏa thuận năm 1884 và hiệp ước năm 1885 là hai văn bản khác nhau. Và cuộc chiến không có người thắng duy nhất trên mọi mặt trận: Pháp giành phần lớn các trận hải chiến, nhưng các chiến dịch trên bộ ở Bắc Kỳ tốn kém và bất định.
Một bài làm tốt không nên nói đơn giản rằng “Trung Quốc đã mất Việt Nam” như thể Việt Nam là một đối tượng được chuyển giao bằng hiệp ước. Hãy giải thích rằng Pháp và nhà Thanh là hai bên đàm phán thỏa thuận, còn triều Nguyễn và những người Việt chống lại ách Pháp là bên phải gánh chịu hệ quả. Cách diễn đạt này giữ được kết cục ngoại giao rõ ràng mà không xóa vai trò chính trị của người Việt. Với các câu hỏi về mốc thời gian, hãy sắp xếp theo thứ tự: cuối tháng 8 năm 1884 bắt đầu chiến sự; việc chiếm Cơ Long ngày 1 tháng 10 năm 1884; việc giải vây Tuyên Quang tháng 3 năm 1885; và hiệp ước ngày 9 tháng 6 năm 1885.
Đọc tiếp
Về các giai đoạn đầu của quá trình mở rộng thuộc địa của Pháp, hãy đọc Cuộc chinh phục Nam Kỳ của Pháp và Hiệp ước Sài Gòn. Để phân biệt các thỏa thuận có tên gọi gần giống nhau, hãy đọc tiếp Ba hiệp ước Thiên Tân. Giai đoạn tiếp theo của bộ máy cai trị thuộc địa được trình bày trong bài Đông Dương thuộc Pháp. Về bối cảnh khu vực rộng hơn, hãy đọc Trung Hoa nhà Thanh, Nhật Bản và phương Tây.
