Đổi Mới trong 5 phút
Đổi Mới là quá trình thay đổi, làm mới. Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng đường lối này tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI vào tháng 12 năm 1986, khi tình trạng thiếu hàng hóa, sản xuất yếu kém và lạm phát tăng nhanh đã bộc lộ những vấn đề sâu sắc của nền kinh tế kế hoạch hóa. Các cải cách tạo thêm không gian cho hộ gia đình và doanh nghiệp tự quyết định hoạt động kinh tế, nới lỏng kiểm soát giá và khuyến khích đầu tư nước ngoài.
Sự thay đổi diễn ra sau những cuộc chiến tranh kéo dài được trình bày trong bài viết về Chiến tranh Việt Nam và sau khi đất nước thống nhất. Đây là một quá trình từng bước, không phải kết quả của một đạo luật duy nhất năm 1986. Một số thử nghiệm đã bắt đầu trước đó, còn những biện pháp lớn được triển khai tiếp vào năm 1988 và 1989. Đảng tiếp tục giữ vai trò lãnh đạo chính trị, còn Nhà nước vẫn định hướng nền kinh tế.
Đến năm 1995, Việt Nam gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, tức ASEAN, và bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ. Hai dấu mốc này nằm trong quá trình mở rộng quan hệ đối ngoại; không nên xem chúng là kết quả tất yếu của riêng một chính sách kinh tế.
Vì sao Việt Nam tiến hành Đổi Mới?
Sau khi đất nước thống nhất năm 1976, Chính phủ tìm cách tổ chức sản xuất theo cơ chế kế hoạch hóa xã hội chủ nghĩa. Các cơ quan nhà nước đặt chỉ tiêu và kiểm soát nhiều mức giá; sản xuất nông nghiệp được tổ chức trong các hợp tác xã, còn doanh nghiệp nhà nước giữ vị trí trung tâm trong công nghiệp. Mục tiêu là tập trung nguồn lực khan hiếm cho việc tái thiết và phát triển sau nhiều thập kỷ xung đột.
Tuy nhiên, hậu quả chiến tranh chỉ là một phần của vấn đề. Cơ chế kế hoạch hóa gặp khó khăn trong việc điều chỉnh sản xuất của nông trại và nhà máy cho phù hợp với nhu cầu. Các quy định kiểm soát và thu mua có thể khiến người sản xuất ít có động lực làm ra nhiều hơn, trong khi hàng hóa vẫn khan hiếm. Lạm phát tăng nhanh làm các giao dịch hằng ngày và việc chi tiêu của hộ gia đình thêm khó khăn.
Việt Nam cũng đối mặt với môi trường bên ngoài đầy khó khăn. Xung đột ở Campuchia và cuộc chiến tranh với Trung Quốc năm 1979 gây sức ép lên nguồn lực và quan hệ với các nước láng giềng. Việc phụ thuộc vào hỗ trợ từ khối Xô viết khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương khi nguồn hỗ trợ ấy suy giảm. Khó khăn trong nước thúc đẩy các nhà lãnh đạo xem xét lại cách vận hành nền kinh tế xã hội chủ nghĩa.
Tháng 12 năm 1986 không phải là điểm khởi đầu từ con số không. Những thử nghiệm trước đó đã cho một số cơ sở nông nghiệp và doanh nghiệp quyền hoạt động hạn chế ngoài khuôn khổ kế hoạch cứng nhắc. Đại hội đưa Đổi Mới thành phương hướng của cả nước; các quyết định sau đó biến phương hướng ấy thành những thay đổi trong đời sống.
Đổi Mới đã thay đổi những gì?
Nông nghiệp thay đổi trước. Các cải cách trao cho hộ nông dân vai trò lớn hơn trong việc quyết định sản xuất và bán sản phẩm. Năm 1988, một quyết định quan trọng về nông nghiệp củng cố vai trò của kinh tế hộ. Luật Đất đai năm 1993 làm rõ quyền sử dụng đất lâu dài. Đất vẫn thuộc sự quản lý của Nhà nước, không trở thành tài sản tư nhân không hạn chế, nhưng quyền sử dụng ổn định hơn và khả năng bán nông sản tạo thêm động lực để nông dân đầu tư và tăng sản lượng.
Trường hợp lúa gạo cho thấy sự thay đổi này. Việt Nam chuyển từ tình trạng thiếu lương thực và phải nhập khẩu sang trở thành một nước xuất khẩu gạo lớn. Động lực sản xuất tốt hơn góp phần vào kết quả đó, nhưng thành quả cũng phụ thuộc vào công sức của nông dân, cơ sở hạ tầng và các điều kiện khác. Chỉ công bố chính sách thôi thì không thể làm đầy kho lương thực.
Giá cả và quy định đối với doanh nghiệp thay đổi. Đến năm 1989, phần lớn các mức giá do Nhà nước kiểm soát đã được bãi bỏ, cho phép giá phản ánh cung và cầu nhiều hơn. Hoạt động kinh tế tư nhân có thêm không gian pháp lý, còn doanh nghiệp nhà nước đối mặt với những thay đổi về trợ cấp và quy tắc hoạt động. Chính phủ vẫn can thiệp và duy trì các doanh nghiệp nhà nước quan trọng; kinh tế thị trường không đồng nghĩa với việc Nhà nước biến mất.
Đất nước mở cửa với thế giới. Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 góp phần tạo khuôn khổ tiếp nhận vốn từ bên ngoài. Cải cách thương mại và đầu tư giúp Việt Nam dễ dàng kết nối hoạt động sản xuất với khách hàng và doanh nghiệp ở nước ngoài. Đầu tư nước ngoài có thể mang đến vốn, thiết bị và cơ hội tiếp cận thị trường xuất khẩu, đồng thời khiến nền kinh tế chịu tác động nhiều hơn từ nhu cầu quốc tế.
Những thay đổi này gắn bó với nhau. Nông dân có quyền quyết định nhiều hơn đối với sản phẩm cần có nơi để bán; doanh nghiệp phản ứng theo giá cả cần tiếp cận nguyên liệu đầu vào và khách hàng. Thay đổi một quy định có thể hiệu quả hơn khi những quy định khác cũng thay đổi. Quá trình này đồng thời buộc người lao động và doanh nghiệp vốn quen với sự hỗ trợ của Nhà nước phải thích nghi.
Giá thị trường cung cấp tín hiệu cho người mua và người bán, nhưng cũng có thể khiến hàng thiết yếu trở nên khó mua hơn khi giá tăng. Vì vậy, cùng một cải cách có thể tạo cơ hội tăng thu nhập cho hộ gia đình, đồng thời làm chi phí sinh hoạt khó dự đoán hơn. Với doanh nghiệp, việc giảm hỗ trợ tạo thêm động lực đáp ứng nhu cầu, nhưng cũng khiến quá trình thích nghi khó khăn hơn nếu doanh nghiệp không đủ doanh thu để trang trải chi phí. Những tác động này cho thấy cải cách làm thay đổi cả chính sách của Chính phủ lẫn lựa chọn hằng ngày của người dân.
Phân biệt quyền sở hữu và quyền sử dụng cũng giúp hiểu cải cách đất đai. Khi quyền sử dụng đất ổn định hơn, người nông dân có thể lập kế hoạch dài hơn một vụ mùa, dù đất không trở thành tài sản tư nhân không hạn chế. Động lực đó có chuyển thành sản lượng cao hơn hay không còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận tín dụng, vận chuyển và người mua. Sự tương tác giữa các điều kiện này khiến kết quả cải cách phức tạp hơn một sự chuyển đổi đơn giản từ kế hoạch hóa sang thị trường.
Kết quả, giới hạn và mở cửa đối ngoại
Các cải cách theo hướng thị trường góp phần tăng sản lượng, thúc đẩy tăng trưởng và giảm nghèo đáng kể trong những thập kỷ tiếp theo. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, tỷ lệ nghèo của Việt Nam giảm từ gần 60% năm 1993 xuống 14% năm 2014 theo thước đo được tổ chức này sử dụng. Những con số ấy phản ánh một quá trình thay đổi dài, không nên được xem là tác động của riêng một quyết định.
Thành quả tăng trưởng không đến với mọi người như nhau. Chênh lệch giữa các vùng và giữa các hộ gia đình vẫn tồn tại, còn những thay đổi trong doanh nghiệp nhà nước có thể dẫn đến mất việc làm. Việc mở rộng sản xuất công nghiệp và thương mại cũng đặt ra những câu hỏi về điều kiện làm việc và sức ép lên môi trường. Lợi ích kinh tế là có thật, nhưng không tự giải đáp được ai được hưởng lợi và phải đánh đổi những gì.
Quyền lực chính trị thay đổi theo hướng khác với cách tổ chức kinh tế. Đảng Cộng sản tiếp tục giữ vai trò lãnh đạo. Việc cho phép giao dịch thị trường và đầu tư nước ngoài không tạo ra một hệ thống chính trị đa đảng. Sự phân biệt này rất quan trọng khi so sánh cải cách kinh tế của Việt Nam với những thay đổi chính trị ở nơi khác vào cuối Chiến tranh Lạnh.
Quan hệ đối ngoại của Việt Nam cũng thay đổi theo thời gian. Việc rút quân khỏi Campuchia năm 1989 và giải pháp cho xung đột Campuchia năm 1991 góp phần tạo điều kiện cải thiện quan hệ trong khu vực. Năm 1995, Việt Nam gia nhập ASEAN và Việt Nam cùng Hoa Kỳ bình thường hóa quan hệ ngoại giao. Những sự kiện này bổ trợ cho quá trình mở cửa kinh tế, nhưng cũng phụ thuộc vào các quyết định ngoại giao và an ninh vượt ra ngoài khuôn khổ Đổi Mới.
Những điểm thường gặp trong bài kiểm tra
Khi học lịch sử thế giới, hãy kết nối bốn ý: thống nhất đất nước năm 1976; Đổi Mới tại Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986; đưa cơ chế thị trường vào nền kinh tế trong khi Đảng Cộng sản tiếp tục lãnh đạo; và gia nhập ASEAN, bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ năm 1995. Cần phân biệt thời điểm khởi xướng năm 1986 với các cải cách được thực hiện trong những năm sau đó.
Một hướng so sánh hữu ích là cải cách và mở cửa ở Trung Quốc. Cả hai nước đều thực hiện những thay đổi theo hướng thị trường dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, nhưng bắt đầu vào các thời điểm khác nhau và có hoàn cảnh riêng. Không nên cho rằng cải cách thị trường tự động chấm dứt chủ nghĩa xã hội hoặc chế độ một đảng.
Câu hỏi cũng có thể yêu cầu giải thích ý nghĩa của cải cách. Hãy nối cuộc khủng hoảng kinh tế ban đầu với các biện pháp như phát huy vai trò hộ nông dân, tự do hóa giá cả và thu hút đầu tư nước ngoài, rồi phân biệt những biện pháp đó với kết quả về sau như tăng trưởng xuất khẩu và giảm nghèo. Với dạng bài phân tích theo hướng AP, hãy chỉ ra cách chính sách trong nước và hội nhập quốc tế tác động qua lại, thay vì cho rằng mỗi quá trình chỉ có một nguyên nhân.
Đọc tiếp
Việt Nam thống nhất năm 1976 giải thích điểm xuất phát chính trị của nền kinh tế sau chiến tranh.
Chiến tranh biên giới Việt–Trung năm 1979 đặt những khó khăn kinh tế của Việt Nam bên cạnh các vấn đề an ninh trong khu vực.
Lịch sử Việt Nam đặt công cuộc Đổi Mới và quá trình mở cửa quốc tế của đất nước trong bối cảnh lịch sử dài hơn.
