Trong 5 phút
Việt Nam hoàn thành thống nhất vào ngày 2/7/1976, khi cả nước trở thành một quốc gia mang tên Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, với thủ đô là Hà Nội. Trong hơn 20 năm trước đó, Việt Nam bị chia cắt thành hai miền: miền Bắc do những người cộng sản lãnh đạo và miền Nam được Hoa Kỳ hậu thuẫn. Cuộc chiến gắn với sự chia cắt kết thúc năm 1975, nhưng đến những quyết định năm 1976, đất nước mới trở thành một nhà nước thống nhất. Bài viết này nhìn lại quá trình ấy, những việc nhà nước mới thực hiện trong các năm đầu và ý nghĩa của giai đoạn này đối với việc tìm hiểu Việt Nam hiện đại.
Nếu muốn tìm hiểu toàn bộ cuộc chiến trước, bạn có thể đọc bài tổng quan về Chiến tranh Việt Nam, bao quát giai đoạn 1955–1975. Bài viết dưới đây tiếp nối từ khi giao tranh chấm dứt.
Con đường dẫn đến sự sụp đổ của Sài Gòn
Hiệp định Genève năm 1954 chấm dứt cuộc chiến của Pháp ở Đông Dương và chia Việt Nam dọc theo vĩ tuyến 17. Miền Bắc, dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh, do một chính phủ do Đảng Cộng sản lãnh đạo điều hành từ Hà Nội. Miền Nam là Việt Nam Cộng hòa, có chính quyền đặt tại Sài Gòn và dựa vào sự hỗ trợ của Hoa Kỳ. Hiệp định dự kiến tổ chức tổng tuyển cử năm 1956 để quyết định tương lai đất nước. Cuộc bầu cử đó không diễn ra; chính quyền Sài Gòn không đồng ý tổ chức.
Sự chia cắt theo thỏa thuận Genève được dự định là một giới tuyến quân sự tạm thời, không phải đường biên giới quốc tế lâu dài giữa hai quốc gia kế thừa được các bên thỏa thuận. Cuộc bầu cử được đề xuất nhằm giải quyết vấn đề chính quyền, nhưng các chính quyền đối địch và những bên ủng hộ họ bất đồng về điều kiện bỏ phiếu. Khi Hoa Kỳ đưa lực lượng chiến đấu vào Việt Nam, vấn đề chưa được giải quyết ấy đã trở thành một phần của cuộc đối đầu Chiến tranh Lạnh rộng lớn hơn. Điều này giúp giải thích vì sao sau chiến thắng quân sự năm 1975 vẫn cần một quá trình thống nhất về chính trị riêng.
Trong thập niên tiếp theo, xung đột mở rộng. Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, được miền Bắc hỗ trợ, chiến đấu ở miền Nam; từ năm 1965, Hoa Kỳ đưa một lực lượng lớn quân chiến đấu vào Việt Nam. Hồ Chí Minh qua đời ngày 2/9/1969, trước khi chiến tranh kết thúc, và không chứng kiến ngày đất nước thống nhất.
Hiệp định Paris, tên chính thức là Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam, được ký ngày 27/1/1973. Quân đội Hoa Kỳ rời Việt Nam vào cuối tháng 3 cùng năm. Tuy nhiên, giao tranh vẫn tiếp diễn và hiệp định không giải quyết được vấn đề ai sẽ cai quản miền Nam. Đầu năm 1975, miền Bắc mở cuộc tiến công cuối cùng. Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu từ chức ngày 21/4; đến ngày 30/4, lực lượng từ miền Bắc tiến vào Sài Gòn. Ngày này thường được gọi là sự sụp đổ của Sài Gòn và được trình bày chi tiết trong một bài viết riêng.
Việt Nam thống nhất như thế nào?
Giao tranh chấm dứt không khiến đất nước trở thành một nhà nước thống nhất ngay lập tức. Trong khoảng một năm, miền Nam được đặt dưới sự quản lý quân sự trong khi hai miền tiến tới thống nhất về chính trị. Quá trình này trải qua ba bước: bầu cử trên cả nước, kỳ họp đầu tiên của một Quốc hội chung và các quyết định về tên gọi cùng bộ máy của quốc gia.
Sau khi Sài Gòn sụp đổ, miền Nam do một chính phủ cách mạng lâm thời quản lý. Chính phủ này tồn tại song song với chính phủ ở Hà Nội cho đến khi các cơ quan nhà nước chung được thành lập. Một cơ quan lập pháp thống nhất tạo điều kiện thông qua tên gọi và các biểu tượng chung, nhưng việc đưa hai xã hội lại với nhau còn đòi hỏi tổ chức lại bộ máy hành chính, nơi làm việc và tài sản theo chính sách của chính phủ mới. Những quyết định chính thức là điểm khởi đầu của quá trình đó, không có nghĩa mọi khác biệt giữa hai miền đã biến mất.
Ngày 25/4/1976, cử tri trên cả nước bầu một Quốc hội chung gồm 492 đại biểu. Quốc hội họp tại Hà Nội từ ngày 24/6 đến ngày 3/7/1976. Là cơ quan lập pháp đầu tiên của Việt Nam thống nhất, Quốc hội thông qua các nghị quyết về tên nước, quốc kỳ, quốc huy, quốc ca và cơ cấu hành chính.
Ngày 2/7, đất nước chính thức thống nhất với tên gọi Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Cùng quyết định đó, Sài Gòn, sau khi hợp nhất với tỉnh Gia Định lân cận, được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh. Tên mới tôn vinh nhà lãnh đạo đã qua đời năm 1969. Trong đời sống hằng ngày, nhiều người vẫn gọi thành phố là Sài Gòn và tên cũ còn được dùng phổ biến.
Sau thống nhất
Tháng 12/1976, Đảng Cộng sản tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV tại Hà Nội, từ ngày 14 đến ngày 20/12. Các đại biểu đổi tên Đảng Lao động Việt Nam thành Đảng Cộng sản Việt Nam. Chức vụ lãnh đạo cao nhất của Đảng đổi từ Bí thư thứ nhất thành Tổng Bí thư, do Lê Duẩn đảm nhiệm. Đại hội cũng đề ra các ưu tiên cho kế hoạch 5 năm tiếp theo, trong đó có phát triển nông nghiệp và công nghiệp.
Một bản hiến pháp mới được thông qua ngày 18/12/1980, quy định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong nhà nước.
Nhiều người có liên hệ với chính quyền Việt Nam Cộng hòa trước đây phải chịu đối xử khắc nghiệt. Các sĩ quan và viên chức cũ bị đưa đến các trại cải tạo, nơi họ phải học tập tư tưởng cộng sản và lao động nặng nhọc. Nhiều người được trả tự do sau vài tuần hoặc vài tháng. Những người khác, phần lớn là sĩ quan và viên chức cấp cao, bị giam giữ nhiều năm, có người hơn 10 năm. Gia đình họ thường gặp khó khăn và chịu những hạn chế trong cuộc sống hằng ngày.
Nhiều người cũng rời khỏi đất nước. Từ năm 1975, đặc biệt vào cuối thập niên 1970, một số lượng lớn người vượt biển trên những chiếc thuyền nhỏ. Họ được biết đến rộng rãi với tên gọi thuyền nhân; hàng trăm nghìn người đã đến được các nước khác ở châu Á và nhiều nơi xa hơn. Chính phủ cũng đưa nhiều cư dân thành thị đến các vùng kinh tế mới ở nông thôn để canh tác, trong khi nền kinh tế gặp khó khăn trong suốt thập niên 1980.
Hệ quả của chiến tranh và những chính sách sau đó được mỗi người trải nghiệm khác nhau. Đất nước thống nhất chấm dứt sự chia cắt mà nhiều người đã chiến đấu để kết thúc; đồng thời, việc giam giữ, di dời và ra đi cũng để lại dấu ấn trong cuộc sống của nhiều gia đình. Người tị nạn phải đối mặt với những chuyến vượt biển nguy hiểm, và việc đến được nước ngoài không xóa đi mất mát nhà cửa hay cảnh chia lìa người thân. Những trải nghiệm ấy là một phần của lịch sử thống nhất, bên cạnh các quyết định được đưa ra tại Hà Nội.
Vì sao giai đoạn này quan trọng?
Thống nhất chấm dứt sự chia cắt bắt đầu từ năm 1954 và khép lại chương cuối của cuộc chiến. Sự kiện này cũng ảnh hưởng đến khu vực xung quanh Việt Nam. Tháng 12/1978, quân đội Việt Nam tiến vào Campuchia và đến tháng 1/1979 đã lật đổ chính quyền Khmer Đỏ tại Phnom Penh. Tháng 2/1979, Việt Nam và Trung Quốc xảy ra một cuộc chiến tranh biên giới ngắn. Bài viết về cuộc tiến quân vào Campuchia trình bày sâu hơn về cuộc xung đột đó.
Đến giữa thập niên 1980, nền kinh tế lâm vào khó khăn nghiêm trọng. Năm 1986, Đại hội Đảng lần thứ VI khởi xướng Đổi Mới, chính sách cải cách đưa các cơ chế thị trường vào nền kinh tế và mở cửa đón đầu tư nước ngoài. Bài viết về Đổi Mới giải thích chi tiết bước chuyển này.
Những điểm thường gặp trong bài thi
- Trình tự: ghi nhớ thứ tự các mốc 1954, 1973, 1975 và 1976. Câu hỏi thường kiểm tra sự kiện nào diễn ra trước và vì sao riêng Hiệp định Paris không chấm dứt được xung đột.
- Phân biệt 1975 và 1976: năm 1975 đánh dấu việc giao tranh chấm dứt; năm 1976 hình thành nhà nước thống nhất.
- Tên gọi và địa danh: Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, thủ đô Hà Nội, Sài Gòn đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh và vĩ tuyến 17.
- So sánh: các bài luận theo dạng AP thường so sánh Việt Nam với những quốc gia bị chia cắt khác. Đức thống nhất năm 1990, còn bán đảo Triều Tiên vẫn bị chia cắt. Một câu trả lời tốt nêu được các điều kiện chính trị và quân sự dẫn đến mỗi kết quả.
Đọc tiếp
- Sự sụp đổ của Sài Gòn (30/4/1975): ngày chấm dứt chiến tranh ở miền Nam và mở đường cho thống nhất.
- Việt Nam tiến quân vào Campuchia (1978–1989): những diễn biến trong khu vực sau khi đất nước thống nhất năm 1976.
- Đổi Mới: Việt Nam cải cách kinh tế như thế nào (1986): chính sách cải cách sau những năm khó khăn thời hậu thống nhất.
