Nam Việt Nam trong năm phút: đó là gì?
Nam Việt Nam là tên gọi phổ biến của Việt Nam Cộng hòa, một quốc gia đặt thủ đô tại Sài Gòn và tồn tại từ năm 1955 đến năm 1975. Nhà nước này tuyên bố đại diện cho miền Nam sau khi đất nước bị chia cắt בעקבות Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất. Lịch sử của Việt Nam Cộng hòa không chỉ là một chương trong chính sách đối ngoại của Mỹ: các nhà lãnh đạo, binh sĩ, cộng đồng tôn giáo, nhà báo, sinh viên và gia đình Việt Nam đều góp phần định hình chính trị, xã hội trong những năm chiến tranh kéo dài.
Việt Nam Cộng hòa ra đời dưới thời Tổng thống Ngô Đình Diệm, người phế truất cựu hoàng Bảo Đại năm 1955. Chính quyền của ông xây dựng một nhà nước chống cộng, nhưng phải đối mặt với sự chống đối và khó tạo được tính chính danh rộng rãi. Sau cuộc đảo chính năm 1963 và nhiều năm chính quyền quân sự, hiến pháp mới cùng cuộc bầu cử đưa Nguyễn Văn Thiệu lên làm tổng thống năm 1967. Chiến tranh vẫn tiếp diễn, còn sự hỗ trợ của Mỹ có ảnh hưởng lớn đến vị thế quân sự và kinh tế của chính quyền. Việt Nam Cộng hòa chấm dứt khi quân đội miền Bắc tiến vào Sài Gòn ngày 30 tháng 4 năm 1975.
Để đặt nhà nước này trong dòng lịch sử lâu dài của khu vực, hãy xem Sài Gòn và miền Nam Việt Nam: lịch sử từ Phù Nam đến năm 1975. Để tìm hiểu chính quyền còn lại tuyên bố đại diện cho Việt Nam, hãy đọc Miền Bắc Việt Nam: Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Vì sao Việt Nam Cộng hòa ra đời?
Việt Nam bị chia cắt sau thất bại của quân Pháp trong Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất. Tại Genève năm 1954, các bên đàm phán thỏa thuận ngừng bắn và lập một giới tuyến tập kết quân sự tạm thời gần vĩ tuyến 17. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, do Hồ Chí Minh lãnh đạo, quản lý phía bắc giới tuyến. Quốc gia Việt Nam, gắn với Bảo Đại và Thủ tướng Ngô Đình Diệm, quản lý miền Nam. Hiệp định dự kiến tổ chức tổng tuyển cử thống nhất đất nước vào năm 1956, nhưng cuộc bầu cử đã không diễn ra. Mỹ và Quốc gia Việt Nam không ký vào tuyên bố cuối cùng.
Tháng 10 năm 1955, Diệm tổ chức trưng cầu dân ý về việc Bảo Đại có nên tiếp tục làm quốc trưởng hay không. Kết quả chính thức tuyên bố Diệm thắng áp đảo, nhưng các báo cáo ngoại giao của Mỹ khi ấy cho rằng khó đánh giá kết quả và ghi nhận một chiến dịch vận động mạnh mẽ của chính quyền chống lại Bảo Đại. Ngày 26 tháng 10, Diệm tuyên bố thành lập Việt Nam Cộng hòa và trở thành tổng thống đầu tiên. Cuộc bỏ phiếu và tuyên bố này nằm trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm xây dựng một chính quyền riêng ở miền Nam, chứ không đơn giản là chuyển giao quyền lực từ một nhà nước toàn quốc ổn định.
Nhà nước mới phải xây dựng thể chế, khẳng định nền độc lập và đối đầu với các đối thủ cộng sản. Việt Nam Cộng hòa kiên quyết chống cộng và nhận được hỗ trợ lớn từ Mỹ, nhưng đời sống chính trị của nước này không thể chỉ được giải thích bằng sự chi phối từ nước ngoài. Các nhóm chính trị cạnh tranh, tổ chức tôn giáo có ảnh hưởng, còn quan chức và người dân tranh luận về hình hài của quốc gia Việt Nam mà Việt Nam Cộng hòa muốn xây dựng. Bài viết về Hiệp định Genève và vĩ tuyến 17 giải thích thỏa thuận đã định hình bối cảnh ban đầu ấy.
Đệ nhất Cộng hòa và khủng hoảng năm 1963
Chính quyền Diệm tập trung quyền lực vào chức tổng thống và mạng lưới chính trị của gia đình ông. Chính quyền thúc đẩy phát triển đất nước và chống cộng, trong khi những người chỉ trích phản đối việc hạn chế đối lập chính trị và quyền lực tập trung. Cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, lực lượng vũ trang chống chính quyền ngày càng lớn mạnh. Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, thành lập năm 1960 và thường được gọi là Việt Cộng, chiến đấu chống chính quyền miền Nam; miền Bắc hỗ trợ lực lượng nổi dậy. Vì vậy, cuộc xung đột bao gồm những dự án chính trị khác nhau của người Việt, bên cạnh sự can dự của các thế lực bên ngoài.
Căng thẳng tôn giáo và chính trị đặc biệt rõ nét vào năm 1963. Các cuộc biểu tình của Phật tử phản đối chính sách của chính quyền và cách đối xử với cộng đồng Phật giáo. Khủng hoảng làm suy giảm uy tín của Diệm trong nước và trên trường quốc tế. Ngày 1 tháng 11, các sĩ quan quân đội tiến hành đảo chính; Diệm và em trai Ngô Đình Nhu bị giết vào ngày hôm sau. Cuộc đảo chính lật đổ tổng thống nhưng không tạo ra được một giải pháp chính trị lâu dài. Sau đó là một loạt chính quyền quân sự, thay đổi lãnh đạo liên tục và áp lực chiến tranh ngày càng lớn.
Điểm mấu chốt là cuộc đảo chính năm 1963 vừa khép lại một giai đoạn, vừa mở ra giai đoạn khác. Nó kết thúc Đệ nhất Cộng hòa của Diệm nhưng không chấm dứt Việt Nam Cộng hòa hay chiến tranh. Cuộc đảo chính mở đầu thời kỳ bất ổn chính trị, trong đó các lãnh đạo quân sự, chính trị gia dân sự, nhóm tôn giáo và những người dân khác đều tìm cách tác động đến hướng đi của nhà nước.
Đệ nhị Cộng hòa: bầu cử, chiến tranh và xã hội
Một hội đồng lập hiến soạn thảo hiến pháp mới và Việt Nam Cộng hòa tổ chức bầu cử toàn quốc năm 1967. Nguyễn Văn Thiệu trở thành tổng thống, với Nguyễn Cao Kỳ làm phó tổng thống. Các nhà sử học thường gọi giai đoạn 1967–1975 là Đệ nhị Cộng hòa. Chính quyền có thể chế hiến định và bầu cử, nhưng hoạt động trong điều kiện chiến tranh và phụ thuộc nhiều vào sức mạnh quân sự. Cạnh tranh chính trị vẫn tồn tại song song với những hạn chế, cưỡng ép và áp lực khổng lồ của xung đột.
Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968 đưa giao tranh đến các thành phố và thị trấn khắp miền Nam Việt Nam. Quân đội miền Bắc và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam không kiểm soát được phần lớn địa điểm họ tấn công, nhưng quy mô và phạm vi của đợt tiến công khiến người ta nghi ngờ những tuyên bố chính thức rằng chiến tranh sắp kết thúc với thắng lợi. Giao tranh ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày ở cả những nơi xa chiến tuyến: nhiều gia đình phải rời bỏ nhà cửa, các thành phố tiếp nhận người chạy khỏi vùng chiến sự, còn người dân phải đối mặt với lệnh động viên, bất an, mất mát và chia rẽ chính trị.
Việt Nam Cộng hòa cũng là một xã hội có những thể chế và đời sống văn hóa riêng. Báo chí, đại học, nhà xuất bản, tổ chức tôn giáo và các hoạt động âm nhạc ở Sài Gòn tạo nên một không gian công cộng sôi động, dù bị chiến tranh bào mòn. Điều này quan trọng vì cách nhìn Nam Việt Nam chỉ như một sản phẩm của Mỹ có thể xóa mờ lựa chọn và đóng góp của người dân nơi đây. Đồng thời, thừa nhận vai trò chủ động của người Việt không làm mất đi sự thật rằng chính quyền phụ thuộc vào viện trợ quân sự, kinh tế của Mỹ, cũng như những hạn chế và lạm quyền trong hệ thống chính trị. Một cách nhìn cân bằng cần tính đến cả hai điều.
Từ Hiệp định Paris đến sự sụp đổ của Sài Gòn
Hiệp định Paris được ký ngày 27 tháng 1 năm 1973. Hiệp định quy định ngừng bắn và việc rút quân chiến đấu của Mỹ, cùng một số điều khoản khác. Tuy nhiên, văn kiện này không giải quyết được xung đột chính trị giữa Việt Nam Cộng hòa và lực lượng do cộng sản lãnh đạo, nên giao tranh vẫn tiếp diễn. Vì vậy, đây là bước ngoặt trong sự can dự của Mỹ, chứ không phải sự kết thúc rõ ràng của chiến tranh Việt Nam.
Năm 1975, quân đội miền Bắc tiến xuống miền Nam. Quân đội và chính quyền Việt Nam Cộng hòa liên tiếp chịu thất bại quân sự và mất nhiều lãnh thổ. Thiệu từ chức ngày 21 tháng 4. Dương Văn Minh lên làm tổng thống trong những ngày cuối cùng. Ngày 30 tháng 4, quân đội miền Bắc tiến vào Sài Gòn và Minh tuyên bố đầu hàng. Việt Nam Cộng hòa chấm dứt tồn tại với tư cách một chính quyền. Năm 1976, Việt Nam chính thức thống nhất thành nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Sự sụp đổ của Việt Nam Cộng hòa cũng mở đầu một giai đoạn lịch sử mới cho hàng triệu người. Một số người Việt rời đất nước đi tị nạn; những người khác ở lại, trải qua những thay đổi lớn về chính trị và xã hội. Với nhiều gia đình, nhà nước chấm dứt đồng nghĩa với ly tán, phải rời bỏ nơi ở hoặc phải đưa ra những lựa chọn khó khăn để bảo toàn sự an toàn và cảm giác thuộc về quê hương. Một dòng thời gian chính trị ngắn gọn không thể gộp những trải nghiệm khác nhau ấy thành một chiến thắng hay thất bại duy nhất.
Tìm hiểu Nam Việt Nam cùng miền Bắc Việt Nam
Nam Việt Nam thường chỉ Việt Nam Cộng hòa, nhà nước đặt tại Sài Gòn, thành lập năm 1955. Miền Bắc Việt Nam chỉ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được tuyên bố thành lập năm 1945 và do Hồ Chí Minh lãnh đạo. Thỏa thuận Genève năm 1954 lập giới tuyến quân sự tạm thời gần vĩ tuyến 17; thỏa thuận này không tạo ra một biên giới quốc tế lâu dài hay thành lập Việt Nam Cộng hòa. Nhà nước này được tuyên bố thành lập vào năm sau đó. Phân biệt các khái niệm này giúp giải thích vì sao tùy theo ngữ cảnh, “Nam Việt Nam” có thể chỉ một vùng địa lý hoặc nhà nước từng quản lý vùng đó.
Hiệp định Paris năm 1973 làm giảm sự can dự quân sự trực tiếp của Mỹ, nhưng không chấm dứt giao tranh giữa các lực lượng Việt Nam. Việt Nam Cộng hòa sụp đổ năm 1975 và đất nước thống nhất vào năm 1976. Để có cái nhìn cân bằng, cần xem xét mục tiêu chính trị đối lập của các chính quyền, sự can dự của nước ngoài và những trải nghiệm khác nhau của người dân trong chiến tranh. Hiệp định Genève và vĩ tuyến 17 giải thích nguồn gốc của sự chia cắt tạm thời.
Đọc tiếp
Miền Bắc Việt Nam: Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giải thích về chính quyền đối địch và mục tiêu chính trị của họ. Ngô Đình Diệm: Tổng thống đầu tiên của Nam Việt Nam tìm hiểu về nhà lãnh đạo thành lập Việt Nam Cộng hòa. Hiệp định Genève và vĩ tuyến 17 trình bày thỏa thuận năm 1954 trước khi đất nước bị chia cắt. Để tìm hiểu bối cảnh khu vực rộng lớn hơn, hãy đọc tiếp Sài Gòn và miền Nam Việt Nam: lịch sử từ Phù Nam đến năm 1975.
