Trong năm phút
Từ Hi Thái hậu là nhân vật quyền lực nhất triều đình nhà Thanh trong gần nửa thế kỷ. Bà khởi đầu là một phi tần bậc thấp của vua Hàm Phong, sinh được con trai là người kế vị, rồi nắm quyền điều hành triều chính sau khi nhà vua qua đời năm 1861. Bà cai trị qua các vị vua còn nhỏ tuổi và các thời kỳ nhiếp chính, và những lựa chọn của bà định hình cách nhà Thanh đối phó với cải cách, chiến tranh và nổi loạn vào cuối thế kỷ 19. Các sử gia vẫn tranh luận xem sự suy yếu của vương triều do bà gây ra bao nhiêu, và bao nhiêu là do một hệ thống đang chịu căng thẳng mà bà cố gắng giữ vững.
Để hiểu vì sao bà quan trọng, cần biết những áp lực đè lên vương triều và luật lệ của đời sống trong cung. Muốn có bức tranh rộng hơn về quan hệ của nhà Thanh với Nhật Bản và phương Tây, hãy đọc Nhà Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912).
Bối cảnh: một vương triều chịu áp lực
Đến giữa thế kỷ 19, nhà Thanh đối mặt nhiều vấn đề cùng lúc. Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842) kết thúc với việc Anh nắm quyền kiểm soát đảo Hồng Kông và mở các cảng theo hiệp ước, cho thấy hải quân nhà Thanh không thể sánh với hạm đội phương Tây. Trong nước, loạn Thái Bình Thiên Quốc (1850–1864) gây thiệt hại nhân mạng khổng lồ và làm cạn kiệt tiền bạc cùng quân đội của triều đình. Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất là điểm khởi đầu tốt nhất để hiểu những áp lực này.
Sự vươn lên của Từ Hi diễn ra giữa cuộc khủng hoảng này. Triều đình cần một bàn tay vững vàng, và luật lệ trong cung cho phép một vài người phụ nữ có ảnh hưởng thực sự đối với gia đình hoàng đế. Câu chuyện của bà một phần là về tham vọng cá nhân, và một phần là về một hệ thống khiến quyền lực nằm trong tay một nhóm nhỏ thân quyến và cố vấn.
Từ phi tần đến nhiếp chính
Từ Hi thuộc thị tộc Diệp Hách Na Lạp của người Mãn Châu và vào cung với vai trò một phi tần bậc thấp của vua Hàm Phong. Năm 1856, bà sinh con trai cho nhà vua, tức Tải Thuần, sau này là vua Đồng Trị. Việc sinh con này nâng vị thế của bà lên một tầm mà ít phi tần nào khác có thể sánh được.
Năm 1860, trong Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai, liên quân Anh–Pháp tiến vào Bắc Kinh, và nhà vua rời kinh thành đến khu nghỉ mát mùa hè ở Thừa Đức. Ông qua đời tại đó vào tháng 8 năm 1861, để lại một người kế vị năm tuổi. Di chiếu của ông chỉ định tám vị nhiếp chính điều hành chính phủ. Từ Hi và Hoàng hậu Từ An, vợ cả của nhà vua, xem sắp đặt này là mối đe dọa. Cuối năm 1861, hai bà hành động chống lại các nhiếp chính. Cuộc đảo chính, được gọi là chính biến Tân Dậu theo tên năm xảy ra, đã loại bỏ các nhiếp chính đứng đầu và đặt chính quyền vào tay hai thái hậu, với vị vua nhỏ tuổi làm người đứng đầu trên danh nghĩa.
Sau tấm màn trong các buổi triều kiến, hai người phụ nữ cùng cai trị. Hoàng hậu Từ An giữ vai trò đồng nhiếp chính đến khi qua đời năm 1881, nhưng Từ Hi là người chủ động hơn trong hai người, và đa số các nguồn ghi nhận bà là người đưa ra quyết định hằng ngày.
Quyền lực dưới thời Đồng Trị và Quang Tự
Vua Đồng Trị bắt đầu trực tiếp nắm quyền vào đầu thập niên 1870 nhưng qua đời vào tháng 1 năm 1875, ở tuổi mười tám, khi chưa có con trai. Từ Hi chọn người cháu trai ba tuổi làm vua, tức vua Quang Tự, và đợt nhiếp chính thứ hai của bà bắt đầu vào tháng 2 năm 1875.
Triều đình ủng hộ phong trào Dương Vụ (tự cường), vốn xây dựng xưởng binh khí, xưởng đóng tàu và một hải quân hiện đại. Từ Hi ủng hộ các cải cách quân sự và kỹ thuật, nhưng bà từ chối thay đổi hệ thống chính trị ở tầng cao nhất. Nhiều sử gia coi lựa chọn này là trung tâm của vấn đề cải cách: vương triều cố hiện đại hóa máy móc nhưng giữ nguyên cấu trúc cai trị.
Đời sống trong cung của bà xoay quanh nghi lễ và một vòng thân tín nhỏ. Hoạn quan Lý Liên Anh phục vụ bà suốt nhiều thập kỷ và là một trong những nhân vật dễ thấy nhất trong cung. Từ Hi cũng nổi tiếng vì mối quan tâm đến sân khấu và nghi lễ triều đình, và các đối thủ dùng những thói quen ấy để cho rằng bà quan tâm đến thú vui hơn chính sự. Người bênh vực bà chỉ ra khả năng kiểm soát công việc hằng ngày của triều đình một cách cứng rắn và thực tế.
Năm 1898: phong trào cải cách và cuộc đảo chính
Tháng 6 năm 1898, vua Quang Tự, lúc này trên danh nghĩa đã trưởng thành, ủng hộ một loạt cải cách gọi là Cải cách Trăm ngày (Biến pháp Mậu Tuất). Những nhà cải cách, trong đó có Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu, muốn có hệ thống trường học hiện đại, thay đổi kỳ thi tuyển quan lại, và một bộ máy chính quyền gọn nhẹ, năng động hơn. Nhà vua ban hành rất nhiều chiếu chỉ trong thời gian ngắn, và bộ máy quan lại khó thực hiện.
Các sử gia không thống nhất về mức độ Từ Hi phản đối chính các cải cách. Nhiều người đồng ý rằng mối quan tâm chính của bà là quyền kiểm soát: các chiếu chỉ cải cách đe dọa những quan lại ủng hộ bà, và bà không muốn để nhà vua hành động mà không có sự chấp thuận của mình.
Ngày 21 tháng 9 năm 1898, Từ Hi giành lại quyền lực bằng một cuộc đảo chính. Vua Quang Tự bị giam lỏng và mất quyền hành đến hết đời. Trong vòng một tuần, sáu lãnh đạo cải cách bị xử tử, còn Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu trốn ra nước ngoài. Nhiều chiếu chỉ bị hủy bỏ sau đảo chính. Sự việc để lại một khoảng cách lâu dài giữa phe cải cách và triều đình.
Năm 1900: Nghĩa Hòa Đoàn và cuộc rời khỏi Bắc Kinh
Nghĩa Hòa Đoàn là một phong trào lỏng lẻo gồm các nhóm vũ trang, tấn công người Trung Quốc theo Cơ Đốc giáo và người nước ngoài ở miền Bắc Trung Quốc từ khoảng năm 1899. Họ cũng phá hoại đường sắt và đường dây điện báo. Sự trỗi dậy của họ được nuôi dưỡng bởi sự phẫn nộ trước quyền lực nước ngoài và hoạt động truyền giáo, cùng hạn hán và cảnh khốn khó. Ban đầu Từ Hi đối xử thận trọng với họ. Sau đó, khi các hoàng thân và quan lại ủng hộ Nghĩa Hòa Đoàn lên tiếng mạnh hơn, bà chuyển sang dựa vào họ. Tháng 6 năm 1900, triều đình tuyên chiến với các cường quốc nước ngoài.
Cuộc chiến ngắn và là thảm họa đối với nhà Thanh. Tháng 8 năm 1900, liên quân gồm quân của tám nước, trong đó có Đức, Nga, Nhật Bản và Hoa Kỳ, chiếm Bắc Kinh. Triều đình chạy về phía tây đến Tây An. Nghị định thư Boxer năm 1901 đặt ra các khoản bồi thường nặng nề, đè lên chính quyền trong nhiều thập kỷ. Triều đình trở về Bắc Kinh vào tháng 1 năm 1902.
Những năm sau và Tân chính
Sau khi trở về, triều đình khởi động một loạt cải cách muộn gọi là Tân chính. Trong đó có các bước hướng tới thể chế lập hiến, trường học hiện đại và một quân đội mới. Những thay đổi này có thật, nhưng đến quá muộn để ngăn sự suy vong của vương triều, và các nhà phê bình nghi ngờ triều đình sẽ từ bỏ quyền lực thực sự.
Hải quân và Di Hòa Viên: một huyền thoại phổ biến
Một câu chuyện được lặp lại rộng rãi kể rằng Từ Hi đã dùng quỹ hải quân để xây lại Di Hòa Viên, khiến hải quân quá yếu để đánh bại Nhật Bản năm 1894 và 1895. Thuyền Đá (Thạch Phương) ở Di Hòa Viên thường được nhắc tới như biểu tượng của cáo buộc này. Phần lớn sử gia coi câu chuyện này chủ yếu là huyền thoại. Sự suy yếu của hải quân có nhiều nguyên nhân, bao gồm các quyết định về ngân sách và những ưu tiên rộng hơn của triều đình.
Cái chết và người kế vị
Vua Quang Tự qua đời vào tháng 11 năm 1908. Từ Hi qua đời ngày hôm sau, 15 tháng 11. Trước khi mất, bà đã chọn Phổ Nghi, một đứa trẻ hai tuổi, làm hoàng đế kế tiếp. Ông trị vì với danh hiệu vua Tuyên Thống. Vương triều kết thúc năm 1912, sau cuộc cách mạng năm 1911.
Đề thi thường hỏi gì
Đề thi thường hỏi vì sao nhà Thanh mất uy quyền và vì sao các cải cách thất bại. Một bài làm tốt sẽ lấy Từ Hi làm trường hợp nghiên cứu. Quyền lực của bà đến từ chính trị nhiếp chính, cuộc đảo chính năm 1898 của bà chấm dứt thời kỳ cải cách, và việc bà ủng hộ Nghĩa Hòa Đoàn cho thấy triều đình sẵn sàng đi xa đến mức nào trong cuộc đấu tranh với các cường quốc nước ngoài. Đừng coi bà là nguyên nhân duy nhất; hãy gắn các lựa chọn của bà với những vấn đề rộng hơn của thế kỷ 19.
Đọc tiếp
- Cải cách Trăm ngày (1898): các sự kiện đứng sau cuộc đảo chính năm 1898, nhìn từ phía những người cải cách.
- Cuộc nổi dậy Nghĩa Hòa Đoàn (1899–1901): cuộc khủng hoảng năm 1900 buộc triều đình rời khỏi Bắc Kinh.
- Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842): khởi đầu của những áp lực đã định hình giai đoạn cuối nhà Thanh.
