Trong năm phút đọc
Cuộc nổi dậy Ấn Độ năm 1857, thường được gọi là Binh biến Sepoy, là cuộc nổi dậy chống lại sự cai trị của Công ty Đông Ấn ở miền bắc và miền trung Ấn Độ. Cuộc nổi dậy khởi đầu từ những binh sĩ bản xứ trong Quân đội Bengal của Công ty, rồi phát triển thành một cuộc khởi nghĩa rộng lớn, thu hút các thủ lĩnh nổi dậy ở Delhi, Cawnpore, Lucknow và Jhansi. Các cuộc giao tranh chính thức chỉ kết thúc vào năm 1859, và Công ty không giữ được quyền cai trị sau cuộc nổi dậy. Từ năm 1858, chính phủ Anh cai trị Ấn Độ một cách trực tiếp.
Nói ngắn gọn: các binh sĩ bất mãn vì lương bổng và phụ cấp, vì mất địa vị ở quê hương và vì một tin đồn về bao đạn giấy của họ. Ở nhiều thành phố, cuộc nổi dậy tìm được những thủ lĩnh muốn khôi phục quyền lực xưa. Quân Anh đã dập tắt cuộc nổi dậy nhờ viện binh, nhưng cuộc nổi dậy đã làm thay đổi cách nước Anh cai trị Ấn Độ. Bài viết này là một phần trong hướng dẫn về chủ nghĩa đế quốc của chúng tôi, giải thích cách các đế chế cai trị thuộc địa và vì sao các dân tộc bị đô hộ đứng lên chống lại.
Nguyên nhân: viên đạn và nỗi bất bình phía sau
Ngòi nổ là một khẩu súng trường mới. Súng hỏa mai Enfield mẫu 1853 được cấp cho Quân đội Bengal, và bao đạn giấy của nó phải được cắn rách trước khi nạp. Đầu năm 1857, tin đồn lan ra rằng lớp mỡ bôi trên bao đạn chứa mỡ bò và mỡ lợn. Mỡ bò xúc phạm binh lính theo đạo Hindu, còn mỡ lợn xúc phạm binh lính theo đạo Hồi, nên tin đồn chạm đến cả hai cộng đồng cùng một lúc.
Hầu hết các sử gia coi bao đạn là nguyên nhân trực tiếp, chứ không phải toàn bộ câu chuyện. Trong suốt những năm 1850, ba nỗi bất bình sâu xa hơn đã tích tụ.
- Sáp nhập các vương quốc. Theo học thuyết thất truyền (doctrine of lapse), Công ty chiếm một vương quốc khi người cai trị qua đời mà không có người thừa kế ruột, và Công ty không chấp nhận con nuôi làm người kế vị. Jhansi bị sáp nhập theo cách này sau khi người cai trị qua đời năm 1853. Awadh bị sáp nhập năm 1856 với lý do quản lý yếu kém, khiến nhiều quan chức và người tùy tùng phải rời vị trí.
- Mất địa vị và thu nhập. Nhiều binh sĩ đến từ Awadh và các vùng lân cận, nơi triều đình hoàng gia từng là nguồn uy tín và sự bảo trợ. Việc sáp nhập làm suy yếu mối liên kết đó và khiến nhiều gia đình mất địa vị và thu nhập.
- Lo sợ về tôn giáo và phong tục. Một số binh sĩ và thường dân lo rằng chính sách của Anh đe dọa tôn giáo và lối sống của họ. Các sử gia vẫn tranh luận về mức độ nỗi sợ này đã thúc đẩy cuộc nổi dậy đến đâu.
Các nỗi bất bình này không tách rời nhau. Việc sáp nhập cắt đứt sự hậu thuẫn của triều đình, ảnh hưởng đến gia đình binh sĩ và làng quê của họ. Tin đồn về bao đạn sau đó cho người dân một lý do trực tiếp để tin rằng người Anh có ý hại họ. Sự kết hợp đó khiến cuộc nổi dậy lan rộng hơn nhiều so với bất kỳ nỗi bất bình đơn lẻ nào.
Bản đồ cho thấy cuộc nổi dậy không đồng đều. Một số tiểu vương quốc tham gia khởi nghĩa, trong khi một số khác hỗ trợ người Anh. Sự phân chia đó định hình nơi giao tranh ác liệt nhất và nơi quân Anh có thể tìm được sự ủng hộ.
Diễn biến
Phần lớn giao tranh diễn ra ở thung lũng sông Hằng và miền trung Ấn Độ. Cuộc nổi dậy lan nhanh vì Quân đội Bengal có quy mô lớn và đóng quân khắp miền bắc, nên một cuộc nổi loạn có thể kéo theo một cuộc nổi loạn khác. Ở những thị trấn nơi quyền lực Anh sụp đổ, các thủ lĩnh địa phương đứng ra nắm quyền.
Barrackpore và Meerut: những cuộc binh biến đầu tiên
Rắc rối bắt đầu vào tháng 3. Ngày 29 tháng 3 năm 1857, Mangal Pandey thuộc Trung đoàn bộ binh bản xứ Bengal số 34 nổ súng vào các sĩ quan Anh ở bãi duyệt binh Barrackpore, gần Calcutta. Ông bị đưa ra tòa binh và bị treo cổ vào đầu tháng 4. Tại Meerut, 85 trong số 90 binh sĩ của Trung đoàn kỵ binh nhẹ Bengal số 3 từ chối dùng bao đạn mới. Họ bị đưa ra tòa binh vào ngày 9 tháng 5 và bị kết án tù dài hạn. Ngày 10 tháng 5, binh sĩ ở Meerut giải thoát các đồng đội bị giam và tấn công người Anh trong thị trấn.
Delhi: kinh đô Mughal xưa
Ngày 11 tháng 5, những binh sĩ nổi dậy đầu tiên đến Delhi, kinh đô Mughal xưa, và kiểm soát thành phố. Quân nổi dậy tôn hoàng đế Mughal già Bahadur Shah II làm thủ lĩnh. Người Anh tập trung trên Delhi Ridge, một mỏm đá cao ngay phía bắc thành có tường bao, và cuộc vây hãm của họ bắt đầu vào ngày 8 tháng 6 năm 1857. Trong hơn ba tháng, quân Anh giữ Ridge trong khi quân nổi dậy giữ thành.
Thành phố quan trọng hơn cả quy mô của nó. Bằng việc chọn hoàng đế, quân nổi dậy tự trình bày mục tiêu như một sự quay về trật tự cũ. Với người Anh, tái chiếm Delhi là bước quyết định để chấm dứt cuộc nổi dậy và khôi phục uy tín của họ.
Viện binh đã đến, bao gồm binh sĩ Sikh, Punjab và Gurkha. Cuộc tấn công thành bắt đầu ngày 14 tháng 9. Trong khoảng một tuần, quân Anh đã chiếm được thành. Bahadur Shah đầu hàng khoảng ngày 20 tháng 9 năm 1857 và bị bắt tại lăng Humayun ở rìa thành. Các nguồn tài liệu khác nhau một hoặc hai ngày về ngày chính xác.
Con số khác nhau tùy nguồn. Đến đầu tháng 9, phía Anh có khoảng 9.000 người, trong đó khoảng 3.000 là lính châu Âu và 6.000 là binh sĩ Sikh, Punjab và Gurkha, theo một cách tính. Quân nổi dậy được cho là có khoảng 12.000 lính sepoy cộng với khoảng 30.000 quân không chính quy, nhưng những ước tính này kém tin cậy hơn.
Cawnpore: đầu hàng và bến Satichaura
Tại Cawnpore (Kanpur), lực lượng nổi dậy dưới quyền Nana Sahib, người thừa kế được nhận nuôi của vị Peshwa cuối cùng, đã bao vây binh lính và thường dân Anh trong một công sự từ ngày 5 tháng 6 năm 1857. Những người phòng thủ đầu hàng khoảng ngày 25 tháng 6, và những người đàn ông, phụ nữ và trẻ em còn sống đồng ý rời đi bằng thuyền đến Allahabad. Ngày 27 tháng 6, khi đang lên thuyền ở bến Satichaura, họ bị tấn công. Phần lớn đàn ông bị giết, và khoảng 120 phụ nữ và trẻ em bị bắt làm tù binh. Một số tài liệu cho rằng một thủ lĩnh nổi dậy đã ra hiệu lệnh tấn công, và các sử gia vẫn bất đồng về mức độ Nana Sahib biết hoặc ra lệnh. Những phụ nữ và trẻ em bị giam giữ bị giết vào ngày 15 tháng 7, và quân Anh tái chiếm Cawnpore vào ngày 16 tháng 7.
Các sự kiện ở Cawnpore gây chấn động dư luận nước Anh. Báo chí đưa tin rộng rãi về các vụ giết người, làm dâng cao sự căm phẫn đối với quân nổi dậy. Tài liệu từ phía nổi dậy ít hơn nhiều, vì vậy hai câu chuyện vẫn cách xa nhau, và cách đọc chúng vẫn là một câu hỏi nghiên cứu.
Lucknow: khu Residency bị vây hãm
Lucknow, thủ phủ của Awadh, chứng kiến một trong những cuộc vây hãm dài nhất của cuộc nổi dậy. Từ cuối tháng 5 năm 1857, người Anh củng cố khu Residency, một tổ hợp các tòa nhà hành chính. Cuộc vây hãm bắt đầu vào ngày 30 tháng 6. Ngài Henry Lawrence bị một quả đạn pháo gây thương tích nặng vào ngày 2 tháng 7 và qua đời vào ngày 4 tháng 7. Khi cuộc vây hãm bắt đầu, phía phòng thủ có khoảng 1.700 người chiến đấu, và tổng cộng khoảng 3.000 người, theo một cách tính.
Trong cuộc vây hãm dài, đồn trú chịu đói khát, thiếu nước và bệnh tật, nhưng vẫn cố thủ cho đến khi viện binh đến. Với người Anh, khu Residency trở thành biểu tượng của sự bền bỉ. Với quân nổi dậy, đó là nơi họ bị buộc vào một cuộc đối đầu kéo dài.
Đoàn cứu viện của Henry Havelock đến Residency vào ngày 25 tháng 9. Đoàn này nhập vào lực lượng phòng thủ và chờ một đoàn cứu viện lớn hơn. Cột quân của Colin Campbell đến Residency khoảng ngày 16 đến 17 tháng 11, sau khi vượt qua Secundra Bagh, một khu vườn có tường bao mà theo cách tính của người Anh, khoảng gần 2.000 quân nổi dậy đã thiệt mạng. Lực lượng của Campbell gồm 600 kỵ binh, 3.500 bộ binh và 42 khẩu pháo. Đồn trú bắt đầu rời khỏi Residency vào ngày 19 tháng 11. Ngày 27 tháng 11, Campbell rời đi Cawnpore cùng khoảng 3.000 người và phần lớn thường dân, để lại James Outram với khoảng 4.000 người ở Alambagh. Quân Anh tái chiếm Lucknow vào tháng 3 năm 1858, bắt đầu từ ngày 6 tháng 3. Giao tranh trong thành phố chấm dứt trước ngày 21 tháng 3.
Jhansi và Rani Lakshmibai
Jhansi bị sáp nhập năm 1853, sau khi người Anh từ chối công nhận người con nuôi của vị cai trị nơi đây. Nữ hoàng góa Rani Lakshmibai phản đối việc sáp nhập và trở thành một trong những thủ lĩnh nổi tiếng nhất của cuộc nổi dậy. Bà tự mình chỉ huy việc phòng thủ thị trấn. Đầu tháng 4 năm 1858, một lực lượng Anh dưới quyền Hugh Rose đã phá vào thị trấn ngày 3 tháng 4 và chiếm pháo đài trong vài ngày. Rani thoát khỏi pháo đài và gia nhập Tatya Tope ở Kalpi. Bà bị thương trong trận chiến gần Kotah-ki-Serai, gần Gwalior, và qua đời ngày 17 hoặc 18 tháng 6 năm 1858. Câu chuyện phổ biến về việc bà nhảy khỏi pháo đài trên lưng ngựa bị các sử gia phản bác.
Các con số chính và thương vong
Số liệu về năm 1857 không đầy đủ và các nguồn không thống nhất, vì vậy hãy xem các con số dưới đây là ước tính và khoảng dao động. Khi đọc một con số, hãy hỏi nó áp dụng cho khu vực nào, có bao gồm thường dân không, và các ca tử vong do nạn đói và bệnh tật có được tính riêng với tử vong trong chiến đấu không.
- Lực lượng: khoảng 300.000 binh sĩ Ấn Độ trong quân đội của Công ty, đối lại khoảng 40.000 đến 50.000 quân Anh trên khắp Ấn Độ vào thời điểm đó.
- Delhi: đến đầu tháng 9 năm 1857, phía Anh có khoảng 9.000 người. Quân nổi dậy được ghi nhận khoảng 12.000 lính sepoy cộng khoảng 30.000 quân không chính quy, nhưng những con số này kém tin cậy hơn.
- Lucknow: đoàn cứu viện của Campbell có 600 kỵ binh, 3.500 bộ binh và 42 khẩu pháo.
- Tử vong của người Anh: khoảng 6.000 người, bao gồm cả thường dân, là con số thường được trích dẫn.
- Tử vong của người Ấn Độ: rất không chắc chắn. Một ước tính, bao gồm cả các ca chết vì nạn đói và bệnh tật, đưa ra khoảng 800.000 người, và chính nguồn này cho rằng con số đó có lẽ còn thấp. Các ước tính khác nhau rất nhiều, vì vậy hãy thận trọng với bất kỳ con số đơn lẻ nào.
Hệ quả
Cuộc nổi dậy đã thay đổi cách Anh cai trị Ấn Độ. Năm 1858, Nghị viện Anh thông qua Đạo luật Chính phủ Ấn Độ, chuyển quyền lực của Công ty sang Vương miện Anh. Ngày 1 tháng 11 năm 1858, tuyên ngôn của Nữ hoàng Victoria chính thức hóa thay đổi này và đề nghị ân xá cho những người nổi dậy không dính líu đến giết người.
Hoàng đế Mughal cuối cùng bị xét xử năm 1858 và bị đày đến Rangoon (nay là Yangon) ở Miến Điện. Ông qua đời ở đó năm 1862. Sau cuộc nổi dậy, hoàng đế Delhi không còn vai trò chính trị, và điều này đã chấm dứt trên thực tế sự cai trị của triều Mughal.
Một số sử gia Ấn Độ gọi cuộc nổi dậy là Cuộc chiến tranh giành độc lập lần thứ nhất, trong khi các tài liệu cũ của Anh gọi đó là Binh biến. Cả hai tên gọi cho thấy các sự kiện này được nhìn nhận khác nhau như thế nào. Các sử gia vẫn tranh luận liệu đó là một phong trào dân tộc hay là một chuỗi các cuộc nổi dậy địa phương, và câu trả lời ảnh hưởng đến cách sự kiện này được giảng dạy.
Các sử gia nêu ba lý do khiến phía nổi dậy thất bại. Quân nổi dậy không có một chỉ huy thống nhất; quân Anh giữ được lực lượng Sikh, Punjab và Gurkha trung thành, cho họ một nguồn nhân lực mà phía nổi dậy không thể sánh; và quân nổi dậy không thể giữ các thành phố lớn trước những đợt tấn công liên tục quá lâu.
Đề thi thường hỏi gì
Các câu hỏi thi thường xoay quanh ba điểm: nguyên nhân (bao đạn, cùng với sáp nhập và mất địa vị), các địa điểm chính theo thứ tự thời gian, và kết quả (chấm dứt quyền cai trị của Công ty và sự cai trị trực tiếp của Anh từ năm 1858). Một số câu hỏi yêu cầu giải thích vì sao cuộc nổi dậy lan nhanh. Một câu trả lời tốt sẽ liên kết sự lan rộng với những nỗi bất bình chung trong Quân đội Bengal và với các thủ lĩnh địa phương, người đã cho mỗi thành phố một tâm điểm.
Với các bài luận về chủ nghĩa đế quốc, cuộc nổi dậy là một trường hợp tiêu biểu về sự kháng cự chống lại sự cai trị của Anh. Câu trả lời tốt tránh các khẳng định đơn giản. Chúng giải thích mục tiêu của quân nổi dậy và phản ứng của người Anh, bao gồm các cuộc trả đũa khốc liệt sau giao tranh, và lưu ý rằng sự kiện được ghi nhớ khác nhau ở nước Anh và ở Ấn Độ.
Một lỗi phổ biến là nghĩ cuộc nổi dậy bắt đầu ở Delhi. Thực ra nó bắt đầu ở Meerut vào ngày 10 tháng 5 năm 1857. Delhi là nơi quân nổi dậy tôn hoàng đế của họ.
Đọc tiếp
Đọc Sự suy tàn của Đế chế Mughal để hiểu vì sao vương triều mà quân nổi dậy tôn lên đã suy yếu trước năm 1857.
Đọc Ấn Độ thuộc Anh (1858–1947) để hiểu sự cai trị trực tiếp của Anh đã phát triển thế nào sau cuộc nổi dậy.
Đọc Bãi bỏ buôn bán nô lệ và chế độ nô lệ để thấy một ví dụ khác về việc cải cách của Anh và đế chế cùng phát triển trong cùng một thế kỷ.
