Tóm lược trong năm phút
Phổ là một quốc gia Đức trỗi dậy từ một công quốc nhỏ ven biển Baltic và vùng đất cát Brandenburg, trở thành vương quốc năm 1701 và đến năm 1871 là cường quốc hàng đầu của nước Đức. Sự lớn mạnh ấy dựa trên ba yếu tố: một đội quân đông đảo, kỷ luật chặt chẽ; một bộ máy công chức hiệu quả; và một chuỗi nhà cai trị dám mạo hiểm. Sau năm 1871, vua Phổ đồng thời là hoàng đế Đức, và Phổ chiếm phần lớn đế quốc mới. Phổ mất vai trò dẫn đầu sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và bị giải thể năm 1947.
Trang này thuộc chuyên đề 19th-Century Europe: Revolutions, Nationalism and Unification, nơi câu chuyện của nước Phổ gặp làn sóng chủ nghĩa dân tộc rộng lớn hơn.
Từ Hiệp sĩ Teutonic đến một công quốc
Cái tên xuất phát từ người Phổ, một dân tộc Baltic sinh sống ở vùng đông nam bờ biển Baltic. Vào thế kỷ XIII, Dòng Hiệp sĩ Teutonic, một dòng hiệp sĩ thập tự chinh, chinh phục vùng này và cai trị như một nhà nước tôn giáo. Năm 1525, Đại Thống lĩnh của Dòng là Albert xứ Brandenburg-Ansbach theo đạo Luther và biến vùng đất này thành Công quốc Phổ thế tục, đặt dưới quyền tôn chủ của vua Ba Lan.
Khi ấy công quốc và Brandenburg vẫn là hai nhà nước riêng biệt. Brandenburg, nơi có Berlin, là một vùng đất nghèo do dòng họ Hohenzollern cai trị; người đứng đầu dòng họ là một trong các tuyển hầu tước bầu ra Hoàng đế La Mã Thần thánh. Năm 1618, nhánh Brandenburg thừa kế công quốc, và hai vùng nằm dưới một người cai trị nhưng chưa hợp thành một nhà nước. Giới sử học gọi sự hợp nhất này là Brandenburg-Phổ. Lãnh thổ của họ nằm rải rác giữa sông Rhine và biển Baltic nên rất khó phòng thủ.
Brandenburg-Phổ và nhà nước quân sự
Chiến tranh Ba mươi năm (1618–1648) tàn phá Brandenburg. Friedrich Wilhelm, được gọi là Đại Tuyển hầu tước (trị vì 1640–1688), rút ra bài học: một nhà nước có lãnh thổ phân tán cần một đội quân thường trực của riêng mình. Ông xây dựng đội quân ấy, lập ra thuế khóa và quan chức để chi trả cho nó, và trong Hiệp ước Wehlau năm 1657 ông giành được chủ quyền hoàn toàn đối với Công quốc Phổ. Năm 1685, Sắc lệnh Potsdam của ông mời những người Tin Lành Pháp, tức người Huguenot đang chạy trốn đàn áp, và nhiều người định cư lành nghề đã đến Berlin.
Con trai ông là Friedrich III biến sức mạnh đó thành một danh hiệu. Đổi lại việc ủng hộ hoàng đế trong Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha, ông được phép tự đội vương miện vào ngày 18 tháng 1 năm 1701 tại Königsberg. Ông lấy danh hiệu Vua ở Phổ, vì Phổ nằm ngoài Đế quốc La Mã Thần thánh còn Brandenburg nằm trong đó. Con trai ông là Friedrich Wilhelm I, "Vua Lính" (trị vì 1713–1740), đặt quân đội vào trung tâm của nhà nước. Ông nâng quân số lên khoảng 80.000 người, một lực lượng khổng lồ đối với một vương quốc nhỏ, và xây dựng một bộ máy hành chính tiết kiệm, ngăn nắp. Ông hiếm khi dùng đến quân đội, và để lại cho con trai một ngân khố đầy ắp.
Friedrich Đại đế và Chiến tranh Bảy năm
Friedrich II, gọi là Friedrich Đại đế (trị vì 1740–1786), đem đội quân ấy ra sử dụng. Chỉ vài tháng sau khi lên ngôi, vào tháng 12 năm 1740, ông xâm lược Silesia, một tỉnh giàu có của nhà Habsburg. Maria Theresa của Áo chiến đấu để giành lại nó, trước hết trong Chiến tranh Kế vị Áo rồi đến Chiến tranh Bảy năm (1756–1763). Trong cuộc chiến thứ hai, Phổ phải đối đầu cùng lúc với Áo, Pháp và Nga và suýt sụp đổ. Phổ trụ vững được, và Hiệp ước Hubertusburg năm 1763 để Silesia nằm lại trong tay Phổ.
Năm 1772, Friedrich cùng Nga và Áo tham gia cuộc Chia cắt Ba Lan lần thứ nhất. Phổ giành được phần lớn vùng Phổ Hoàng gia của Ba Lan, nối liền Brandenburg với Đông Phổ trên đất liền, và Friedrich từ đó xưng là Vua của Phổ. Ông được nhớ đến như một nhà cai trị "khai sáng", thư từ qua lại với Voltaire, khoan dung với nhiều tôn giáo và tự gọi mình là người phụng sự đầu tiên của nhà nước. Triều đại của ông đưa Phổ vào hàng năm cường quốc châu Âu, cùng với Anh, Pháp, Áo và Nga. Tuy vậy, ở trong nước, giới quý tộc vẫn nắm quyền kiểm soát chặt chẽ nông nô trên các điền trang, và điều đó sẽ có ý nghĩa về sau.
Thất bại và cải cách, 1806–1815
Ngày 14 tháng 10 năm 1806, Napoléon đè bẹp quân đội Phổ trong hai trận đánh song hành tại Jena và Auerstedt. Trong Hiệp ước Tilsit năm 1807, Phổ mất khoảng một nửa lãnh thổ, phải trả những khoản tiền lớn cho Pháp và bị giới hạn quân số. Nhiều người Phổ kết luận rằng trật tự cũ đã thất bại.
Một nhóm nhà cải cách bắt tay xây dựng lại nhà nước: Nam tước vom Stein, Karl August von Hardenberg, Gerhard von Scharnhorst, August von Gneisenau và Wilhelm von Humboldt. Sắc lệnh Tháng Mười năm 1807 chấm dứt chế độ nông nô cha truyền con nối, nhờ đó nông dân được tự do về thân thể và đất của quý tộc có thể mua bán. Sắc lệnh có hiệu lực đầy đủ vào lễ Thánh Martin (11 tháng 11) năm 1810. Nông dân không đơn giản được nhận ruộng: những quy định sau đó thường buộc họ phải nhường đất hoặc trả tiền để giữ đất. Scharnhorst và Gneisenau mở các vị trí sĩ quan cho người có tài thay vì chỉ dựa vào dòng dõi, và cải tổ quân đội. Humboldt góp phần sáng lập Đại học Berlin năm 1810.
Nước Phổ mới tham gia các cuộc chiến chống Napoléon năm 1813. Quân Phổ chiến đấu tại Leipzig vào tháng 10 năm 1813, và đạo quân của Gebhard von Blücher góp phần chiến thắng tại Waterloo năm 1815. Tại Hội nghị Vienna, Phổ giành được vùng Rhineland, Westphalia và một phần Sachsen. Điều này đẩy trọng tâm của Phổ về phía tây, hướng đến than và sắt của vùng Ruhr, những nguồn lực về sau thúc đẩy công nghiệp của nước này.
Nước Phổ và sự thống nhất nước Đức
Sau năm 1815, Phổ và Áo là hai quốc gia lớn nhất trong Liên bang Đức. Năm 1834, Phổ dẫn dắt Zollverein, một liên minh thuế quan của các quốc gia Đức, loại trừ Áo và gắn kết kinh tế miền bắc và miền trung nước Đức với nhau. Trong các cuộc cách mạng năm 1848, Nghị viện Frankfurt dâng vương miện hoàng đế cho vua Friedrich Wilhelm IV, nhưng ông từ chối vào tháng 4 năm 1849 vì vương miện ấy đến từ một hội đồng dân cử chứ không phải từ các hoàng tử khác. Một hiến pháp Phổ ra đời năm 1850, với hệ thống bầu cử cho những người nộp thuế giàu nhất có trọng số lớn nhất.
Nhân vật quyết định là Otto von Bismarck, người trở thành thủ tướng Phổ năm 1862. Đọc thêm tại Otto von Bismarck: The Iron Chancellor và Bismarck Quotes and What They Reveal. Ba cuộc chiến nối tiếp nhau. Phổ đánh Đan Mạch năm 1864, đánh bại Áo tại Königgrätz ngày 3 tháng 7 năm 1866 (xem The Austro-Prussian War (1866)), và đánh bại Pháp năm 1870–1871. Liên bang Bắc Đức năm 1867 đến trước. Rồi vào ngày 18 tháng 1 năm 1871, vua Wilhelm I của Phổ được tuyên bố là Hoàng đế Đức tại Sảnh Gương ở Versailles. Đây là giải pháp "tiểu Đức": một nước Đức do Phổ dẫn đầu và không có Áo.
Sự cáo chung của nước Phổ
Trong Đế quốc Đức, vua Phổ đồng thời là hoàng đế, và Phổ nắm phần lớn đất đai cùng dân cư của đế quốc. Phổ giữ hệ thống bầu cử ba hạng bất bình đẳng cho đến năm 1918. Sau thất bại trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Wilhelm II thoái vị vào tháng 11 năm 1918 và Phổ trở thành một Nhà nước Tự do trong Cộng hòa Weimar. Trong nhiều năm, Phổ do các đảng dân chủ cai quản và là một trong những trụ cột vững vàng hơn của nền cộng hòa. Ngày 20 tháng 7 năm 1932, Thủ tướng Franz von Papen cách chức chính quyền Phổ bằng sắc lệnh khẩn cấp, một đòn giáng vào nền dân chủ Đức. Sau năm 1933, Đức Quốc xã tiếp quản những gì còn lại của chế độ tự quản Phổ.
Hội đồng Kiểm soát Đồng minh chính thức giải thể Phổ bằng Luật số 46 ngày 25 tháng 2 năm 1947, gọi đây là cái nôi của chủ nghĩa quân phiệt và phản động. Sau năm 1945, Đông Phổ bị chia giữa Liên Xô và Ba Lan, còn Königsberg trở thành Kaliningrad. Ngày nay, những vùng đất Phổ xưa nằm ở Đức, Ba Lan, Nga và Litva.
Các câu hỏi thường gặp trong bài thi
- Giải thích việc quân đội, bộ máy công chức và các nhà cai trị như Đại Tuyển hầu tước, Friedrich Wilhelm I và Friedrich Đại đế đã biến một vùng lãnh thổ phân tán, nghèo nàn thành một cường quốc như thế nào.
- Mô tả các cải cách Stein–Hardenberg (từ năm 1807): chấm dứt chế độ nông nô cha truyền con nối, cải cách quân đội và giáo dục, và vì sao thất bại năm 1806 đã thúc đẩy chúng.
- Giải thích vì sao Zollverein năm 1834 và các cuộc chiến năm 1864, 1866 và 1870–1871 đã khiến Phổ, chứ không phải Áo, trở thành trung tâm của sự thống nhất nước Đức.
- So sánh giải pháp "tiểu Đức" với một nước Đức lẽ ra bao gồm cả Áo.
- Đánh giá nhận định rằng Phổ "là một đội quân có kèm một nhà nước" bằng bằng chứng về cả sức mạnh quân sự lẫn cải cách hành chính.
Đọc tiếp
- 19th-Century Europe: Revolutions, Nationalism and Unification: chuyên đề đặt nước Phổ giữa các phong trào dân tộc khác.
- The Austro-Prussian War (1866): cuộc chiến bảy tuần quyết định ai sẽ dẫn dắt nước Đức.
- Otto von Bismarck: The Iron Chancellor: chính khách đã biến sức mạnh của Phổ thành một đế quốc Đức.
- Bismarck Quotes and What They Reveal: những lời của chính ông, đặt trong bối cảnh.
