Tóm tắt trong 5 phút: Otto von Bismarck
Otto von Bismarck (1815–1898) là chính khách Phổ đã thống nhất nước Đức. Với tư cách thủ tướng Phổ, ông thắng ba cuộc chiến ngắn: chống Đan Mạch năm 1864, chống Áo năm 1866 và chống Pháp năm 1870–71. Tháng 1 năm 1871, Đế quốc Đức được tuyên bố thành lập dưới quyền vua Phổ. Là thủ tướng đầu tiên của đế quốc này, ông dành gần hai mươi năm để giữ cho cán cân quyền lực mới không bị phá vỡ. Người ta nhớ đến ông với biệt danh "Thủ tướng Sắt", xuất phát từ tuyên bố năm 1862 rằng những vấn đề lớn của thời đại sẽ được giải quyết bằng sắt và máu, chứ không phải bằng các bài diễn văn.
Sự nghiệp của ông là trung tâm của câu chuyện thống nhất nước Đức trong cụm bài châu Âu thế kỷ 19 của chúng tôi. Trang này đi theo ông từ cậu con trai một địa chủ đến vị thủ tướng đã nắm rồi để mất quyền kiểm soát châu Âu.
Thời trẻ và con đường lên cao
Bismarck sinh ngày 1 tháng 4 năm 1815 tại Schönhausen thuộc Phổ, trong một gia đình Junker, tầng lớp quý tộc địa chủ ở phía đông sông Elbe. Ông học luật ở Göttingen và Berlin, làm công chức một thời gian ngắn rồi quản lý các điền trang của gia đình. Năm 1847, ông vào Quốc hội Liên hiệp Phổ và kết hôn với Johanna von Puttkamer.
Ông nhanh chóng nổi bật là một người bảo thủ bảo vệ quyền lực của nhà vua. Trong các cuộc cách mạng năm 1848, ông chống lại phe tự do và không có thiện cảm với Quốc hội Frankfurt, cơ quan muốn dựng nên một nhà nước Đức từ dưới lên. Năm 1851, Phổ cử ông đến Nghị viện Liên bang ở Frankfurt, nơi Áo giữ vai trò chủ tọa. Tại đây ông nhận ra rằng Vienna sẽ không bao giờ coi Berlin là ngang hàng. Sau này ông làm đặc phái viên ở Saint Petersburg (1859) và Paris (1862), nhờ đó có dịp nhìn tận mắt những nhà lãnh đạo Nga và Pháp mà một ngày nào đó ông sẽ đối đầu.
Nguyên nhân: vì sao nước Phổ tìm đến ông
Vào thập niên 1850, nước Đức chưa phải là một quốc gia mà là Liên bang Đức, một liên minh lỏng lẻo gồm khoảng ba mươi sáu quốc gia do Áo dẫn đầu. Phe tự do từng cố thống nhất đất nước bằng nghị viện năm 1848–49, nhưng vua Phổ từ chối chiếc vương miện họ dâng lên. Hai câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ: ai sẽ lãnh đạo một nước Đức thống nhất, Áo hay Phổ, và liệu nhiều vùng đất không thuộc Đức của Áo có nằm trong đó hay không.
Phổ cũng gặp khủng hoảng trong nước. Vua Wilhelm I muốn một đội quân lớn hơn, được huấn luyện tốt hơn, nhưng đa số theo phe tự do trong nghị viện Phổ, nơi nắm quyền ngân sách, từ chối cấp tiền. Bế tắc này, gọi là xung đột hiến pháp, sâu sắc đến mức nhà vua tính đến chuyện thoái vị. Tháng 9 năm 1862, bộ trưởng chiến tranh Albrecht von Roon khuyên ông triệu Bismarck. Bismarck trở thành thủ tướng kiêm bộ trưởng ngoại giao. Ông lập luận rằng hiến pháp có một khoảng trống khi nghị viện và nhà vua không đồng thuận, và ông cai trị nhiều năm mà không có ngân sách được thông qua hợp pháp. Không lâu sau, ông có bài phát biểu tạo nên biệt danh của mình; toàn bộ câu chuyện nằm trong bài "Máu và Sắt": Bài phát biểu và chính sách của Bismarck.
Diễn biến: ba cuộc chiến, một đế quốc
1864: Đan Mạch
Phổ và Áo cùng đánh Đan Mạch vì Schleswig và Holstein, hai công quốc gắn với vương miện Đan Mạch nhưng có nhiều người nói tiếng Đức. Đan Mạch thua, và hai bên thắng trận cùng nắm quyền kiểm soát. Bismarck đã tạo ra một vấn đề chung mà sau này ông có thể dùng làm đòn bẩy chống Áo.
1866: Áo
Cuộc tranh chấp về các công quốc dẫn đến Chiến tranh Áo–Phổ. Bismarck chuẩn bị bằng cách liên minh với Ý và bảo đảm thiện chí của Napoléon III nước Pháp. Trận quyết định là Königgrätz (còn gọi là Sadowa) ngày 3 tháng 7 năm 1866, nơi các đạo quân Phổ do tổng tham mưu trưởng Helmuth von Moltke chỉ huy đã đánh bại Áo và Sachsen. Sau đó Bismarck làm một việc bất ngờ: ông ủng hộ một hòa ước nhẹ nhàng. Áo không mất đất cho Phổ, vì ông muốn có một đối tác trong tương lai chứ không phải kẻ thù vĩnh viễn. Áo rút khỏi các vấn đề của nước Đức, Phổ sáp nhập Hanover, Hesse-Kassel, Nassau và Frankfurt, và năm 1867 Liên bang Bắc Đức ra đời dưới sự lãnh đạo của Phổ.
1870–71: Pháp
Bước cuối cùng là lôi kéo các bang miền nam như Bavaria và Württemberg. Một kẻ thù chung sẽ giúp ích. Khi một hoàng tử nhà Hohenzollern được đề cử lên ngai vàng Tây Ban Nha đang bỏ trống, Pháp phản đối. Tại thị trấn suối khoáng Ems, Wilhelm I lịch sự từ chối yêu cầu của Pháp đòi một lời hứa vĩnh viễn về việc này. Bismarck sau đó rút gọn bức điện báo cáo cuộc gặp, tức Điện Ems ngày 13 tháng 7 năm 1870, để nghe như hai bên đã xúc phạm lẫn nhau. Pháp tuyên chiến ngày 19 tháng 7. Quân Đức tiến nhanh, và tại Sedan ngày 1–2 tháng 9 năm 1870, Napoléon III bị bắt. Ngày 18 tháng 1 năm 1871, tại Sảnh Gương ở Versailles, Wilhelm I được tuyên bố là Hoàng đế Đức. Hiệp ước Frankfurt tháng 5 trao Alsace và một phần Lorraine cho Đức, một mất mát khiến Pháp oán giận hàng chục năm. Vụ Dreyfus, trong đó một sĩ quan có gốc gia đình Alsace bị buộc tội làm gián điệp cho Đức, lớn lên trong bầu không khí ấy; xem Vụ Dreyfus.
Thủ tướng của một đế quốc mới (1871–1890)
Đế quốc mới là một liên bang gồm các vương quốc, công quốc và thành phố tự do, do Phổ chi phối. Nó có một hoàng đế, một Hội đồng Liên bang của các bang và một Quốc hội Reichstag do mọi nam giới trưởng thành bầu ra. Bismarck, với tư cách thủ tướng đế quốc, chịu trách nhiệm trước hoàng đế chứ không phải trước nghị viện. Để hiểu cội nguồn của hạt nhân này, hãy đọc Phổ: Từ vương quốc đến hạt nhân của nước Đức.
Trong nước, ông tiến hành hai cuộc đấu tranh. Cuộc thứ nhất là Kulturkampf, "cuộc đấu tranh văn hóa" của thập niên 1870. Bismarck lo rằng người Công giáo trung thành với Giáo hoàng và với Đảng Trung tâm Công giáo, nên các đạo luật như Luật Tháng Năm năm 1873 đặt trường học và giáo sĩ dưới sự kiểm soát của nhà nước. Việc này phản tác dụng: người Công giáo đoàn kết sau lưng Đảng Trung tâm, và từ cuối thập niên 1870 ông nới lỏng chính sách. Cuộc đấu tranh thứ hai nhằm vào những người xã hội chủ nghĩa. Sau hai vụ mưu sát hoàng đế năm 1878, Luật chống Xã hội chủ nghĩa cấm các tổ chức và báo chí xã hội chủ nghĩa, dù họ vẫn được ra ứng cử vào Reichstag.
Đồng thời ông cố giành lấy lòng công nhân. Bảo hiểm y tế bắt đầu năm 1883, bảo hiểm tai nạn năm 1884, bảo hiểm tuổi già và tàn tật năm 1889. Đó là những hệ thống bảo hiểm xã hội quốc gia đầu tiên trên thế giới. Giới sử học thường mô tả sự kết hợp này là "củ cà rốt và cây gậy". Năm 1879, ông cũng chuyển sang thuế quan bảo hộ, có lợi cho nông dân và công nghiệp nặng.
Hệ thống liên minh của Bismarck
Sau năm 1871, Bismarck nhiều lần gọi nước Đức là một cường quốc "đã thỏa mãn". Mục tiêu của ông là giữ cho Pháp bị cô lập, tránh chiến tranh trên hai mặt trận và ngăn Áo-Hung và Nga đánh nhau ở vùng Balkan. Các công cụ chính của ông là:
- 1873: Liên minh Ba Hoàng đế (Đức, Áo-Hung, Nga).
- 1878: Hội nghị Berlin, nơi ông chủ trì các cuộc đàm phán sau Chiến tranh Nga–Thổ với vai trò "người trung gian ngay thẳng".
- 1879: Liên minh Song phương với Áo-Hung.
- 1882: Liên minh Tam cường với Áo-Hung và Ý.
- 1887: Hiệp ước Tái bảo hiểm với Nga, một cam kết trung lập bí mật trong một số cuộc chiến.
Bismarck không mặn mà với thuộc địa, nhưng năm 1884–85 nước Đức tuyên bố chủ quyền các vùng đất ở châu Phi, gồm Togo, Cameroon, Tây Nam Phi và Đông Phi, và Berlin tổ chức một hội nghị về việc chia cắt châu Phi.
Hệ quả: sự sụp đổ năm 1890
Wilhelm I qua đời tháng 3 năm 1888. Con trai ông là Friedrich III, vốn đã bệnh, chỉ trị vì 99 ngày, và Wilhelm II, 29 tuổi, lên ngôi vào tháng 6. Vị hoàng đế trẻ muốn đích thân cai trị và bất đồng với Bismarck về Luật chống Xã hội chủ nghĩa và chính sách lao động. Dưới áp lực, Bismarck từ chức ngày 18 tháng 3 năm 1890. Hiệp ước Tái bảo hiểm với Nga không được gia hạn, và trong thập niên 1890 Nga xích lại gần Pháp. Bismarck lui về Friedrichsruh, nơi ông qua đời ngày 30 tháng 7 năm 1898.
Vì sao ông quan trọng
Bismarck đã tạo ra một nước Đức thống nhất, hùng mạnh và một trật tự ngoại giao giúp tránh chiến tranh giữa các cường quốc trong hai thập niên. Những người chỉ trích nhấn mạnh rằng ông cai trị bằng khủng hoảng và sức ép, coi người Công giáo, người xã hội chủ nghĩa và các nhóm thiểu số nói tiếng Ba Lan, tiếng Pháp là kẻ thù của nhà nước, và xây dựng một hệ thống phụ thuộc vào tài năng của một người. Sau khi ông ra đi, các liên minh cứng lại thành hai khối của năm 1914.
Đề thi thường hỏi gì
- Thống nhất nước Đức: nhớ thứ tự Đan Mạch (1864), Áo (1866), Pháp (1870–71), cùng vai trò của Königgrätz, Điện Ems, Sedan và Versailles.
- Ý nghĩa (kiểu AP): liên hệ chủ nghĩa dân tộc, chính trị thực dụng (realpolitik) và sự dịch chuyển quyền lực ở châu Âu sau năm 1871.
- Chính sách trong nước: Kulturkampf, Luật chống Xã hội chủ nghĩa và bảo hiểm xã hội, cùng ý niệm củ cà rốt và cây gậy.
- Ngoại giao: hệ thống Bismarck và lý do nó không tồn tại lâu hơn ông.
Đọc tiếp
- "Máu và Sắt": Bài phát biểu và chính sách của Bismarck: bài phát biểu năm 1862 tạo nên biệt danh của ông, đặt trong bối cảnh.
- Phổ: Từ vương quốc đến hạt nhân của nước Đức: nhà nước mà Bismarck lãnh đạo và sử dụng.
- Vụ Dreyfus: sự cay đắng Pháp–Đức sau năm 1871 đã định hình chính trường Pháp như thế nào.
- Châu Âu thế kỷ 19: Cách mạng, chủ nghĩa dân tộc và thống nhất: bức tranh toàn cảnh.
