Tóm tắt trong năm phút
Ngày Bastille là Quốc khánh của Pháp, tổ chức vào 14/7 hằng năm. Người Pháp hiếm khi dùng tên tiếng Anh này. Họ nói le 14 juillet (ngày 14 tháng Bảy) hoặc la Fête nationale (Quốc khánh). Ngày này thuộc về câu chuyện được kể trong The French Revolution Explained (1789–1799), nhưng nó không được lập ra ngay trong thời Cách mạng.
Ngày 14/7 nhắc đến hai sự kiện. Thứ nhất là vụ tấn công ngục Bastille ở Paris ngày 14/7/1789, khi một đám đông đi tìm thuốc súng và vũ khí đã chiếm một pháo đài hoàng gia đồng thời được dùng làm nhà tù. Thứ hai là Fête de la Fédération (Lễ Liên bang) ngày 14/7/1790, một lễ hội trên Champ de Mars, nơi đại biểu từ khắp nước Pháp tuyên thệ trung thành với quốc gia, luật pháp và nhà vua.
Còn ngày lễ thì ra đời muộn hơn. Một đạo luật ngày 6/7/1880 đã biến 14/7 thành ngày lễ quốc gia của nền Cộng hòa thứ Ba. Vì vậy đây cũng là một sự lựa chọn: khoảng chín mươi năm sau Cách mạng, các chính trị gia Pháp quyết định nền cộng hòa muốn ghi nhớ phần nào của Cách mạng. Các phần dưới đây đi theo con đường ấy theo thứ tự thời gian.
Chuyện gì đã xảy ra ngày 14/7/1789
Mùa hè năm 1789, nước Pháp lâm vào khủng hoảng tài chính, bánh mì đắt đỏ và Hội nghị Ba đẳng cấp bất đồng về cách bỏ phiếu. Hồi tháng Sáu, các đại biểu Đẳng cấp thứ ba tự tuyên bố mình là Quốc hội. Vua Louis XVI sau đó điều quân về phía Paris và Versailles, và ngày 11/7 ông cách chức bộ trưởng tài chính được lòng dân là Jacques Necker.
Người Paris coi đó là bước đầu của âm mưu hoàng gia dùng vũ lực đè bẹp Quốc hội. Họ bắt đầu đi tìm vũ khí. Sáng 14/7, một đám đông tiến vào Hôtel des Invalides và lấy khoảng 30.000 khẩu súng hỏa mai, nhưng hầu như không có thuốc súng. Bastille, một pháo đài cổ ở rìa phía đông thành phố, được biết là có tích trữ thuốc súng, nên đám đông kéo đến đó.
Hôm ấy Bastille chỉ giam bảy tù nhân. Mục tiêu không phải là giải thoát họ mà là thuốc súng và các khẩu đại bác của pháo đài. Đàm phán thất bại, tiếng súng nổ, và buổi chiều viên thống đốc Bernard-René de Launay đầu hàng. Ông bị đám đông giết ngay sau đó. Khoảng 100 người tấn công thiệt mạng trong cuộc giao tranh. Để biết chi tiết hơn về ngày hôm đó, xem The Storming of the Bastille (14 July 1789).
Trong lúc ấy, Louis XVI đang đi săn ở Versailles. Dòng nhật ký riêng của ông cho ngày hôm đó chỉ ghi “Rien” (không có gì), nghĩa là ông không bắn được con thú nào. Câu này thường được nhắc lại để cho thấy nhà vua xa rời diễn biến ở Paris đến mức nào.
Vì sao một trận đánh nhỏ lại thành biểu tượng
Về quân sự, việc Bastille thất thủ là chuyện nhỏ. Pháo đài đã cũ, đồn trú ít và tù nhân chẳng bao nhiêu. Tầm quan trọng của nó nằm ở tính biểu tượng. Với nhiều người, nó tượng trưng cho quyền lực chuyên chế của nhà vua, vì vua có thể ra lệnh giam một người mà không cần xét xử. Việc dân thường Paris dùng vũ lực chiếm được nó đã gửi đi một thông điệp mạnh mẽ khắp cả nước.
Tin tức lan nhanh. Nhiều thành phố thay hội đồng cũ và lập dân quân công dân, tức Vệ binh Quốc gia. Ngày 17/7, nhà vua đến Paris và nhận chiếc phù hiệu ba màu xanh, trắng, đỏ của Cách mạng. Điều đó có nghĩa là ông chấp nhận, ít nhất là lúc ấy, rằng không thể đơn giản giải tán Quốc hội và chính quyền mới của Paris. Trong vài tuần, Quốc hội đã xóa bỏ các đặc quyền phong kiến và ban hành the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen.
Bản thân pháo đài sớm bị phá dỡ. Nơi đó nay là Place de la Bastille, với một cột cao tưởng niệm các nạn nhân của cuộc cách mạng 1830. Gần như không còn gì của công trình gốc trên mặt đất.
14/7/1790: Fête de la Fédération
Một năm sau, nước Pháp vẫn chưa ổn định. Khắp nơi, các đơn vị Vệ binh Quốc gia địa phương đã lập liên minh, gọi là các liên bang, để bảo vệ trật tự mới. Quốc hội quyết định tập hợp họ trong một buổi lễ quốc gia duy nhất ở Paris nhân kỷ niệm một năm vụ Bastille.
Lễ hội diễn ra trên Champ de Mars, một bãi duyệt binh mà công nhân và tình nguyện viên đã cải tạo thành một giảng đường khổng lồ. Đại biểu Vệ binh Quốc gia đến từ mọi tỉnh. Charles-Maurice de Talleyrand, giám mục Autun, cử hành thánh lễ tại bàn thờ ở giữa. Hầu tước de Lafayette, chỉ huy Vệ binh Quốc gia Paris, thay mặt các Vệ binh tuyên thệ, còn Louis XVI thề tôn trọng bản hiến pháp mà Quốc hội đang soạn thảo. Các ghi chép đương thời kể về cơn mưa nặng hạt, nhưng đám đông vẫn ở lại.
Thông điệp là sự đoàn kết: quốc gia, luật pháp và nhà vua cùng một lòng. Sự hòa hợp ấy không kéo dài. Sau chuyến bỏ trốn thất bại của nhà vua đến Varennes hồi tháng 6/1791, niềm tin vào ông sụp đổ. Dù vậy, ý tưởng một dân tộc tự nguyện đoàn kết đã trở thành một trong những lý do các nhà cộng hòa sau này yêu thích ngày 14/7.
Vì sao 14/7 thành ngày lễ quốc gia năm 1880
Hàng chục năm sau Cách mạng, 14/7 không phải là ngày lễ chính thức. Các chế độ kế tiếp, từ Đế chế đến các nền quân chủ, chẳng có lý do gì để tôn vinh một cuộc nổi dậy của dân chúng. Tình hình thay đổi sau thất bại của Pháp trong Chiến tranh Pháp–Phổ 1870–1871 và sự sụp đổ của Đế chế thứ Hai. Nền Cộng hòa thứ Ba lúc đó còn mong manh, và phe cộng hòa với phe quân chủ tranh giành các biểu tượng của nó.
Đến năm 1879, phe cộng hòa nắm cả chính phủ lẫn nghị viện. Họ xác nhận La Marseillaise là quốc ca và đưa chính phủ trở lại Paris. Năm 1880, một nghị sĩ là Benjamin Raspail đề nghị lấy 14/7 làm ngày lễ quốc gia. Đạo luật mang ngày 6/7/1880.
Việc chọn ngày này từng gây tranh luận. Vụ tấn công năm 1789 cũng là một ngày bạo lực, điều mà phe bảo thủ không ưa. Ngày này thường được giải thích là một sự dung hòa: cùng một ngày trên lịch có thể gợi lại cả cuộc nổi dậy 1789 lẫn sự đoàn kết hòa bình năm 1790. Các lễ kỷ niệm đầu tiên diễn ra ngày 14/7/1880, với lễ duyệt binh ở Longchamp, cờ hoa, pháo hoa và các buổi khiêu vũ công cộng. Cuộc diễu binh từ đó vẫn là phần trung tâm của ngày lễ. Một cuộc Diễu binh Chiến thắng lớn đã đi qua dưới Khải hoàn môn ngày 14/7/1919, sau Thế chiến thứ nhất.
Nước Pháp ăn mừng ngày này thế nào hiện nay
14/7 là ngày nghỉ lễ trên toàn nước Pháp. Sự kiện nổi tiếng nhất là cuộc diễu binh trên đại lộ Champs-Élysées ở Paris vào buổi sáng, đi từ Khải hoàn môn về phía Place de la Concorde. Tổng thống duyệt đội ngũ, binh sĩ lục quân, hải quân, không quân và hiến binh diễu hành qua, còn máy bay bay trên cao, kéo theo khói màu xanh, trắng và đỏ.
Buổi tối có pháo hoa, nổi tiếng nhất là gần tháp Eiffel. Đêm 13/7 và cả ngày 14/7, nhiều trạm cứu hỏa mở sân cho các bals des pompiers, tức những buổi khiêu vũ mở cửa do lính cứu hỏa tổ chức. Các thị trấn và làng quê khắp nước Pháp có phiên bản riêng: bữa tiệc làng, đoàn rước đuốc, ban nhạc và màn bắn pháo hoa.
Ngày này cũng có những khoảnh khắc đen tối. Ngày 14/7/2016, một xe tải lao vào đám đông vừa xem pháo hoa ở Nice, khiến 86 người thiệt mạng. Từ đó, an ninh tại các lễ hội lớn nơi công cộng được siết chặt.
Vì sao người Nhật gọi là “Paris-sai”
Ở Nhật, ngày này thường được gọi là パリ祭 (Paris-sai, “lễ hội Paris”). Đây là tên của người Nhật, không phải của người Pháp. Cái tên thường được truy về bộ phim Pháp năm 1933 Quatorze Juillet của René Clair, khi được phát hành ở Nhật mang tên 巴里祭. Phim là một câu chuyện tình đặt trong một khu phố Paris vào ngày quốc khánh, chứ không phải lịch sử Cách mạng. Cái tên đã ăn sâu, và người Nhật giờ dùng nó để chỉ chính ngày này. Ở Pháp thì chẳng ai gọi như vậy.
Các kỳ thi hay hỏi gì
- Sự kiện 1789: 14/7/1789 là ngày tấn công ngục Bastille, thường được coi là mở đầu giai đoạn quần chúng của Cách mạng Pháp. Hãy nắm nguyên nhân kích hoạt: việc Necker bị cách chức ngày 11/7 và các cuộc điều quân của nhà vua.
- Biểu tượng hơn thực chất: trong bài luận kiểu AP, hãy nêu rằng việc Bastille thất thủ quan trọng như một biểu tượng của chế độ chuyên chế hoàng gia hơn là một chiến thắng quân sự. Bên trong chỉ có bảy tù nhân.
- Trình tự: vụ tấn công (tháng Bảy) diễn ra trước việc xóa bỏ đặc quyền phong kiến (4/8) và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền (26/8).
- Ngày lập lễ: ngày lễ quốc gia có từ năm 1880, dưới thời Cộng hòa thứ Ba, chứ không phải từ năm 1789.
- 1790: Fête de la Fédération trên Champ de Mars tôn vinh sự đoàn kết dân tộc, và Louis XVI thề tôn trọng hiến pháp.
Một cái bẫy phổ biến là nói rằng nước Pháp kỷ niệm 14/7 hằng năm sau 1789. Thực tế không phải vậy. Ký ức về Cách mạng được định hình bởi các chính quyền kế tiếp, và đó là lý do năm 1880 là một mốc quan trọng đến thế.
Đọc tiếp
- The Storming of the Bastille (14 July 1789): câu chuyện từng giờ của ngày mà lễ này tưởng nhớ.
- The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen: bản tuyên bố các nguyên tắc mà Quốc hội thông qua chỉ vài tuần sau đó.
- Who Was Louis XVI?: vị vua đã tuyên thệ tại lễ hội 1790 rồi sớm đánh mất lòng tin của quốc gia.
