Trong năm phút
Nguyên nhân Cách mạng Pháp không phải chỉ là một sự kiện. Chính phủ nợ chồng chất, hệ thống thuế nhẹ tay với giới đặc quyền, mùa màng thất bát đẩy giá bánh mì lên, tư tưởng Khai sáng nghi vấn trật tự cũ và bế tắc chính trị xoay quanh cải cách đều dồn lại cùng lúc. Năm 1789, nhà vua buộc phải triệu tập Hội nghị Đẳng cấp, và cuộc họp đó trở thành điểm khởi đầu của Cách mạng.
Các sử gia thường chia nguyên nhân thành nhóm chính trị, kinh tế, xã hội và tri thức, nhưng các nhóm này chồng lấn lên nhau. Khủng hoảng tiền bạc khiến cải cách trở nên cấp bách. Cải cách lại đe dọa đặc quyền, nên giới đặc quyền chống lại. Sự chống đối làm cản trở việc vá víu tài chính, khiến khủng hoảng càng nặng. Người dân đói khổ lại càng ít kiên nhẫn với thuế má và đặc quyền. Lần theo chuỗi liên kết ấy là cách tốt nhất để hiểu năm 1789.
Bài viết này là một phần trong loạt bài của chúng tôi về Cách mạng Pháp, bao quát toàn bộ giai đoạn.
Năm nguyên nhân của Cách mạng Pháp
Hầu hết các sử gia bàn về năm nguyên nhân. Mỗi nguyên nhân giải thích một phần bức tranh, và không cái nào giải thích được Cách mạng một mình.
1. Nợ từ chiến tranh và thâm hụt ngân sách
Pháp đã tham gia nhiều cuộc chiến trong suốt thế kỷ XVIII và phần lớn được chi trả bằng cách vay nợ. Việc Pháp ủng hộ các thuộc địa Mỹ trong cuộc chiến giành độc lập, và tham chiến từ năm 1778, đã thêm một khoản chi lớn. Đến thập niên 1780, Vương thất chi tiêu nhiều hơn số thu hằng năm và lấp chỗ thiếu bằng các khoản vay. Tiền lãi chiếm phần ngày càng lớn trong ngân sách. Những người cho vay trở nên dè dặt, nên đi vay càng khó, và chính phủ rơi vào vòng luẩn quẩn vay thêm chỉ để trả các khoản nợ cũ.
Một loại thuế mới là lối thoát hiển nhiên, và điều đó đặt ra một câu hỏi ai ai cũng thấy: ai sẽ trả?
2. Thuế bất công và đặc quyền
Trước năm 1789, xã hội Pháp được chia thành ba đẳng cấp. Giáo sĩ (Đẳng cấp thứ nhất) và quý tộc (Đẳng cấp thứ hai) cộng lại chỉ chiếm khoảng 2% dân số. Đẳng cấp thứ ba, tức 98% còn lại, gồm nông dân, thợ thành thị, thương nhân và luật sư. Giáo sĩ được miễn phần lớn thuế trực thu, và nhiều quý tộc đóng thuế ít hơn hẳn dân thường. Gánh nặng nhất đổ lên Đẳng cấp thứ ba, và nông dân, vốn là phần đông nhất của đất nước, chỉ sở hữu khoảng một phần ba diện tích đất.
Điều đó khiến cải cách trở nên khó khăn. Một kế hoạch đòi giới đặc quyền đóng phần của họ là thách thức logic cơ bản của trật tự cũ, nên họ chống lại. Đẳng cấp thứ ba đóng phần lớn thuế nhưng có ít tiếng nói nhất trong việc thu thuế.
3. Mùa màng thất bát và giá bánh mì tăng
Bánh mì là lương thực chính của đa số người Pháp, và giá của nó định hình đời sống hằng ngày. Khó khăn kinh tế giữa thập niên 1780 khiến nhiều người lao động không có việc làm ổn định, và tiền công không theo kịp giá cả. Hiệp ước thương mại năm 1786 với Anh cũng gây thiệt hại cho các nhà sản xuất Pháp. Rồi mùa màng thất bát. Mưa đá dữ dội vào mùa hè năm 1788 làm hỏng hoa màu, còn mùa đông rét buốt làm đông cứng sông ngòi và ngừng các cối xay làm bột. Ở Paris, một ổ bánh bốn pao tăng từ khoảng 8 sou (một đồng xu nhỏ thời đó) lên khoảng 14 sou vào đầu năm 1789. Với một gia đình vốn đã thiếu tiền, đó là một cuộc khủng hoảng.
Giá cả tăng sinh ra nghi ngờ. Nhiều người tin rằng thương nhân và chủ đất đang tích trữ ngũ cốc để đẩy giá lên. Dù điều đó đúng hay không, cơn giận hướng về chính phủ và giới đặc quyền. Đến mùa xuân và mùa hè năm 1789, nỗi sợ đói đã lan rộng, khiến cuộc khủng hoảng chính trị trở nên cấp bách với người dân thường.
4. Tư tưởng Khai sáng
Các nhà văn như Voltaire, Montesquieu và Rousseau phê phán chế độ quân chủ chuyên chế, đặc quyền tôn giáo và địa vị cha truyền con nối. Sách của họ được người có học ở Paris và các thị trấn tỉnh lẻ đọc. Cuốn Khế ước xã hội (1762) của Rousseau lập luận rằng quyền lực chính trị dựa trên sự đồng thuận của người dân.
Các nhà tư tưởng lan truyền ý niệm về quyền lợi, bình đẳng trước pháp luật và quyền lực phải chịu trách nhiệm trước người dân. Với những người cải cách, đây trở thành một bộ từ vựng chung.
Các sử gia vẫn tranh luận về mức độ các tư tưởng này gây ra Cách mạng. Hầu hết đồng ý rằng chúng thay đổi cách mọi người đánh giá hệ thống cũ. Chúng không tự tạo ra khủng hoảng, nhưng đã trao cho cơn giận của năm 1788 và 1789 một ngôn ngữ và một bộ yêu sách, chẳng hạn như một hiến pháp thành văn.
5. Bế tắc chính trị
Nguyên nhân cuối cùng nằm ở chính hệ thống chính trị. Các loại thuế mới cần sự đồng ý của giới quý tộc và của các parlement, tức những tòa án tối cao buộc phải đăng ký các sắc lệnh hoàng gia trước khi chúng có hiệu lực. Một parlement từ chối đăng ký thuế sẽ làm cải cách đình trệ, và mỗi bộ trưởng tài chính muốn thay đổi thuế đều va vào bức tường này.
Charles Alexandre de Calonne cố giành sự ủng hộ cho cải cách thuế qua một Hội nghị Danh sĩ, tức một tập hợp các quý tộc, giáo sĩ và quan chức tư pháp, vào tháng 2 năm 1787. Hội nghị không cho ông sự chấp thuận mong muốn, và ông bị cách chức vào tháng 4. Người kế nhiệm, Étienne Charles de Loménie de Brienne, gặp cùng sự phản kháng. Các parlement từ chối đăng ký thuế mới và đòi triệu tập Hội nghị Đẳng cấp, một cơ quan chưa họp từ năm 1614. Ngày 7 tháng 6 năm 1788, động thái của chính phủ nhằm vào tòa án tối cao ở Grenoble đã dẫn đến Ngày Ngói, khi đám đông đụng độ với quân đội hoàng gia. Brienne từ chức vào tháng 8. Jacques Necker trở lại làm bộ trưởng tài chính, và Hội nghị Đẳng cấp được ấn định vào tháng 5 năm 1789.
Các nguyên nhân hội tụ thế nào vào năm 1789
Khi Hội nghị Đẳng cấp khai mạc ở Versailles ngày 5 tháng 5 năm 1789, cuộc tranh cãi đầu tiên là về cách bỏ phiếu. Theo tập quán, mỗi đẳng cấp bỏ một phiếu. Đẳng cấp thứ ba có 600 đại biểu, nhiều hơn hai đẳng cấp kia cộng lại, nhưng theo cách này, giáo sĩ và quý tộc có thể áp đảo họ theo tỷ lệ hai đối một. Nhiều đại biểu Đẳng cấp thứ ba là luật sư và những người hành nghề khác từ các thành thị.
Trong khoảng một tháng, Đẳng cấp thứ ba đòi bỏ phiếu theo đầu người nhưng liên tục bị chặn. Ngày 17 tháng 6, họ tuyên bố thành lập Quốc hội. Ý tưởng này được lan truyền bởi Abbé Sieyès, người có tập sách mỏng What Is the Third Estate? cho rằng thường dân chính là quốc dân. Ngày 20 tháng 6, nhà vua ra lệnh đóng cửa phòng họp. Các đại biểu tụ họp tại một sân tennis trong nhà gần đó và thề không giải tán cho đến khi nước Pháp có hiến pháp. Đây được gọi là Lời thề Sân tennis. Ngày 11 tháng 7, Louis XVI cách chức Necker, người bị xem là có thiện cảm với Đẳng cấp thứ ba. Ngày 14 tháng 7, một đám đông ở Paris xông vào Bastille, một pháo đài và nhà tù hoàng gia. Ngày này về sau trở thành quốc lễ của nước Pháp.
Lúc này các nguyên nhân đã hòa vào nhau. Nợ nần đã đẩy nhà vua vào thế bí. Đặc quyền khiến cải cách gần như không thể. Mùa màng thất bát khiến người dân thường tuyệt vọng. Tư tưởng cho cơn giận của họ một ngôn ngữ, và bế tắc chính trị buộc Hội nghị Đẳng cấp phải mở ra. Đến tháng 9 năm 1792, chế độ quân chủ đã bị bãi bỏ.
Những hiểu lầm thường gặp
Ba ý nghĩ thường khiến học sinh hiểu sai. Thứ nhất là Cách mạng xảy ra đột ngột. Khủng hoảng đã tích tụ trong nhiều năm, từ các cuộc chiến tranh những năm 1770 và 1780 đến các cải cách thất bại năm 1787 và 1788. Thứ hai là chỉ người nghèo mới muốn thay đổi. Luật sư, thương nhân và những người thuộc tầng lớp trung lưu nổi bật trong số đại biểu Đẳng cấp thứ ba, và họ muốn có thuế công bằng cùng tiếng nói thực sự trong chính quyền. Thứ ba là chỉ tư tưởng đã gây ra Cách mạng. Tư tưởng quan trọng nhất khi tiền bạc, lương thực và chính trị đã rơi vào khủng hoảng.
Đề thi thường hỏi gì
Các câu hỏi thi thường yêu cầu học sinh giải thích nguyên nhân, xếp hạng chúng, hoặc chỉ ra một nguyên nhân đã dẫn đến nguyên nhân khác như thế nào. Một câu trả lời tốt làm ba việc. Nó nêu một nguyên nhân và đưa ra một sự kiện cụ thể, chẳng hạn Hội nghị Danh sĩ năm 1787. Nó giải thích mối liên hệ với nguyên nhân tiếp theo, chẳng hạn cải cách thất bại dẫn đến việc triệu tập Hội nghị Đẳng cấp như thế nào. Và nó đánh giá nguyên nhân, phân biệt cấu trúc lâu dài với ngòi nổ trực tiếp. Một luận điểm rõ ràng có thể nói rằng khủng hoảng tài chính là nguyên nhân trước mắt, còn đặc quyền và hệ thống chính trị giải thích vì sao nó không thể được giải quyết êm thấm.
Đọc tiếp
Để xem các sự kiện theo thứ tự, hãy đọc Dòng thời gian Cách mạng Pháp 1789–1799. Với nhà vua ở trung tâm khủng hoảng, hãy đọc Louis XVI là ai?. Để xem thời kỳ này được kể lại trong văn học như thế nào, hãy đọc A Tale of Two Cities: Lịch sử đằng sau tiểu thuyết của Dickens, rồi đọc chính tiểu thuyết: A Tale of Two Cities, lấy bối cảnh London và Paris trong thời Cách mạng.
