Trong năm phút: Cách mạng Nga năm 1917 là gì?
Cách mạng Nga năm 1917 là một chuỗi sự kiện, trong đó chế độ quân chủ tồn tại 300 năm sụp đổ và tám tháng sau, một đảng nhỏ nhưng kỷ luật chặt chẽ đã nắm lấy nhà nước. Giai đoạn đầu, cách mạng Tháng Hai, phần lớn không có kế hoạch trước: công nhân đói khổ, phụ nữ xếp hàng mua bánh mì và những người lính nổi loạn ở Petrograd (nay là Saint Petersburg) đã buộc Nga hoàng Nikolai II phải thoái vị. Giai đoạn thứ hai, cách mạng Tháng Mười, là cuộc chiếm quyền có tổ chức chặt chẽ hơn nhiều của những người Bolshevik, do Vladimir Lenin và Leon Trotsky lãnh đạo. Cuộc cách mạng này lập ra nước Nga Xô viết và sau một cuộc nội chiến kéo dài, dẫn đến sự ra đời của Liên Xô năm 1922.
Trang này thuộc chủ đề Đế quốc Nga (1721–1917) của chúng tôi. Nếu muốn tìm hiểu bối cảnh sâu hơn, bạn hãy đọc kèm bài Nguyên nhân của Cách mạng Nga.
Lưu ý về ngày tháng. Cho đến tháng Hai năm 1918, nước Nga dùng lịch Julius, chậm hơn lịch Gregory của Tây Âu 13 ngày. Vì vậy cuộc cách mạng “Tháng Hai” diễn ra vào tháng Ba theo cách tính của phương Tây, còn cuộc cách mạng “Tháng Mười” diễn ra vào tháng Mười một. Giới sử học dùng cả hai cách: trang này ghi ngày theo lịch Gregory trước, kèm ngày theo lịch cũ trong ngoặc. Nước Nga Xô viết chuyển sang lịch Gregory vào năm 1918, khi ngày 1 tháng Hai (lịch cũ) trở thành ngày 14 tháng Hai.
Vì sao chế độ quân chủ lâm nguy
Nhiều áp lực đã tích tụ qua hàng chục năm. Nga là một đế quốc rộng lớn, chủ yếu là nông dân, nơi chế độ nông nô chỉ bị bãi bỏ năm 1861 và nhiều nông dân vẫn thiếu đất (xem Chế độ nông nô ở Nga). Các thành phố công nghiệp như Petrograd và Moscow lớn lên rất nhanh, với nhà ở chật chội, giờ làm dài và rất ít cách hợp pháp để phản đối. Nga hoàng vẫn nắm quyền chuyên chế, ngay cả sau khi Cách mạng Nga năm 1905 buộc ông chấp nhận một Duma do dân bầu. Quyền hạn của Duma bị hạn chế, và Nikolai thường phớt lờ hoặc giải tán nó.
Chiến tranh thế giới thứ nhất biến những điểm yếu này thành khủng hoảng. Hàng triệu người bị gọi nhập ngũ, quân đội chịu những thất bại nặng nề, còn đường sắt và nông trại chật vật mới nuôi nổi cả mặt trận lẫn các thành phố. Giá cả tăng nhanh hơn lương, và đến mùa đông 1916–17, bánh mì và nhiên liệu khan hiếm ở thủ đô. Nikolai đã trực tiếp chỉ huy quân đội từ năm 1915 và ở xa tại đại bản doanh Mogilev, nên những thất bại trong chiến tranh ngày càng bị đổ lên đầu ông và triều đình, nơi ảnh hưởng của Grigori Rasputin bị nhiều người oán ghét. Đến đầu năm 1917, ngay cả các chính trị gia và tướng lĩnh bảo thủ cũng nghi ngờ khả năng chế độ quân chủ có thể thắng cuộc chiến.
Cách mạng Tháng Hai: Nga hoàng sụp đổ
Ngày 8 tháng Ba năm 1917 (23 tháng Hai lịch cũ), nhân Ngày Quốc tế Phụ nữ, các nữ công nhân dệt ở Petrograd rời nhà máy và xuống đường đòi bánh mì. Trong những ngày sau đó, các công nhân khác tham gia cùng họ và làn sóng bãi công lan khắp thành phố. Ngày 11 tháng Ba (26 tháng Hai), quân đội nổ súng vào người biểu tình và nhiều người thiệt mạng. Bước ngoặt đến vào hôm sau, 12 tháng Ba (27 tháng Hai): binh lính Trung đoàn Volynsky từ chối bắn, và các trung đoàn khác nổi dậy. Lực lượng đồn trú, vốn có nhiệm vụ giữ trật tự, đã nhập với đám đông.
Hai trung tâm quyền lực mới xuất hiện cùng lúc. Các đại biểu Duma lập một Ủy ban lâm thời, sau đó nhanh chóng trở thành Chính phủ lâm thời, ban đầu do Công tước Georgy Lvov đứng đầu. Đồng thời, công nhân và binh lính bầu ra Xô viết Petrograd, một hội đồng đại biểu tự ban hành mệnh lệnh riêng. Các tướng lĩnh báo với Nga hoàng rằng ông đã mất sự ủng hộ của quân đội. Ngày 15 tháng Ba (2 tháng Ba lịch cũ), Nikolai II ký văn kiện thoái vị trên chuyến tàu của mình gần Pskov. Ông chỉ định em trai là Đại công tước Mikhail kế vị, nhưng hôm sau Mikhail từ chối ngai vàng, và vương triều Romanov chấm dứt.
Người dân Nga hoan nghênh sự thay đổi này, và chính phủ mới nhanh chóng hứa hẹn các quyền tự do dân sự, ân xá cho tù chính trị và một Quốc hội lập hiến trong tương lai. Điểm yếu lớn nhất của nó là quyết định tiếp tục tham chiến.
Song trùng quyền lực: hai chính quyền, một thủ đô
Từ tháng Ba đến tháng Mười, nước Nga có điều mà các sử gia gọi là “song trùng quyền lực”. Chính phủ lâm thời nắm quyền lực chính thức nhưng có rất ít phương tiện để thực thi. Xô viết Petrograd, ban đầu do phái Menshevik và Xã hội cách mạng (SR) chi phối, kiểm soát binh lính cùng đường sắt và điện báo. Sắc lệnh số 1 của Xô viết (14 tháng Ba, tức 1 tháng Ba lịch cũ) yêu cầu binh lính chỉ tuân lệnh Chính phủ lâm thời khi các mệnh lệnh đó không trái với Xô viết. Kỷ luật trong quân đội nhanh chóng suy yếu.
Các vấn đề của chính phủ chồng chất. Nông dân muốn có đất và bắt đầu lấy đất từ các địa chủ, trong khi các bộ trưởng nói rằng cải cách ruộng đất phải đợi đến Quốc hội lập hiến. Công nhân muốn lương cao hơn và quyền kiểm soát nhà máy. Các vùng không phải người Nga như Ukraine và Phần Lan đòi quyền tự trị. Trên hết, người dân mệt mỏi vì một cuộc chiến vẫn tiếp tục cướp đi sinh mạng và tàn phá nền kinh tế. Cuộc tấn công mùa hè mở ra vào tháng Bảy (tháng Sáu lịch cũ) dưới quyền Bộ trưởng Chiến tranh Alexander Kerensky đã kết thúc trong thất bại, làm tổn hại thêm cho cả quân đội lẫn chính phủ.
Lenin trở về và phe Bolshevik lớn mạnh
Những người Bolshevik là một đảng Marx-xít cấp tiến, còn nhỏ vào đầu năm 1917. Lenin, lãnh tụ của họ, đang sống lưu vong ở Thụy Sĩ. Chính phủ Đức, hy vọng làm suy yếu nước Nga, đã cho phép ông đi qua lãnh thổ Đức trên một chuyến tàu niêm phong, và ông tới ga Phần Lan ở Petrograd vào ngày 16 tháng Tư (3 tháng Tư). Hôm sau, ông trình bày Luận cương tháng Tư: không ủng hộ Chính phủ lâm thời, chấm dứt chiến tranh và “mọi quyền lực về tay các Xô viết”. Ngay cả nhiều đồng chí của ông cũng sửng sốt, nhưng các khẩu hiệu hòa bình, ruộng đất và bánh mì của ông lại khớp với điều mà nhiều công nhân, binh lính và nông dân mong muốn.
Thử thách lớn đầu tiên là Những ngày tháng Bảy, 16–20 tháng Bảy (3–7 tháng Bảy lịch cũ), khi công nhân và binh lính có vũ trang biểu tình ở Petrograd và quân của chính phủ nổ súng vào đám đông. Phe Bolshevik bị đổ lỗi, một số lãnh đạo bị bắt, và Lenin phải đi trốn ở Phần Lan. Công tước Lvov từ chức và Kerensky trở thành người đứng đầu chính phủ.
Phe Bolshevik hồi phục vào tháng Chín. Tướng Lavr Kornilov, tổng tư lệnh quân đội, ra lệnh cho quân kéo về Petrograd trong một hành động mà Kerensky và nhiều người khác coi là âm mưu áp đặt chế độ quân sự. Kerensky xin các Xô viết giúp đỡ, và những người Bolshevik, gồm cả lực lượng Cận vệ Đỏ, tham gia bảo vệ thành phố. Âm mưu sụp đổ trong vài ngày, nhưng nó làm mất uy tín của cả Kornilov lẫn Kerensky, và khiến phe Bolshevik trông như những người bảo vệ cách mạng. Chẳng bao lâu họ giành đa số trong Xô viết Petrograd và Moscow, và Trotsky trở thành chủ tịch Xô viết Petrograd vào đầu tháng Mười.
Cách mạng Tháng Mười: giành chính quyền
Lenin bí mật trở lại Petrograd và thuyết phục Ban Chấp hành Trung ương Bolshevik, vào ngày 23 tháng Mười (10 tháng Mười lịch cũ), bỏ phiếu ủng hộ khởi nghĩa vũ trang với tỷ lệ mười phiếu thuận, hai phiếu chống. Lev Kamenev và Grigory Zinoviev phản đối, cho rằng đảng nên chờ Quốc hội lập hiến. Kế hoạch được tính để trùng với Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ hai, dự kiến họp vào ngày 7 tháng Mười một (25 tháng Mười). Ủy ban Quân sự Cách mạng của Xô viết, dưới sự chỉ đạo của Trotsky, giành được lòng trung thành của lực lượng đồn trú.
Bản thân cuộc khởi nghĩa diễn ra nhanh chóng. Trong đêm 6–7 tháng Mười một (24–25 tháng Mười), Cận vệ Đỏ và binh lính chiếm các cây cầu, nhà ga, tổng đài điện thoại và những điểm trọng yếu khác mà gần như không gặp kháng cự. Kerensky rời thành phố để tìm quân trung thành. Tuần dương hạm Aurora, có thủy thủ đoàn ủng hộ phe Bolshevik, được nhớ đến vì vai trò của mình, và phát đại bác của nó thường được coi là tín hiệu cho đòn quyết định cuối cùng. Các bộ trưởng của Chính phủ lâm thời đang họp trong Cung điện Mùa Đông. Họ bị bắt vào rạng sáng ngày 8 tháng Mười một (26 tháng Mười). Hình ảnh quen thuộc về một cuộc tấn công đẫm máu, quy mô lớn vào cung điện phần lớn đến từ các bộ phim Xô viết ra đời sau này; sự kiện thật ít bạo lực hơn nhiều, và chỉ có vài người chết.
Tối hôm đó, Đại hội Xô viết họp tại Học viện Smolny. Các nhà xã hội ôn hòa bỏ ra ngoài để phản đối, để lại phe Bolshevik và đồng minh của họ, phái Xã hội cách mạng cánh tả, nắm quyền kiểm soát. Ngày 8 tháng Mười một, Đại hội thông qua Sắc lệnh về Hòa bình, kêu gọi chấm dứt chiến tranh thông qua đàm phán, và Sắc lệnh về Ruộng đất, bãi bỏ chế độ tư hữu ruộng đất. Đại hội cũng lập ra chính phủ mới, Hội đồng Dân ủy, với Lenin làm chủ tịch.
Hệ quả: hòa bình, nội chiến và một nhà nước mới
Phe Bolshevik hành động nhanh để củng cố quyền lực. Họ lập ra Cheka, lực lượng cảnh sát an ninh, vào tháng Chạp năm 1917 (7 tháng Chạp lịch cũ). Cuộc bầu cử Quốc hội lập hiến vào tháng Mười một cho phái SR số phiếu lớn nhất, còn phe Bolshevik đứng thứ hai với khoảng một phần tư. Khi Quốc hội họp ngày 18 tháng Giêng năm 1918 (5 tháng Giêng lịch cũ), nó từ chối công nhận quyền lực Xô viết, và hôm sau phe Bolshevik đã đóng cửa nó. Từ đó chế độ của họ trên thực tế là độc đảng một cách công khai.
Lenin đã hứa hòa bình, và hòa bình đến với một cái giá. Hiệp định đình chiến với Đức được ký vào tháng Chạp năm 1917, và Hiệp ước Brest-Litovsk theo sau vào ngày 3 tháng Ba năm 1918. Nước Nga Xô viết nhượng lại Ba Lan, các vùng Baltic và những khu vực rộng lớn của Ukraine và Belarus. Hiệp ước bị hủy bỏ sau thất bại của Đức vào tháng Mười một năm 1918, nhưng khi đó nước Nga đã chìm trong nội chiến.
Nội chiến đối đầu Hồng quân, do Trotsky xây dựng từ đầu năm 1918, với “phe Bạch vệ”, một tập hợp lỏng lẻo các lực lượng chống Bolshevik gồm cựu sĩ quan Nga hoàng, người theo chủ nghĩa tự do và các nhà xã hội ôn hòa. Các cường quốc nước ngoài can thiệp, trong đó có Anh, Pháp, Mỹ và Nhật Bản, nước này đưa quân tới Siberia từ năm 1918 đến năm 1922. Giao tranh ở phía tây phần lớn kết thúc năm 1920, và ở vùng Viễn Đông năm 1922. Hàng triệu người chết vì chiến sự, nạn đói và dịch bệnh, còn phe Bolshevik dùng khủng bố và chính sách trưng thu khắc nghiệt của “chủ nghĩa cộng sản thời chiến” để giành chiến thắng. Nikolai II và gia đình bị xử bắn ở Yekaterinburg vào tháng Bảy năm 1918. Năm 1921, Lenin thay chủ nghĩa cộng sản thời chiến bằng Chính sách Kinh tế Mới, cho phép buôn bán tư nhân ở mức hạn chế, và vào tháng Chạp năm 1922, Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết chính thức được thành lập.
Những điều đề thi thường hỏi
- Hai cuộc cách mạng: nắm rõ cách mạng Tháng Hai (tháng Ba) và Tháng Mười (tháng Mười một), và nêu được cuộc nào mang tính tự phát, cuộc nào có kế hoạch.
- Nguyên nhân: tổn thất chiến tranh, thiếu lương thực, chế độ chuyên chế mất dần sự ủng hộ, và sự thất bại của các cải cách năm 1905.
- Song trùng quyền lực: Chính phủ lâm thời đối lập với Xô viết Petrograd, và vì sao quyết định tiếp tục tham chiến của Chính phủ lâm thời là chí tử.
- Nhân vật chính: Nikolai II, Lvov, Kerensky, Kornilov, Lenin, Trotsky.
- Văn kiện chính: Sắc lệnh số 1, Luận cương tháng Tư, các Sắc lệnh về Hòa bình và Ruộng đất, và Hiệp ước Brest-Litovsk.
- Kết quả: nội chiến, chủ nghĩa cộng sản thời chiến, NEP và sự ra đời của Liên Xô năm 1922.
Một đề luận thường gặp hỏi vì sao phe Bolshevik chiến thắng. Bài làm tốt kết hợp sự yếu kém của Chính phủ lâm thời, những khẩu hiệu giản dị của Lenin, việc kiểm soát các Xô viết và Cận vệ Đỏ, và sự chia rẽ của kẻ thù phe Bolshevik.
Đọc tiếp
- Cách mạng Nga năm 1905: cuộc nổi dậy trước đó đã mang lại cho nước Nga Duma đầu tiên và cho thấy chế độ quân chủ đã vượt qua một cuộc khủng hoảng như thế nào.
- Nguyên nhân của Cách mạng Nga: cái nhìn sâu hơn về các áp lực xã hội, chính trị và kinh tế đằng sau năm 1917.
- Chế độ nông nô ở Nga: vấn đề nông dân đã định hình đòi hỏi về ruộng đất như thế nào.
- Đế quốc Nga (1721–1917): trang trung tâm của toàn bộ chủ đề.
