Tóm tắt trong năm phút
Catherine Đại đế là nữ hoàng nước Nga từ năm 1762 đến năm 1796. Bà sinh ra là một công chúa nhỏ của Đức, kết hôn vào hoàng tộc Nga, rồi nhờ các trung đoàn cận vệ mà lật đổ chính chồng mình là Pyotr III. Trong 34 năm sau đó, bà đẩy biên giới Nga xuống phía nam tới Biển Đen, giành phần đất lớn nhất của Ba Lan, và biến St Petersburg thành một trung tâm nghệ thuật và tư tưởng của châu Âu. Đồng thời bà củng cố quyền lực của giới quý tộc đối với nông nô. Sau Pyotr Đại đế, người mà bà muốn hoàn tất sự nghiệp, bà là nhà cai trị nổi tiếng nhất của Đế quốc Nga.
Từ công chúa Đức thành nữ đại công tước Nga
Bà sinh ra với tên Sophie xứ Anhalt-Zerbst vào ngày 2 tháng 5 năm 1729 tại Stettin, khi đó thuộc vùng Pomerania của Phổ. Cha bà là một hoàng thân nhỏ và là sĩ quan quân đội Phổ. Gia đình mang tước vị cao quý nhưng không có nhiều tiền. Bà được học tại nhà với các gia sư và một nữ gia sư người Pháp, thông thạo tiếng Pháp và đọc rất nhiều sách.
Năm 1744, nữ hoàng Elizaveta, con gái của Pyotr Đại đế, mời Sophie mười bốn tuổi sang Nga như một cô dâu tương lai của cháu trai và người thừa kế của bà, tức Pyotr III sau này. Sophie học tiếng Nga, cải sang Chính thống giáo và lấy tên Yekaterina (Catherine) Alekseyevna. Bà kết hôn với Pyotr vào tháng 8 năm 1745.
Cuộc hôn nhân không hạnh phúc. Pyotr còn non nớt, công khai ngưỡng mộ nước Phổ và chẳng mấy quan tâm đến phong tục Nga. Những năm đó Catherine đọc Voltaire, Montesquieu và sử gia La Mã Tacitus, đồng thời lặng lẽ gây dựng tình bạn trong triều. Con trai bà là Pavel chào đời năm 1754. Những tư tưởng bà đọc được đã cho bà ngôn ngữ để dùng khi trở thành người cai trị.
Cuộc đảo chính năm 1762
Elizaveta qua đời vào tháng 1 năm 1762 và Pyotr III lên ngôi. (Khi đó nước Nga dùng lịch Julian, chậm hơn Tây Âu mười một ngày; các ngày tháng ở đây theo lịch phương Tây.) Ông nhanh chóng gây thù chuốc oán. Vì ngưỡng mộ vua Phổ Friedrich Đại đế, ông rút Nga khỏi Chiến tranh Bảy năm và trả lại vùng đất mà quân đội Nga đã giành được. Ông khiến Giáo hội lo ngại khi định thu hồi các điền trang của họ. Ông còn làm phật lòng các trung đoàn cận vệ vì ưu ái binh lính từ công quốc Holstein quê nhà.
Ngày 9 tháng 7 năm 1762 (28 tháng 6 theo lịch Nga), Catherine ra tay. Với sự giúp đỡ của sĩ quan cận vệ Grigory Orlov và các anh em của ông, bà thu phục các trung đoàn cận vệ ở St Petersburg. Alexei Orlov đưa bà từ cung điện Peterhof tới doanh trại, binh lính tuyên thệ trung thành, còn Thượng viện và Thánh Hội đồng công nhận bà là nữ hoàng. Pyotr III thoái vị mà không chống cự.
Ngày 17 tháng 7, Pyotr chết khi bị giam giữ tại Ropsha. Nguyên nhân chính thức là bệnh tật, nhưng các sử gia thường cho rằng ông bị lính cận vệ dưới quyền Alexei Orlov giết. Catherine luôn phủ nhận việc ra lệnh, nhưng cái chết của ông đã làm vị thế của bà vững chắc. Bà đăng quang tại Moskva vào tháng 9.
Quyền thừa kế của bà khá yếu. Bà là người Đức, không có dòng máu Romanov, còn con trai bà là Pavel mới là người thừa kế chính danh hơn. Suốt triều đại, bà phải làm hài lòng giới quý tộc và quân cận vệ. Nhu cầu ấy giải thích nhiều chính sách của bà.
Một nhà cai trị khai minh trên giấy
Catherine thư từ với Voltaire và Diderot, và tự thể hiện mình là người cai trị theo lý trí. Năm 1765, khi Diderot cần tiền, bà mua lại thư viện của ông nhưng để ông giữ, đồng thời trả lương cho ông làm thủ thư. Năm 1767, bà soạn Nakaz (Huấn thị), một văn kiện dài dựa trên Montesquieu và luật gia người Ý Beccaria, chủ trương pháp luật, trật tự và hình phạt nhẹ hơn. Bà triệu tập một Ủy ban Lập pháp gồm đại biểu nhiều tầng lớp xã hội tới Moskva. Khi chiến tranh với Đế quốc Ottoman nổ ra năm 1768, ủy ban dần tan rã, và nước Nga không bao giờ có bộ luật mới.
Một số cải cách thực tế vẫn được thi hành:
- 1764: đất của nhà thờ và tu viện bị nhà nước thu hồi, giúp giảm gánh nặng cho ngân khố.
- 1764: Học viện Smolny mở ở St Petersburg, là trường dành cho thiếu nữ quý tộc.
- 1768: bác sĩ người Anh Thomas Dimsdale tiêm chủng đậu mùa cho Catherine, và bà công khai việc này để khuyến khích người khác.
- 1775: cải cách địa phương chia đế quốc thành các tỉnh nhỏ hơn, có thêm quan chức và có vai trò cho quý tộc địa phương.
- 1785: Đặc quyền thư cho giới quý tộc xác nhận quý tộc không bắt buộc phục vụ nhà nước, bảo vệ tài sản và đẳng cấp của họ, đồng thời cho họ lập các hội đồng địa phương. Cùng năm có thêm một đặc quyền thư cho các thành thị.
Các sử gia gọi kiểu cai trị này là chuyên chế khai minh: dùng tư tưởng lý trí và pháp luật để điều hành nhà nước, trong khi quyền lực của người cai trị vẫn không bị giới hạn. Friedrich II của Phổ và Joseph II của Áo là hai ví dụ kinh điển khác.
Chiến tranh, Crimea và Ba Lan
Thành quả lâu dài nhất của Catherine đến từ chiến tranh và ngoại giao. Mục tiêu đầu tiên của bà là có đường ra Biển Đen.
Trong cuộc chiến Nga–Thổ Nhĩ Kỳ 1768–1774, quân Nga dưới quyền Rumyantsev thắng trên bộ. Một hạm đội đi từ biển Baltic tới Địa Trung Hải đã tiêu diệt hạm đội Ottoman tại Chesme năm 1770. Hiệp ước Küçük Kaynarca (1774) trao cho Nga các cảng trên bờ Biển Đen, làm Hãn quốc Crimea độc lập khỏi Ottoman, và cho Nga một lợi ích được công nhận đối với các thần dân Chính thống giáo của quốc vương Ottoman.
Năm 1783, Nga sáp nhập Crimea. Người cộng sự thân cận Grigory Potemkin cai quản các vùng đất phía nam mới này, lập căn cứ hải quân Sevastopol và xây dựng Hạm đội Biển Đen. Cuộc chiến thứ hai (1787–1792) kết thúc bằng Hiệp ước Jassy, xác nhận quyền kiểm soát Crimea của Nga và dời biên giới tới sông Dniester. Vùng thảo nguyên phía bắc Biển Đen được định cư và gọi là Novorossiya (Tân Nga).
Ở phía tây, bà hướng về Ba Lan. Năm 1764, bà đưa người tình cũ Stanisław Poniatowski lên ngai vàng Ba Lan, và từ đó Nga có ảnh hưởng rất lớn ở đó. Nga, Phổ và Áo chia nhau đất Ba Lan qua ba lần chia cắt, vào các năm 1772, 1793 và 1795 (lần thứ hai chỉ có Nga và Phổ). Năm 1795, Ba Lan biến mất khỏi bản đồ. Nga nhận phần lớn Litva, Belarus và miền tây Ukraina.
Năm 1780, bà còn ủng hộ Liên minh Trung lập Vũ trang, nhóm các quốc gia trung lập bảo vệ tàu của mình trước việc Anh khám xét trong Chiến tranh Độc lập Mỹ.
Bà thậm chí còn dính dáng tới Nhật Bản. Daikokuya Kodayu, một người bị trôi dạt, đã gặp bà năm 1791 và được phép về nước; năm 1792, Adam Laxman đưa ông cùng những người khác tới Nemuro ở Hokkaido, đề nghị Nhật Bản mở giao thương.
Pugachev và gánh nặng nông nô
Mối nguy lớn nhất trong nước xuất hiện năm 1773. Yemelyan Pugachev, một người Cossack sông Don, tự xưng là Pyotr III đã chết và kêu gọi người Cossack Yaik ở vùng Ural nổi dậy. Nông nô, công nhân nhà máy và các dân tộc như người Bashkir đã theo ông. Cuộc nổi dậy lan khắp vùng Volga, và năm 1774 quân của ông đốt một phần Kazan. Quân đội đánh bại ông, chính những người theo ông nộp ông, và ông bị xử tử ở Moskva vào tháng 1 năm 1775.
Cú sốc này đẩy Catherine gần hơn với giới quý tộc, những người giờ điều hành chính quyền địa phương theo các cải cách năm 1775 và 1785. Bà không tiến tới việc xóa bỏ chế độ nông nô. Bà ban đất nhà nước và nông dân cho các sủng thần và quan chức, và năm 1783 bà ràng buộc nông dân vào ruộng đất ở vùng tả ngạn Ukraina. Năm 1790, nhà văn Alexander Radishchev xuất bản cuốn sách công kích chế độ nông nô. Catherine kết án tử hình ông, rồi giảm xuống thành đày đi Siberia. Khoảng cách giữa lời nói đẹp và thực tế khắc nghiệt này là lý do chính khiến các sử gia còn tranh cãi về bà.
Cung đình, nghệ thuật và các sủng thần
Catherine là một nhà sưu tầm nghiêm túc. Năm 1764, bà mua bộ sưu tập tranh của thương nhân Berlin Johann Gotzkowsky, và đó trở thành khởi đầu của Bảo tàng Hermitage. Năm 1782, bức tượng Pyotr Đại đế được biết đến là Kỵ sĩ Đồng, của nhà điêu khắc người Pháp Falconet, được khánh thành ở St Petersburg. Trên bệ tượng có dòng chữ bằng tiếng Latin và tiếng Nga rằng tượng do Catherine II dựng để tặng Pyotr I. Bà cũng viết kịch, hồi ký và truyện cho trẻ em.
Đời tư của bà luôn là đề tài bàn tán. Những người như Grigory Orlov, Grigory Potemkin và, về cuối đời, Platon Zubov giữ vị trí sủng thần, và nhiều người trong số họ có quyền lực chính trị thực sự. Tin đồn và các tập sách nhỏ thù địch về sau đã sinh ra những câu chuyện không có bằng chứng, trong đó có chuyện nổi tiếng về con ngựa.
Qua đời và di sản
Catherine bị đột quỵ và qua đời ngày 17 tháng 11 năm 1796, thọ 67 tuổi. Con trai bà là Pavel I, người không ưa chính sách của mẹ, lên ngôi và năm 1797 sửa luật kế vị để ngai vàng truyền theo dòng nam.
Đế quốc bà để lại rộng lớn hơn, giàu có hơn và được châu Âu nể trọng hơn so với khi bà nhận. Danh hiệu “Đại đế” chưa bao giờ là tước hiệu chính thức. Có người nhớ bà là nhà cai trị đã đưa nước Nga thành cường quốc. Người khác nhớ một quân vương cai trị qua giới quý tộc và làm cuộc sống nông nô khổ hơn. Cả hai cách nhìn đều có cơ sở.
Đề thi thường hỏi gì
- Chuyên chế khai minh: giải thích cách bà dùng tư tưởng Khai sáng mà vẫn giữ quyền lực không giới hạn. So sánh bà với Friedrich II và Joseph II.
- Nguyên nhân và hệ quả: cuộc nổi dậy Pugachev (1773–1775) dẫn tới giới quý tộc kiểm soát các tỉnh chặt hơn và nông nô không được nhẹ gánh.
- Bành trướng: Hiệp ước Küçük Kaynarca (1774), việc sáp nhập Crimea (1783) và Hiệp ước Jassy (1792) cho thấy nỗ lực của Nga nhằm có các cảng nước ấm trên Biển Đen.
- Ba Lan: nhớ ba lần chia cắt vào các năm 1772, 1793 và 1795, và Ba Lan mất tư cách quốc gia năm 1795.
- Liên hệ với Nhật Bản: chuyến thăm Nemuro của Adam Laxman năm 1792.
Đọc tiếp
- Pyotr Đại đế: người xây dựng St Petersburg, mà Catherine nhận là tiếp nối cải cách của ông.
- Chế độ nông nô ở Nga: hệ thống này vận hành ra sao và vì sao triều đại của bà làm nó nặng nề hơn.
- Cách mạng Nga 1917: những vấn đề bà để lại đã quay trở lại hơn một thế kỷ sau như thế nào.
- Đế quốc Nga (1721–1917): câu chuyện đầy đủ về nhà nước mà bà cai trị.
