Trong năm phút: các tuyến thương mại tam giác
“Thương mại tam giác” là cách gọi loại hình buôn bán trong đó hàng hóa, con người hoặc tiền bạc đi vòng qua ba điểm thay vì qua lại giữa hai điểm. Các nhà sử học dùng thuật ngữ này cho hai hệ thống rất khác nhau. Hệ thống thứ nhất là thương mại tam giác Đại Tây Dương, kéo dài từ thế kỷ 16 đến thập niên 1860. Nó nối châu Âu, châu Phi và châu Mỹ, và dựa vào việc cưỡng bức vận chuyển hàng triệu người châu Phi bị bắt làm nô lệ. Hệ thống thứ hai là thương mại tam giác châu Á giữa Anh, Ấn Độ và Trung Quốc, hình thành vào cuối thế kỷ 18 và dẫn đến Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất.
Cả hai đều khởi đầu từ một cơn thèm muốn của người châu Âu: đường ở trường hợp đầu, trà ở trường hợp sau. Cả hai đều biến sinh mạng con người và chứng nghiện thành lợi nhuận, và đều thuộc câu chuyện rộng hơn về chủ nghĩa đế quốc. Mẹo nhớ nhanh để phân biệt: tam giác Đại Tây Dương là hàng hóa, con người, nông sản; tam giác châu Á là bông và thuốc phiện, bạc, trà.
Tam giác Đại Tây Dương: hàng hóa, con người, nông sản
Hệ thống Đại Tây Dương thường được giải thích như ba chặng tạo thành một vòng khép kín. Muốn tìm hiểu kỹ hơn phiên bản của Anh, hãy xem Thương mại tam giác Đại Tây Dương.
Chặng 1: từ châu Âu đến châu Phi
Tàu rời các cảng như Liverpool, Bristol, Nantes và Lisbon, chất đầy vải bông, thanh sắt, súng, rượu và vỏ ốc cowrie. Ở bờ biển Tây và Trung Phi, các thuyền trưởng đổi những hàng này lấy người bị bắt giữ. Những kẻ bắt và bán họ phần lớn là các thủ lĩnh, quốc gia và thương nhân châu Phi hưởng lợi từ việc buôn bán. Người châu Âu thường ở lại các pháo đài và trạm buôn ven biển.
Chặng 2: từ châu Phi đến châu Mỹ, hay Hành trình Trung gian
Người bị bắt làm nô lệ bị nhồi nhét trong khoang tàu và chở qua Đại Tây Dương. Chuyến vượt biển này được gọi là Hành trình Trung gian (Middle Passage) vì nó là cạnh giữa của hình tam giác. Chuyến đi kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, và bệnh tật, đói khát cùng bạo lực đã giết chết nhiều người trên tàu. Theo cơ sở dữ liệu Slave Voyages, khoảng 12,5 triệu người bị ép lên tàu từ thế kỷ 16 đến thập niên 1860, và khoảng 10,7 triệu người đến châu Mỹ còn sống. Khoảng 1,8 triệu người chết trên biển.
Chặng 3: từ châu Mỹ về châu Âu
Trên các đồn điền ở Brazil, vùng Caribe và miền nam Bắc Mỹ, những người lao động bị bắt làm nô lệ trồng đường, thuốc lá, bông và cà phê. Tàu chở những nông sản này, cùng rượu rum làm từ đường, về châu Âu. Tiền thu được từ việc bán chúng trả cho lượt vải và súng kế tiếp. Các nhà sử học vẫn tranh luận về mức độ nguồn của cải này thúc đẩy Cách mạng Công nghiệp, nhưng rõ ràng nó làm giàu cho các thành phố cảng như Liverpool và Nantes, cũng như các ngân hàng và hãng bảo hiểm phục vụ họ.
Không phải chuyến đi nào cũng là một tam giác hoàn hảo
Hình tam giác là một mô hình để hiểu hệ thống, không phải mô tả mọi con tàu. Phần lớn người bị bắt được chở bằng tàu Bồ Đào Nha và Brazil, và phần lớn việc buôn bán đó đi thẳng giữa Angola và Brazil, hoàn toàn không có chặng châu Âu. Nhiều tàu Anh cũng quay về từ vùng Caribe với hàng hỗn hợp hoặc chỉ chở dằn tàu. Dù vậy, hình ảnh này vẫn hữu ích vì cho thấy ba thứ gắn chặt với nhau: các nhà máy và thương nhân châu Âu, mạng lưới buôn nô lệ ở châu Phi, và các đồn điền châu Mỹ.
Tam giác châu Á: thuốc phiện, bạc và trà
Vấn đề: trà và bạc
Vào thế kỷ 18, trà trở thành thức uống hằng ngày của nước Anh, và hầu như toàn bộ đến từ Trung Quốc. Năm 1757, chính quyền nhà Thanh giới hạn thương mại châu Âu ở cảng Quảng Châu và buộc thương nhân nước ngoài giao dịch qua các hãng Trung Quốc được cấp phép gọi là Hồng thương (Hong). Trung Quốc ít muốn hàng Anh sản xuất, chẳng hạn vải len, và đòi thanh toán bằng bạc. Vì vậy mỗi chuyến trà đều hút bạc ra khỏi nước Anh.
Giải pháp: thuốc phiện Ấn Độ
Anh tìm ra thứ mà người mua Trung Quốc chịu trả tiền: thuốc phiện. Từ năm 1773, Công ty Đông Ấn nắm độc quyền thuốc phiện sản xuất ở Bengal và bán đấu giá tại Calcutta. Các “thương nhân tư” mua lại rồi chở đến bờ biển Trung Quốc. Nhập khẩu thuốc phiện là bất hợp pháp ở Trung Quốc, nên đây là buôn lậu. Số bạc kiếm được ở Quảng Châu được các thương nhân giao cho Công ty, đổi lại họ nhận hối phiếu thanh toán tại London, còn Công ty dùng bạc đó mua trà.
Thế là tam giác hình thành. Hàng chế tạo của Anh, nhất là vải bông, đi sang Ấn Độ. Thuốc phiện và bông thô của Ấn Độ đi sang Trung Quốc. Trà Trung Quốc về Anh, được trả bằng số bạc mà việc bán thuốc phiện mang lại. Lượng thuốc phiện nhập khẩu tăng từ vài nghìn thùng mỗi năm vào khoảng năm 1800 lên khoảng 40.000 thùng vào cuối thập niên 1830. Nghiện ngập lan rộng, bạc bắt đầu chảy ra khỏi Trung Quốc, đẩy giá bạc lên và khiến nông dân khó nộp thuế hơn.
Lâm Tắc Từ và Chiến tranh Nha phiến
Năm 1839, Hoàng đế Đạo Quang cử quan Lâm Tắc Từ đến Quảng Châu để chấm dứt việc buôn bán này. Tại Hổ Môn, ông tiêu hủy hơn 20.000 thùng thuốc phiện tịch thu từ thương nhân nước ngoài. Anh coi đó là việc chiếm đoạt tài sản của công dân mình và đưa hạm đội đến. Trong Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842), quân Thanh không địch nổi tàu hơi nước và súng đạn của Anh. Hiệp ước Nam Kinh năm 1842 nhượng đảo Hồng Kông cho Anh, mở năm cảng (Quảng Châu, Hạ Môn, Phúc Châu, Ninh Ba và Thượng Hải), chấm dứt độc quyền của Hồng thương và buộc Trung Quốc bồi thường 21 triệu đồng bạc. Hiệp ước không nhắc gì đến thuốc phiện, và việc buôn bán vẫn tiếp diễn.
So sánh hai tam giác
- Mặt hàng khởi đầu: đường (Đại Tây Dương); trà (châu Á).
- Thứ được buôn bán như hàng hóa: con người bị bắt làm nô lệ (Đại Tây Dương); một loại ma túy (châu Á).
- Ai nắm quyền lực: các nhà nước và thương nhân châu Âu cùng đối tác châu Phi và thuộc địa (Đại Tây Dương); Công ty Đông Ấn Anh và nhà nước Anh (châu Á).
- Kết thúc ra sao: luật bãi nô và các cuộc nổi dậy (Đại Tây Dương); chiến tranh, rồi các hiệp ước mở cửa Trung Quốc cho thương mại nước ngoài (châu Á).
Các tam giác kết thúc thế nào
Thương mại Đại Tây Dương bị tấn công từ nhiều phía: sự phản kháng của chính những người bị bắt làm nô lệ, trong đó có Cách mạng Haiti bắt đầu năm 1791, và phong trào bãi nô ngày càng lớn mạnh. Anh cấm buôn nô lệ trong đế quốc của mình năm 1807 và Hoa Kỳ cấm nhập khẩu người bị bắt làm nô lệ năm 1808. Anh bãi bỏ chính chế độ nô lệ ở hầu hết thuộc địa năm 1833, luật có hiệu lực từ năm 1834. Các chuyến buôn lậu vẫn tiếp diễn nhiều thập kỷ, và chế độ nô lệ còn tồn tại ở châu Mỹ cho đến khi Hoa Kỳ chấm dứt năm 1865 và Brazil năm 1888. Để biết trọn câu chuyện, hãy đọc Việc bãi bỏ buôn bán nô lệ và chế độ nô lệ.
Tam giác châu Á kết thúc theo cách khác. Sau Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai (1856–1860), thuốc phiện trên thực tế được hợp pháp hóa ở Trung Quốc, và thuốc phiện Ấn Độ tiếp tục đổ vào cho đến đầu thế kỷ 20. Trong khi đó, quyền kiểm soát Ấn Độ của Anh phát triển thành chế độ Raj; xem Chế độ Raj thuộc Anh (1858–1947) để biết về mặt này của câu chuyện.
Đề thi thường hỏi gì
- Định nghĩa: riêng thuật ngữ “thương mại tam giác” thường chỉ hệ thống Đại Tây Dương. Hãy đọc kỹ đề để tìm manh mối như châu Phi, Hành trình Trung gian hoặc đồn điền.
- Ý nghĩa của tam giác Đại Tây Dương: chủ nghĩa trọng thương, nền kinh tế đồn điền, Hành trình Trung gian, tác động nhân khẩu đối với châu Phi và sự phát triển của các thành phố cảng.
- Ý nghĩa của tam giác châu Á: nguyên nhân Chiến tranh Nha phiến, các hiệp ước bất bình đẳng, việc Trung Quốc mất chủ quyền đối với các cảng và sự ra đời của Hồng Kông thuộc Anh.
- Câu hỏi so sánh: một bài làm tốt nêu được hàng hóa ở mọi cạnh của mỗi tam giác và nói rõ ai được lợi, ai phải trả giá.
Đọc tiếp
- Thương mại tam giác Đại Tây Dương: cái nhìn sâu hơn về tàu bè, tuyến đường và cảng của hệ thống Đại Tây Dương.
- Việc bãi bỏ buôn bán nô lệ và chế độ nô lệ: hệ thống Đại Tây Dương cuối cùng bị cấm như thế nào.
- Chế độ Raj thuộc Anh (1858–1947): chuyện gì xảy ra ở Ấn Độ sau khi quyền cai trị của Công ty chấm dứt.
