Tóm tắt trong năm phút
Sự suy tàn của Đế quốc Mogul là một quá trình mất quyền lực chậm rãi chứ không phải một cuộc sụp đổ đột ngột. Khoảng năm 1700, hoàng đế Aurangzeb cai trị phần lớn tiểu lục địa Ấn Độ. Đến thập niên 1760, các vị vua ở Delhi hầu như chỉ kiểm soát được kinh đô. Năm 1803, người Anh nắm quyền kiểm soát Delhi và hoàng đế, và năm 1858 họ chấm dứt hẳn triều đại này.
Có bốn yếu tố thúc đẩy sự suy tàn: những cuộc chiến dài ở Deccan làm cạn kiệt ngân khố, tình trạng thiếu thuế ruộng đất để trả lương cho giới quý tộc điều hành quân đội, các nhà cai trị địa phương thôi không tuân lệnh Delhi, cùng với những kẻ xâm lược ngoại quốc và một công ty thương mại lợi dụng sự yếu kém ấy. Bài viết này lần lượt đi qua từng yếu tố. Đây là một phần của câu chuyện rộng hơn về chủ nghĩa đế quốc, vì một nhà nước Mogul yếu đã mở đường cho ách cai trị của Anh ở Ấn Độ.
Đế quốc ở đỉnh cao
Babur, một nhà cai trị đến từ Trung Á, sáng lập đế quốc năm 1526 khi đánh bại Ibrahim Lodi, Quốc vương Delhi, trong trận Panipat lần thứ nhất. Cháu nội ông là Akbar (trị vì 1556–1605) xây dựng hệ thống giữ cho đế quốc gắn kết. Các quý tộc gọi là mansabdar được phong phẩm cấp quy định số binh lính và ngựa họ phải cung cấp. Họ chủ yếu được trả lương bằng jagir, tức quyền thu thuế ruộng đất trong một vùng nhất định.
Hoàng đế luân chuyển quý tộc từ jagir này sang jagir khác để không ai bén rễ ở một vùng. Thuế ruộng đất được thu bằng bạc từ một nền kinh tế nông nghiệp khổng lồ, và nó chi trả cho quân đội, triều đình cùng những công trình lớn như Taj Mahal, được xây dưới thời Shah Jahan.
Hệ thống này vận hành tốt khi hoàng đế còn mạnh và các cuộc chinh phục mới cung cấp đất để ban phát. Cả hai điều kiện đó bắt đầu lung lay dưới thời Aurangzeb.
Nguyên nhân 1: những cuộc chiến dài của Aurangzeb (1658–1707)
Aurangzeb lên ngôi năm 1658 sau cuộc chiến giành ngôi với các anh em. Năm 1681, ông chuyển đến Deccan ở miền nam Ấn Độ để đánh người Maratha và các vương quốc Hồi giáo Bijapur và Golconda. Ông chinh phục Bijapur năm 1686 và Golconda năm 1687, đưa đế quốc đạt quy mô lớn nhất.
Nhưng người Maratha không thể bị dẹp hẳn. Shivaji được tôn lên ngôi năm 1674 và qua đời năm 1680. Sau khi con trai ông là Sambhaji bị xử tử năm 1689, các thủ lĩnh Maratha vẫn tiếp tục đánh du kích từ các pháo đài trên đồi. Aurangzeb dành 26 năm cuối đời để chinh chiến và qua đời ở Deccan năm 1707, thọ khoảng 88 tuổi.
Những cuộc chiến tiêu tốn những khoản tiền khổng lồ và giữ hoàng đế xa miền bắc suốt nhiều thập kỷ. Các cuộc nổi dậy của người Jat, người Sikh và những nhóm khác làm tình hình căng thẳng thêm. Nhiều sử gia cũng cho rằng các chính sách như việc khôi phục thuế jizya đánh vào người không theo Hồi giáo năm 1679 đã làm sâu sắc thêm sự ngờ vực ở một số nhóm Rajput và các cộng đồng khác. Họ còn tranh luận xem yếu tố tôn giáo nặng đến đâu so với tiền bạc và chính trị.
Nguyên nhân 2: vấn đề tiền bạc trong giới quý tộc
Các cuộc chinh phục mới mang về ít đất hơn số quý tộc cần được thưởng, nên số người giữ jagir nhiều hơn số jagir tốt. Các sử gia gọi đây là khủng hoảng jagirdari. Quý tộc phải chờ nhiều năm mới có một chức vụ đáng giá, vắt kiệt nông dân trên phần đất được cấp, và thường không đủ tiền nuôi số binh lính họ có nghĩa vụ cung cấp cho hoàng đế.
Khi nông dân bỏ trốn hoặc nổi dậy, nguồn thu càng sụt giảm. Các sử gia như Satish Chandra và Irfan Habib đặt cuộc khủng hoảng nông nghiệp này ở trung tâm của câu chuyện. Khi sự kiểm soát của hoàng đế lỏng dần, giới quý tộc có nhiều lý do để bảo vệ lợi ích riêng hơn là lợi ích của đế quốc.
Sau năm 1707: hoàng đế yếu kém và các vùng trỗi dậy
Cái chết của Aurangzeb châm ngòi cuộc tranh giành giữa các hoàng tử. Bahadur Shah I giành chiến thắng và trị vì đến năm 1712, rồi đến một loạt triều đại ngắn ngủi nối nhau. Farrukhsiyar (trị vì 1713–1719) lên nắm quyền nhờ anh em nhà Sayyid, hai quý tộc quyền lực lập rồi phế hoàng đế, cho đến khi Muhammad Shah, lên ngôi năm 1719, gạt họ sang một bên. Các phe phái trong triều tranh giành quyền kiểm soát, còn tiền cho quân đội thì thiếu hụt.
Trong khi đó, các tổng đốc biến tỉnh của mình thành những quốc gia gần như độc lập. Nizam-ul-Mulk, tổng đốc Deccan, đặt nền móng cho bang Hyderabad tương lai vào thập niên 1720. Awadh và Bengal cũng đi theo con đường tương tự. Những nhà cai trị này vẫn tuyên thệ trung thành với hoàng đế và gửi một ít cống nạp, nhưng họ cai trị vì chính mình. Người Maratha mở rộng từ phía tây, và năm 1737, thủ lĩnh Maratha Baji Rao I đưa quân đến sát cửa ngõ Delhi.
Các cuộc xâm lược: Nader Shah và Ahmad Shah Durrani
Năm 1739, Nader Shah, người cai trị Iran, tiến công xâm lược. Ông đánh bại quân Mogul tại Karnal vào tháng Hai và vào Delhi vào tháng Ba. Sau một cuộc bạo loạn trong thành, quân của ông giết hại nhiều cư dân, ước tính lên đến hàng chục nghìn người. Nader Shah rời đi vào tháng Năm, mang theo khối của cải khổng lồ, gồm cả Ngai Công và viên kim cương Koh-i-Noor. Muhammad Shah giữ được ngai vàng, nhưng ai cũng đã thấy Delhi được bảo vệ yếu ớt đến mức nào.
Từ năm 1748, Ahmad Shah Durrani, người sáng lập Đế quốc Durrani của người Afghanistan, nhiều lần đánh phá miền bắc Ấn Độ. Trong trận Panipat lần thứ ba năm 1761, quân của ông đánh bại người Maratha, lực lượng mạnh nhất ở miền bắc lúc bấy giờ. Điều đó chấm dứt mọi khả năng người Maratha thay thế vai trò của Mogul, và không quốc gia Ấn Độ nào lấp được khoảng trống.
Công ty Đông Ấn Anh bước vào cuộc
Công ty Đông Ấn Anh đã buôn bán từ các cứ điểm ven biển từ thế kỷ 17. Giờ đây nó trở thành một thế lực chính trị. Sau chiến thắng ở trận Plassey năm 1757 và ở Buxar năm 1764, Công ty buộc hoàng đế Shah Alam II ký Hiệp ước Allahabad năm 1765. Hiệp ước trao cho Công ty diwani, tức quyền thu thuế, của Bengal, Bihar và Orissa. Một công ty thương mại giờ đây đánh thuế một trong những vùng giàu có nhất Ấn Độ nhân danh chính hoàng đế.
Năm 1803, trong Chiến tranh Anh–Maratha lần thứ hai, quân Anh chiếm Delhi, và Shah Alam II chịu sự bảo hộ của Công ty. Hoàng đế giữ danh hiệu, một khoản trợ cấp và cung điện, nhưng không còn quyền lực thực sự. Vị hoàng đế cuối cùng, Bahadur Shah II (trị vì 1837–1858), được các sepoy suy tôn làm lãnh tụ mang tính biểu tượng trong cuộc nổi dậy Ấn Độ năm 1857. Sau khi người Anh chiếm lại Delhi, họ đưa ông ra xét xử và đày đến Rangoon ở Miến Điện, nơi ông qua đời năm 1862. Năm 1858, Hoàng gia Anh tiếp quản quyền cai trị của Công ty ở Ấn Độ, và dòng dõi Mogul chấm dứt.
Hai cách đọc về sự suy tàn
Các công trình sử học cũ, như của Jadunath Sarkar, đổ lỗi cho Aurangzeb và một đế quốc bị kéo căng quá mức. Các nghiên cứu về sau của Satish Chandra và Irfan Habib nhấn mạnh khủng hoảng jagirdari và khủng hoảng nông nghiệp.
Từ thập niên 1980, một số sử gia khác, trong đó có Muzaffar Alam và C. A. Bayly, cho rằng thế kỷ 18 không đơn giản là thời kỳ tàn lụi. Các quốc gia địa phương như Awadh, Bengal và Hyderabad thường thịnh vượng và được quản lý tốt, và theo quan điểm này, quyền lực của đế quốc chuyển sang họ chứ không biến mất. Khi đó Công ty lợi dụng một mạng lưới các quốc gia đang biến động, chứ không phải một đế quốc đã sụp đổ. Hầu hết sử gia chấp nhận một phần của tất cả các lập luận này.
Đề thi thường hỏi gì
- Nguyên nhân: các cuộc chiến Deccan, khủng hoảng jagirdari, sự trỗi dậy của các quốc gia địa phương, các cuộc xâm lược ngoại quốc và sự lớn mạnh của các công ty thương mại châu Âu.
- Các mốc cần nhớ: 1526 (Panipat), 1707 (Aurangzeb qua đời), 1739 (Nader Shah ở Delhi), 1757 (Plassey), 1761 (Panipat lần ba), 1765 (Allahabad), 1858 (triều đại chấm dứt).
- So sánh: Mogul, Ottoman và Safavid thường được gộp thành các đế quốc thuốc súng, nên bạn có thể được yêu cầu so sánh vì sao mỗi đế quốc mất quyền lực.
- Ý nghĩa (kiểu AP): người Anh không chinh phục một nhà nước Mogul mạnh và thống nhất. Họ khai thác một bối cảnh chính trị đã suy yếu và chia rẽ, điều đó định hình cách chế độ thực dân bắt đầu.
Đọc tiếp
- Trận Plassey (1757): trận đánh mở đầu sự cai trị của Công ty ở Bengal.
- Cuộc nổi dậy Ấn Độ năm 1857: vị hoàng đế cuối cùng bị cuốn vào thế nào, và vì sao triều đại chấm dứt ngay sau đó.
- Xóa bỏ buôn bán nô lệ và chế độ nô lệ: một khía cạnh khác về cách quyền lực Anh được sử dụng trong thế kỷ 19.
- Chủ nghĩa đế quốc: là gì, vì sao xảy ra, để lại gì: bức tranh toàn cảnh mà câu chuyện này thuộc về.
