Tóm tắt trong năm phút
Chủ nghĩa Marx là một hệ thống tư tưởng về lịch sử, kinh tế và chính trị, do Karl Marx và Friedrich Engels phát triển vào giữa thế kỷ 19. Luận điểm trung tâm của nó là cách một xã hội sản xuất và phân chia của cải sẽ định hình luật pháp, chính trị và cả niềm tin của xã hội đó; chủ nghĩa tư bản, cũng như các chế độ trước nó, tự sinh ra những xung đột rồi sẽ làm nó thay đổi.
Xung đột ấy diễn ra giữa hai giai cấp. Giai cấp tư sản (bourgeoisie) sở hữu nhà máy, đất đai và tiền bạc. Giai cấp vô sản (proletariat) không có gì ngoài sức lao động của mình, nên phải bán nó để lấy tiền công. Marx cho rằng cách sắp xếp này cho phép chủ giữ lại một phần những gì người lao động làm ra, và một khi đã tổ chức được, người lao động có thể nắm quyền kiểm soát sản xuất và xóa bỏ hoàn toàn sự phân chia giai cấp.
Chủ nghĩa Marx vừa là phương pháp phân tích xã hội, vừa là một cương lĩnh chính trị. Nó cũng không phải một học thuyết cố định duy nhất. Lenin, Mao, các đảng dân chủ xã hội châu Âu và các học giả đại học phương Tây đều tự nhận là người theo chủ nghĩa Marx, nhưng bất đồng với nhau rất gay gắt. Trang này trình bày những ý tưởng gốc, cách chúng lan rộng và cách giới sử học đánh giá. Bài thuộc loạt Ideas That Shaped the 19th Century.
Chủ nghĩa Marx ra đời từ đâu
Cách mạng công nghiệp bắt đầu ở Anh vào cuối thế kỷ 18 và lan khắp châu Âu trong nửa đầu thế kỷ 19. Nhà máy mọc lên nhiều, sản lượng tăng vọt, nhưng nhiều người từ nông thôn lên các thành phố mới phải đối mặt với giờ làm dài, lương thấp và chỗ ở chật chội, mất vệ sinh. Trẻ em và phụ nữ làm việc trong xưởng dệt và hầm mỏ. Năm 1845, Engels xuất bản The Condition of the Working Class in England, một nghiên cứu dựa trên những gì ông chứng kiến ở Manchester, nơi gia đình ông có cơ sở kinh doanh.
Chính trị càng làm áp lực tăng thêm. Cách mạng Pháp năm 1789 hứa hẹn tự do và bình đẳng, nhưng người được nắm quyền phần lớn là những công dân có tài sản. Đến thập niên 1830 và 1840, các nhà tư tưởng khắp châu Âu đặt câu hỏi làm sao để người lao động bình thường được hưởng phần của cải mới. Saint-Simon, Fourier và Robert Owen phác thảo những cộng đồng lý tưởng. Về sau Marx và Engels gọi họ là những người xã hội chủ nghĩa không tưởng, vì họ mô tả một thế giới tốt đẹp hơn mà không chỉ ra lực lượng xã hội nào có thể xây dựng nó.
Bản thân Marx tiếp thu từ ba truyền thống: triết học Đức, đặc biệt là ý tưởng của Hegel rằng lịch sử vận động qua xung đột; kinh tế chính trị Anh, nhất là Adam Smith và David Ricardo; và tư tưởng xã hội chủ nghĩa Pháp. Sinh năm 1818 tại Trier, ông làm biên tập viên báo, bị buộc rời nước Đức vì chỉ trích chính quyền, rồi sống ở Paris, Brussels và cuối cùng là London. Ông gặp Engels ở Paris năm 1844, và hai người cộng tác với nhau suốt phần đời còn lại của Marx. Về cuộc đời ông, xem Who Was Karl Marx?
Những ý tưởng cốt lõi
Đấu tranh giai cấp
Tuyên ngôn Cộng sản, xuất bản ở London tháng 2 năm 1848, khẳng định lịch sử xã hội từ trước đến nay là lịch sử của đấu tranh giai cấp: công dân tự do chống nô lệ, quý tộc chống nông nô, thợ cả phường hội chống thợ học việc. Thời hiện đại có hai phe lớn là giai cấp tư sản và giai cấp vô sản. Marx và Engels ghi nhận những thành tựu to lớn của chủ nghĩa tư bản, nhưng cho rằng chính nó cũng tạo ra giai cấp công nhân sẽ thách thức nó.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử
Trong lời tựa của A Contribution to the Critique of Political Economy (1859), Marx tóm tắt cách tiếp cận của mình. Cơ sở kinh tế của một xã hội, gồm công cụ, kỹ thuật và quan hệ giữa chủ và người lao động, định hình kiến trúc thượng tầng gồm luật pháp, chính trị và tư tưởng. Khi lực lượng sản xuất lớn vượt khỏi các thiết chế cũ, căng thẳng tích tụ và một thời kỳ biến đổi xã hội bắt đầu. Cách nhìn này thường được gọi là chủ nghĩa duy vật lịch sử. Nó không nói rằng tư tưởng là không quan trọng. Những năm 1890, Engels cảnh báo rằng kinh tế chỉ quyết định “trong phân tích cuối cùng”, còn chính trị và niềm tin cũng tác động ngược lại.
Giá trị thặng dư và sự tha hóa
Trong Capital (Tư bản), tập một ra mắt năm 1867, Marx cố chỉ ra lợi nhuận được sinh ra như thế nào. Người lao động nhận tiền công, nhưng trong một ngày làm việc lại tạo ra giá trị lớn hơn số tiền công đó. Phần chênh lệch là giá trị thặng dư, và chủ sở hữu giữ lấy nó. Với Marx, đây không phải chuyện tham lam của từng cá nhân mà là đặc điểm trong cách hệ thống vận hành. Cuốn sách được giới thiệu trong Das Kapital (Capital) Explained.
Một chủ đề sớm hơn, từ các bản thảo năm 1844, là sự tha hóa. Marx cho rằng dưới chế độ lao động làm thuê, con người bị tách rời khỏi thứ mình làm ra, khỏi chính công việc, khỏi người khác và khỏi năng lực sáng tạo của bản thân. Ý tưởng này về sau rất được các triết gia và nhà xã hội học ưa chuộng.
Cách mạng và chủ nghĩa cộng sản
Marx và Engels kỳ vọng giai cấp công nhân, được tổ chức thành một lực lượng chính trị, sẽ nắm quyền và đưa các tư liệu sản xuất chủ yếu về sở hữu chung. Trong bản phê phán Cương lĩnh Gotha năm 1875, Marx mô tả một giai đoạn chuyển tiếp trước khi có xã hội cộng sản hoàn chỉnh, khi nguyên tắc sẽ là “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”. Ông không để lại bản thiết kế chi tiết về xã hội ấy, và các phong trào sau này đã lấp khoảng trống đó theo những cách rất khác nhau.
Chủ nghĩa Marx lan rộng ra sao
Năm 1864, các nhóm công nhân từ nhiều nước thành lập Hội Liên hiệp Công nhân Quốc tế tại London, thường gọi là Quốc tế thứ nhất. Marx viết bản diễn văn thành lập. Tổ chức này tan rã vào thập niên 1870, một phần do tranh cãi với phái vô chính phủ, nhưng nó cho thấy chủ nghĩa xã hội đang trở thành một phong trào quốc tế. Năm 1871, Công xã Paris tồn tại ngắn ngủi đã cho Marx một ví dụ thực tế để phân tích, dù giới sử học vẫn tranh luận xem nó là chính quyền của công nhân đến mức nào.
Sau khi Marx mất năm 1883, Engels biên tập tập hai và tập ba của Capital (1885, 1894) và trở thành người dẫn dắt phong trào. Quốc tế thứ hai hình thành năm 1889, và Đảng Dân chủ Xã hội Đức phát triển thành đảng xã hội chủ nghĩa lớn nhất thế giới. Bên trong đảng, một cuộc tranh cãi nổ ra. Năm 1899, Eduard Bernstein cho rằng có thể đạt được chủ nghĩa xã hội bằng cải cách và bầu cử thay vì cách mạng. Quan điểm này, gọi là chủ nghĩa xét lại, bị các lãnh đạo đảng lên án nhưng lại trở thành con đường thực tế của nhiều đảng xã hội chủ nghĩa châu Âu.
Bước ngoặt quyết định đến ở Nga. Vladimir Lenin chủ trương một đảng nhỏ, kỷ luật gồm những nhà cách mạng chuyên nghiệp sẽ lãnh đạo công nhân. Sau các cuộc cách mạng năm 1917, phái Bolshevik của ông nắm quyền ở một nước chủ yếu là nông nghiệp, không phải xã hội công nghiệp phát triển như Marx từng kỳ vọng. Phiên bản của Lenin, về sau được Stalin hệ thống hóa thành chủ nghĩa Marx-Lenin, trở thành hệ tư tưởng chính thức của Liên Xô. Ở Trung Quốc, Mao Trạch Đông điều chỉnh nó cho xã hội nông dân, và nước Cộng hòa Nhân dân được thành lập năm 1949. Ở những nơi khác, các học giả như Trường phái Frankfurt, thành lập năm 1923, dùng tư tưởng Marx để nghiên cứu văn hóa và quyền lực, thường phê phán mô hình Xô viết.
Phê phán và di sản
Giới phê phán nêu ra nhiều vấn đề. Cách mạng không nổ ra đầu tiên ở các nước công nghiệp hóa nhất, như Marx dự đoán. Công nhân ở Tây Âu và Bắc Mỹ được tăng lương, có công đoàn và nhà nước phúc lợi, và một tầng lớp trung lưu đông đảo hình thành. Các nền kinh tế kế hoạch ở khối Xô viết vật lộn với sự kém hiệu quả, còn chế độ độc đảng dẫn đến đàn áp và đau khổ hàng loạt. Những người bênh vực đáp rằng các nhà nước đó đã đi chệch khỏi Marx, người nhấn mạnh việc công nhân tự quản theo hướng dân chủ. Liên Xô sụp đổ năm 1991.
Dẫu vậy, tư tưởng Marx vẫn được sử dụng. Các nhà sử học dùng giai cấp và lợi ích kinh tế làm công cụ phân tích. Các nhà kinh tế và xã hội học vẫn bàn về bất bình đẳng, việc làm bấp bênh và quyền lực của các tập đoàn lớn bằng những khái niệm có phần vay mượn từ Marx. Dù ngưỡng mộ hay bác bỏ ông, bộ từ vựng về giai cấp, ý thức hệ và bóc lột đã là một phần của tranh luận chính trị hiện đại.
Những nhầm lẫn thường gặp
- Chủ nghĩa Marx và chủ nghĩa cộng sản: Chủ nghĩa Marx là lý thuyết; chủ nghĩa cộng sản là mục tiêu mà lý thuyết ấy mô tả, đồng thời là tên gọi của các phong trào và đảng phái nhận mình theo đuổi mục tiêu đó.
- Marx và Liên Xô: Marx mất năm 1883 và chưa từng thấy một nhà nước cộng sản. Chính sách của Liên Xô do Lenin và Stalin định hình.
- Chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa Marx: Chủ nghĩa xã hội là một họ tư tưởng rộng; chủ nghĩa Marx là một nhánh của nó.
Đề thi thường hỏi gì
Câu hỏi kiểu AP thường yêu cầu nối chủ nghĩa Marx với công nghiệp hóa: giải thích điều kiện nhà máy thúc đẩy lối nghĩ theo giai cấp như thế nào, và so sánh tư tưởng của Marx với chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa dân tộc. Hãy nắm các mục sau: Tuyên ngôn Cộng sản (1848), Capital (1867), Quốc tế thứ nhất (1864), tư sản và vô sản, giá trị thặng dư, chủ nghĩa duy vật lịch sử, chủ nghĩa xã hội không tưởng đối lập với khoa học, chủ nghĩa xét lại, và Cách mạng Nga 1917 là nhà nước đầu tiên nhận mình lấy cảm hứng từ Marx. Hãy sẵn sàng giải thích vì sao cách mạng xảy ra ở Nga mà không phải ở Anh hay Đức.
Đọc tiếp
- Who Was Karl Marx? Cuộc đời đằng sau học thuyết, từ Trier đến những năm lưu vong ở London.
- Das Kapital (Capital) Explained Marx đã cố chứng minh thế nào rằng chủ nghĩa tư bản vận hành nhờ giá trị thặng dư.
- What Is Nationalism? Tư tưởng đối thủ đã chia rẽ phong trào công nhân năm 1914.
