Trong năm phút: Thời đại Mạ vàng là gì?
Thời đại Mạ vàng (Gilded Age) là tên gọi dành cho những năm từ khoảng thập niên 1870 đến khoảng năm 1900 ở Hoa Kỳ. Trong các thập niên đó, đường sắt, nhà máy thép, nhà máy lọc dầu và các xưởng sản xuất ở đô thị lớn phát triển nhanh hơn bất cứ nơi nào trên thế giới. Một nhóm nhỏ doanh nhân xây nên những khối tài sản thuộc hàng lớn nhất từng thấy, còn hàng triệu công nhân phải làm việc nhiều giờ với đồng lương thấp. Câu chuyện về thời kỳ này nằm trong chuyên mục tổng hợp của chúng tôi về Nước Mỹ thế kỷ 19: Mở rộng, Nội chiến và Thời đại Mạ vàng.
Các nhà sử học không thống nhất về mốc thời gian chính xác. Có người bắt đầu ngay sau khi Nội chiến kết thúc năm 1865, có người tính từ năm 1873, và nhiều người chọn năm 1877, khi thời kỳ Tái thiết (Reconstruction) chấm dứt. Phần lớn dừng ở khoảng 1896 đến 1900, khi những người cải cách và một thế hệ cử tri mới đẩy nước Mỹ sang giai đoạn gọi là Kỷ nguyên Cấp tiến (Progressive Era). Với bài thi, đáp án an toàn là "khoảng 1870 đến 1900".
Vì sao gọi là Thời đại Mạ vàng?
Cái tên đến từ The Gilded Age: A Tale of Today, một tiểu thuyết châm biếm mà Mark Twain viết cùng người hàng xóm Charles Dudley Warner vào năm 1873. Cuốn sách chế giễu những kẻ đầu cơ đất, các chính trị gia ăn hối lộ và một xã hội ám ảnh với chuyện làm giàu nhanh.
Chữ "mạ vàng" (gilded) là chìa khóa. Vật được mạ vàng không làm bằng vàng. Đó là một chất liệu rẻ hơn được phủ một lớp vàng mỏng, nên nhìn bên ngoài có vẻ quý giá. Ý của Twain là ánh lấp lánh của khối tài sản mới đã che đi những vấn đề nghiêm trọng bên dưới. Các sử gia thập niên 1920 và 1930, trong đó có Charles và Mary Beard, đã dùng cái nhãn này cho cả giai đoạn, và nó trụ lại đến nay, thường mang sắc thái phê phán. Lưu ý rằng mạ vàng khác với vàng ròng: "Thời đại Hoàng kim" (Golden Age) là lời khen, còn "Thời đại Mạ vàng" là một lời cảnh báo.
Điều gì làm nên đợt bùng nổ này?
Sau Nội chiến, nhiều yếu tố cùng hội tụ.
- Đường sắt. Chiều dài đường ray ở Mỹ tăng từ khoảng 35.000 dặm năm 1865 lên khoảng 190.000 dặm vào năm 1900. Đường ray nối nông trại với nhà máy và thành phố, còn tuyến đầu tiên băng qua lục địa, được kể trong Đường sắt xuyên lục địa (1869), mới chỉ là khởi đầu. Đường sắt cũng là những doanh nghiệp khổng lồ thực sự đầu tiên, với hàng nghìn nhân viên và hệ thống sổ sách phức tạp.
- Công nghệ mới. Quy trình Bessemer giúp thép đủ rẻ để làm đường ray và cầu. Alexander Graham Bell được cấp bằng sáng chế điện thoại năm 1876. Năm 1882, nhà máy điện Pearl Street của Thomas Edison ở hạ Manhattan bắt đầu cung cấp điện. Cầu Brooklyn khánh thành năm 1883.
- Dân cư. Dân số tăng gần gấp đôi, từ khoảng 39 triệu người năm 1870 lên khoảng 76 triệu năm 1900. Hơn 11 triệu người nhập cư đã đến trong ba mươi năm đó, nhiều người từ Ireland, Đức, Ý, Đông Âu và Trung Quốc, và họ lấp đầy các nhà máy, hầm mỏ và các đội xây dựng.
- Sự hỗ trợ của chính phủ. Thuế quan cao bảo vệ các nhà máy Mỹ, còn đất cấp và các khoản vay giúp xây dựng đường sắt. Tòa án và nghị sĩ thường nghiêng về doanh nghiệp hơn là quy định quản lý, một thái độ thường gọi là laissez-faire (thả nổi, để thị trường tự vận hành).
- Mô hình kinh doanh mới. Công ty cổ phần, trust và công ty mẹ (holding) cho phép chủ sở hữu gộp nhiều doanh nghiệp thành một tập đoàn khổng lồ.
Giới tân giàu: "thuyền trưởng ngành công nghiệp" hay "ông trùm cướp"?
Một nhóm nhỏ đàn ông thống trị nền kinh tế. Andrew Carnegie, một người nhập cư gốc Scotland, xây dựng doanh nghiệp thép lớn nhất nước. John D. Rockefeller thành lập Standard Oil năm 1870 và tiến tới kiểm soát phần lớn hoạt động lọc dầu của cả nước. J. P. Morgan tái cấu trúc các tuyến đường sắt và năm 1901 góp phần sáp nhập công ty của Carnegie thành U.S. Steel, công ty đầu tiên được định giá hơn một tỷ đô la. Gia tộc Vanderbilt nắm một phần lớn mạng lưới đường sắt.
Người ngưỡng mộ gọi họ là "thuyền trưởng ngành công nghiệp" (captains of industry), vì họ hạ giá thành và xây dựng những thứ nhiều người dùng. Người chỉ trích gọi họ là "ông trùm cướp" (robber barons), vì họ nghiền nát đối thủ, hối lộ quan chức và trả công cho thợ thấp nhất có thể. Cả hai cách nhìn đều có phần đúng. Trong bài luận năm 1889 "The Gospel of Wealth", Carnegie viết rằng người giàu có bổn phận đem tài sản đi cho, và ông đã cho đi phần lớn tài sản của mình. Rockefeller cũng trở thành một nhà hảo tâm lớn.
Giới giàu còn phô trương. Các gia đình xây dinh thự trên Đại lộ Số 5 ở New York và những "căn nhà nhỏ" hàng chục phòng ở Newport, bang Rhode Island, rồi tổ chức những buổi dạ hội xa hoa. Loạt phim The Gilded Age của HBO, lấy bối cảnh New York thập niên 1880, nói về thế giới này, đặc biệt là sự va chạm giữa các gia đình lâu đời và những người mới giàu.
Công nhân, đô thị và người nhập cư
Với đa số người dân, cuộc sống rất khác. Công nhân nhà máy và luyện thép thường làm mười hoặc mười hai giờ một ngày, sáu ngày một tuần, không có bảo hiểm tai nạn và rất ít quy định an toàn. Trẻ em làm việc trong xưởng dệt và hầm mỏ. Ở các thành phố như New York, Chicago và Pittsburgh, các gia đình chen chúc trong những khu nhà ổ chuột thiếu ánh sáng, không khí và nước sạch. Nhà báo Jacob Riis phơi bày những điều kiện này bằng ảnh trong How the Other Half Lives (1890), còn những người cải cách như Jane Addams mở các "nhà định cư" (settlement house) như Hull House ở Chicago năm 1889.
Công nhân tự tổ chức lại. Hiệp sĩ Lao động (Knights of Labor) lớn mạnh trong thập niên 1880, và Liên đoàn Lao động Hoa Kỳ (American Federation of Labor), do Samuel Gompers lãnh đạo, được thành lập năm 1886 để đại diện cho thợ có tay nghề. Các cuộc bãi công lớn thường kết thúc trong bạo lực:
- Đại bãi công đường sắt năm 1877 lan ra nhiều bang, và quân liên bang được điều đến.
- Vụ Haymarket (1886) ở Chicago khởi đầu là một cuộc mít tinh đòi ngày làm tám giờ và kết thúc bằng một quả bom ném vào cảnh sát, sau đó là đấu súng và có người chết.
- Cuộc bãi công Homestead (1892) tại một nhà máy thép của Carnegie gần Pittsburgh biến thành một trận chiến với lực lượng bảo vệ Pinkerton.
- Cuộc bãi công Pullman (1894), do Công đoàn Đường sắt Hoa Kỳ của Eugene V. Debs lãnh đạo, bị dập tắt bằng lệnh tòa và quân liên bang.
Nông dân cũng có nỗi khổ riêng. Giá nông sản giảm, trong khi nợ nần và cước vận chuyển đường sắt vẫn cao, nhiều người cảm thấy ngân hàng và công ty đường sắt đang giữ họ làm con tin. Sự phẫn nộ ấy sinh ra Grange, các Liên minh Nông dân (Farmers' Alliances) và năm 1892 là Đảng Nhân dân (People's Party), còn gọi là phái Dân túy (Populists).
Chính trị: bầu cử sít sao, chia chác chức vụ và cải cách
Chính trường quốc gia ở thế cân bằng mong manh. Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ thắng cử với cách biệt rất nhỏ, và các tổng thống thời này, như Rutherford B. Hayes, James Garfield, Chester Arthur, Grover Cleveland và Benjamin Harrison, nhìn chung có quyền lực hạn chế so với Quốc hội và các ông trùm đảng phái. Cleveland là tổng thống đầu tiên giữ hai nhiệm kỳ không liên tiếp, 1885–1889 và 1893–1897.
Các chức vụ trong chính quyền được ban phát như phần thưởng cho lòng trung thành với đảng, gọi là hệ thống chia chác chức vụ (spoils system). Tham nhũng phổ biến: băng nhóm Tweed Ring biển thủ hàng triệu đô la của thành phố New York, còn vụ bê bối Crédit Mobilier năm 1872–1873 dính đến tiền đường sắt và các thành viên Quốc hội. Khi một người xin việc thất vọng bắn Tổng thống Garfield năm 1881, làn sóng phẫn nộ của công chúng dẫn đến Đạo luật Cải cách Công vụ Pendleton năm 1883, quy định một số vị trí liên bang phải dựa vào thi tuyển thay vì quan hệ.
Chính phủ liên bang bắt đầu quản lý các doanh nghiệp lớn, nhưng rất chậm. Đạo luật Thương mại Liên bang (Interstate Commerce Act, 1887) lập ra ủy ban điều tiết liên bang đầu tiên để giám sát giá cước đường sắt, và Đạo luật chống độc quyền Sherman (Sherman Antitrust Act, 1890) cấm các trust gây cản trở thương mại. Lúc đầu cả hai đều được thực thi yếu ớt. Cuộc tranh luận lớn về tiền tệ trong thập niên 1890 là đồng đô la nên chỉ dựa trên vàng hay cả bạc. Năm 1896, William Jennings Bryan làm đại hội Đảng Dân chủ sôi sục với bài diễn văn "Cross of Gold" (Thập giá vàng), nhưng William McKinley mới là người đắc cử tổng thống.
Ai bị bỏ lại phía sau?
Sự thịnh vượng của Thời đại Mạ vàng không được chia đều. Sau khi thời kỳ Tái thiết kết thúc năm 1877, quân liên bang rút khỏi miền Nam và người Mỹ da đen mất đi phần lớn sự bảo vệ mà họ đã giành được. Các bang miền Nam sau đó ban hành luật phân biệt chủng tộc, và Tòa án Tối cao chấp nhận chúng trong vụ Plessy v. Ferguson (1896).
Công nhân Trung Quốc từng góp sức xây đường sắt phải đối mặt với bạo lực, và năm 1882 là Đạo luật Loại trừ người Hoa (Chinese Exclusion Act), đạo luật liên bang lớn đầu tiên cấm nhập cư dựa trên quốc tịch. Các quốc gia bản địa mất đất khi dân định cư và đường sắt tiến về phía tây. Đạo luật Dawes năm 1887 chia đất bộ lạc thành những lô riêng cho từng cá nhân, và vụ thảm sát Wounded Knee tháng 12 năm 1890 thường được xem là dấu chấm hết cho các cuộc chiến lớn với người da đỏ. Báo cáo điều tra dân số năm 1890 ghi nhận rằng đường biên giới miền Tây không còn tồn tại, và năm 1893 sử gia Frederick Jackson Turner lập luận rằng vùng biên cương đã định hình nền dân chủ Mỹ.
Thời đại Mạ vàng kết thúc như thế nào?
Không có một mốc kết thúc duy nhất. Hai cuộc suy thoái nghiêm trọng, cuộc khủng hoảng 1873 (Panic of 1873) và cuộc khủng hoảng 1893 (Panic of 1893), làm lung lay niềm tin vào hệ thống, và cuộc sau ập đến đúng lúc cả nước đang tranh cãi về bạc và các cuộc bãi công. Những người cải cách, các nhà báo được gọi là muckrakers (những người đào bới bê bối) và một tầng lớp trung lưu mới đòi hỏi một chính quyền trong sạch hơn, quản lý các doanh nghiệp lớn và cải thiện điều kiện lao động. Đầu thập niên 1900, dưới thời Theodore Roosevelt, những đòi hỏi này thúc đẩy Kỷ nguyên Cấp tiến. Chiến tranh Mỹ–Tây Ban Nha năm 1898 cũng hướng sự chú ý của đất nước ra bên ngoài.
Nhiều nét của Thời đại Mạ vàng, như các công ty khổng lồ và khoảng cách giàu nghèo lớn, không biến mất. Đó một phần là lý do các sử gia vẫn so sánh nó với những giai đoạn sau này.
Đề thi thường hỏi gì?
- Định nghĩa thuật ngữ: "gilded" nghĩa là được phủ một lớp vàng mỏng. Từ này bắt nguồn từ tiểu thuyết năm 1873 của Twain và Warner, gợi ý ánh lấp lánh bề ngoài che giấu tham nhũng và nghèo đói.
- Nêu nguyên nhân: đường sắt, công nghệ mới, nhập cư, thuế quan bảo hộ và chính phủ theo laissez-faire.
- So sánh các quan điểm: thuyền trưởng ngành công nghiệp với ông trùm cướp; thuyết Darwin xã hội, vốn dùng "kẻ mạnh nhất sống sót" để biện hộ cho bất bình đẳng, với những người cải cách.
- Liên kết các phản ứng: công đoàn lao động, phái Dân túy, Đạo luật Pendleton, Đạo luật Thương mại Liên bang và Đạo luật Sherman là những đáp lại với các vấn đề của thời đại.
- Hiểu giới hạn: ai được hưởng lợi và ai không, gồm người nhập cư, người Mỹ da đen, người Mỹ bản địa và phụ nữ.
Đọc tiếp
- Đường sắt xuyên lục địa (1869): tuyến đường sắt cho thấy nền kinh tế Thời đại Mạ vàng được dựng lên thế nào.
- Tranh biếm họa chính trị thời Mạ vàng: cách các họa sĩ đương thời châm biếm các ông trùm đảng phái, trust và nhà tài phiệt.
- Abraham Lincoln là ai?: vị tổng thống có cuộc chiến và chính sách đã tạo nên thế giới mà Thời đại Mạ vàng lớn lên từ đó.
