Tóm tắt trong năm phút
Liên minh Anh–Nhật (日英同盟, Nichi-Ei Dōmei) là hiệp ước quân sự được ký tại London ngày 30 tháng 1 năm 1902 giữa ngoại trưởng Anh Lord Lansdowne và công sứ Nhật tại London Hayashi Tadasu. Hai bên cùng muốn một điều: kiềm chế Nga ở Đông Á mà không phải đơn độc đối đầu. Với Anh, đó là việc từ bỏ “cô lập huy hoàng”, thói quen tránh liên minh trong thời bình. Với Nhật, đây là hiệp ước đầu tiên trên cơ sở bình đẳng với một cường quốc phương Tây.
Cam kết cốt lõi rất đơn giản. Nếu một nước giao chiến với một kẻ thù ở Đông Á, nước kia sẽ giữ trung lập. Nếu một cường quốc thứ hai nhảy vào phía kẻ thù đó, đối tác sẽ chiến đấu bên cạnh. Cam kết này quan trọng nhất vào năm 1904, khi Nhật tấn công Nga còn Pháp, đồng minh của Nga, có đủ lý do để đứng ngoài. Trang này thuộc chủ đề Trung Quốc thời Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912).
Vì sao Anh tìm đối tác
Khoảng năm 1900, Anh có đế quốc lớn nhất và hải quân mạnh nhất thế giới, nhưng lực lượng bị dàn mỏng. Chiến tranh Boer ở Nam Phi (1899–1902) giữ chân quân đội và kéo theo làn sóng chỉ trích từ các nước châu Âu khác. Tại Trung Quốc, thương nhân Anh chiếm phần lớn nhất trong thương mại, nhất là dọc sông Dương Tử, và London lo Nga sẽ đóng cửa nguồn buôn bán đó.
Anh đã thử với Đức trước. Các cuộc đàm phán 1898–1901 không đi đến đâu, vì mỗi bên đều muốn bên kia gánh nhiều rủi ro hơn. Hiệp ước với Nhật có vẻ rẻ hơn. Nhật có hạm đội hiện đại, phần lớn đóng tại các xưởng của Anh, và nằm gần những nơi Nga đang tiến xuống phía nam. Hải quân Nhật đứng về phía Anh nghĩa là Hải quân Hoàng gia không cần điều quá nhiều tàu sang phương Đông.
Vì sao Nhật muốn có Anh
Nỗi sợ Nga của Nhật bắt nguồn từ năm 1895. Sau khi Nhật thắng trong chiến tranh Trung–Nhật lần thứ nhất, Nga, Pháp và Đức ép Nhật trả lại bán đảo Liêu Đông (xem Can thiệp Tam cường (1895)). Ba năm sau, Nga thuê Lữ Thuận ngay trên bán đảo ấy. Năm 1900, trong cuộc khủng hoảng Nghĩa Hòa Đoàn, quân Nga tiến vào Mãn Châu và không rút đi khi khủng hoảng chấm dứt. Triều Tiên, chỉ cách Nhật một chuyến vượt biển ngắn, có vẻ là mục tiêu kế tiếp.
Tokyo bị chia rẽ. Ito Hirobumi, một nguyên lão có ảnh hưởng, thăm dò thỏa thuận với Nga theo hướng công nhận ảnh hưởng của Nga ở Mãn Châu và của Nhật ở Triều Tiên. Thủ tướng Katsura Taro, ngoại trưởng Komura Jutaro và Yamagata Aritomo thiên về Anh, vì thỏa thuận với Nga có thể bị phá bỏ, còn thỏa thuận với Anh mang lại cho Nhật một chỗ dựa mạnh. Cuối năm 1901, chính phủ quyết định hoàn tất đàm phán với Anh.
Còn có một câu chuyện dài hơn. Năm 1894, Anh đã ký với Nhật hiệp ước thương mại và hàng hải, chấm dứt đặc quyền lãnh sự tài phán của Anh tại Nhật từ năm 1899. Điều đó giúp Nhật dễ coi Anh là đối tác chứ không chỉ là sức ép từ bên ngoài.
Hiệp ước nói gì
Văn bản năm 1902 rất ngắn. Các điểm chính như sau.
- Độc lập: hai bên tuyên bố không có mục đích xâm lược ở Trung Quốc hay Triều Tiên và tôn trọng nền độc lập của hai nước này.
- Lợi ích đặc biệt: Anh có lợi ích đặc biệt ở Trung Quốc; Nhật có lợi ích đặc biệt ở Trung Quốc và nhất là ở Triều Tiên. Mỗi bên có thể hành động để bảo vệ khi bị đe dọa.
- Một kẻ thù: nếu một bên gây chiến với một cường quốc thứ ba vì các lợi ích này, bên kia sẽ giữ trung lập và cố ngăn các cường quốc khác gia nhập phía kẻ thù.
- Hai kẻ thù trở lên: nếu một cường quốc khác nhập cuộc, đồng minh sẽ chi viện, cùng tham chiến và cùng ký hòa ước.
- Thời hạn: năm năm.
Hiệp ước không hứa giúp đỡ trước mọi cuộc tấn công ở bất cứ đâu. Nó nhắm vào một khu vực và một vấn đề. Vì vậy các nhà sử học gọi đây là liên minh hạn chế, dù những giới hạn ấy về sau được nới rộng.
Liên minh và chiến tranh Nga–Nhật
Năm 1902, Nga đồng ý rút quân khỏi Mãn Châu theo từng giai đoạn, rồi dừng lại. Đàm phán với Nhật kéo dài, và tháng 2 năm 1904 Nhật tấn công tàu Nga tại Lữ Thuận (xem Chiến tranh Nga–Nhật (1904–1905)). Vì kẻ thù chỉ có Nga, Anh không bắt buộc phải tham chiến. Nhiệm vụ của Anh là giữ các nước khác ở ngoài, và Anh đã làm được. Hiệp ước tháng 4 năm 1904 giữa Anh và Pháp, tức Entente Cordiale, khiến Pháp không muốn mạo hiểm chiến tranh với Anh vì Nga.
Anh còn giúp theo nhiều cách khác. Các thiết giáp hạm chủ lực của Nhật, gồm soái hạm Mikasa, được đóng tại xưởng Anh. Các ngân hàng London, cùng ngân hàng New York, giúp Nhật huy động các khoản vay cần thiết. Khi Hạm đội Baltic của Nga đi vòng quanh thế giới năm 1904–1905, Anh gây khó khăn cho việc tiếp than của hạm đội này. Tháng 10 năm 1904, hạm đội còn nã pháo vào tàu cá Anh ở Biển Bắc, gọi là sự kiện Dogger Bank, khiến công chúng Anh phẫn nộ. Khi hạm đội đến eo biển Tsushima vào tháng 5 năm 1905, hải quân Nhật đã tiêu diệt nó.
Gia hạn năm 1905 và 1911
Liên minh được gia hạn hai lần, mỗi lần với phạm vi rộng hơn. Bản năm 1905, ký ngày 12 tháng 8, trước khi các cuộc đàm phán hòa bình Portsmouth kết thúc chiến tranh, có thời hạn mười năm. Bản này mở rộng khu vực sang Ấn Độ, để thuộc địa quý giá nhất của Anh được bao gồm. Bản này cũng công nhận quyền của Nhật trong việc hướng dẫn và bảo hộ Triều Tiên. Hiệp ước trở thành liên minh phòng thủ đầy đủ: phải giúp đỡ nếu một bên bị dù chỉ một cường quốc tấn công. Nhật và Anh cũng nâng công sứ quán thành đại sứ quán.
Bản thứ ba, ký ngày 13 tháng 7 năm 1911, duy trì liên minh thêm mười năm. Bản này thêm điều khoản nói rằng không bên nào phải đánh một nước mà mình đã có hiệp ước trọng tài. Trên thực tế điều này loại Hoa Kỳ ra, vì Anh không muốn đánh nhau với Mỹ. Khi đó Nga không còn là nỗi lo chính, và liên minh phục vụ những nhu cầu khác.
Thế chiến thứ nhất
Ngày 23 tháng 8 năm 1914, Nhật tuyên chiến với Đức, viện dẫn liên minh, và chiếm căn cứ Đức ở Thanh Đảo (Tsingtao) vào tháng 11. Tàu Nhật cũng tuần tra Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, và năm 1917 một đội khu trục đóng tại Malta giúp bảo vệ tàu vận tải của Đồng minh ở Địa Trung Hải. Nhưng Anh ngày càng bất an. Hai mươi mốt yêu sách của Nhật với Trung Quốc năm 1915 trông như một nỗ lực giành quyền kiểm soát, còn các thuộc địa tự trị của Anh và Hoa Kỳ thì dè chừng sự trỗi dậy của Nhật.
Vì sao liên minh kết thúc
Sau chiến tranh, liên minh bắt đầu bị coi là một vấn đề. Hoa Kỳ xem đó là mối ràng buộc có thể kéo mình vào xung đột với Nhật. Canada thúc ép London bỏ liên minh. Anh cần thiện chí của Mỹ hơn là bảo đảm từ Nhật, và hành động của Nhật ở Trung Quốc khiến Anh lo ngại. Tại Hội nghị Washington, bốn cường quốc (Anh, Mỹ, Nhật và Pháp) ký Hiệp ước Bốn nước ngày 13 tháng 12 năm 1921. Hiệp ước thay liên minh bằng cam kết tham vấn lẫn nhau về các đảo ở Thái Bình Dương. Khi có hiệu lực vào tháng 8 năm 1923, Liên minh Anh–Nhật chấm dứt sau hơn hai mươi năm.
Giới lãnh đạo Nhật cảm thấy mất mát. Liên minh từng khiến Nhật trở thành đối tác được kính trọng, và sự kết thúc của nó để lại cho Nhật cảm giác bị cô lập mà các nhà dân tộc chủ nghĩa về sau khai thác. Bản thân liên minh đã giúp Nhật vươn lên thành cường quốc hải quân và ngoại giao.
Đề thi thường hỏi gì
- Ngày và các bên: 30 tháng 1 năm 1902, Anh và Nhật, ký tại London (Lansdowne và Hayashi).
- Nguyên nhân: lo ngại Nga bành trướng ở Mãn Châu và Triều Tiên sau cuộc khủng hoảng Nghĩa Hòa Đoàn; sức mạnh của Anh suy giảm sau chiến tranh Boer.
- Ý nghĩa: chấm dứt “cô lập huy hoàng” của Anh và là liên minh bình đẳng đầu tiên của Nhật với một cường quốc phương Tây.
- Tác động: giúp Nhật đánh Nga năm 1904–1905 nhờ giữ các cường quốc khác đứng ngoài.
- Kết thúc: Hiệp ước Bốn nước năm 1921 (có hiệu lực 1923) tại Hội nghị Washington.
Đọc tiếp
- Can thiệp Tam cường (1895): nỗi nhục đã thúc đẩy Nhật tìm một đối tác mạnh.
- Chiến tranh Nga–Nhật (1904–1905): cuộc chiến thử thách liên minh.
- Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842): cách Anh lần đầu xây dựng vị thế ở Trung Quốc.
