Tóm tắt trong năm phút
Chiến tranh Nga–Nhật (1904–1905) là cuộc chiến giữa Đế quốc Nga và Nhật Bản để giành quyền kiểm soát Triều Tiên và miền nam Mãn Châu. Nhật Bản ra đòn trước vào đêm 8–9 tháng 2 năm 1904, rồi thắng trên bộ ở Lữ Thuận, Liêu Dương, Phụng Thiên và thắng trên biển ở Đối Mã. Hòa bình đến nhờ sự trung gian của Mỹ trong Hòa ước Portsmouth, ký ngày 5 tháng 9 năm 1905. Đây là lần đầu tiên trong thời hiện đại một quốc gia châu Á đánh bại một cường quốc châu Âu. Nhật Bản trở thành thế lực thống trị ở Triều Tiên và miền nam Mãn Châu, nhưng gần như cạn tiền và cạn quân. Nước Nga bị bẽ mặt và chao đảo vì cuộc cách mạng năm 1905. Muốn xem bức tranh rộng hơn về nhà Thanh, Nhật Bản và các cường quốc phương Tây, hãy đọc bài tổng quan Nhà Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912).
Nguyên nhân: vì sao chiến tranh Nga–Nhật bùng nổ?
Cuộc chiến sinh ra từ việc hai đế quốc va chạm nhau trên cùng một vùng đất. Nga đang xây tuyến đường sắt xuyên Siberia, khởi công năm 1891, và muốn có một hải cảng nước ấm trên Thái Bình Dương. Nhật Bản vừa đánh bại nhà Thanh năm 1894–95, coi Triều Tiên là cây cầu đất liền dẫn tới quần đảo của mình, nên không thể chấp nhận một cường quốc đối thủ ở đó.
Năm 1895, Nga được Pháp và Đức ủng hộ, ép Nhật trả lại bán đảo Liêu Đông mà nước này giành được từ Trung Quốc (Tam quốc can thiệp). Năm 1898, chính Nga thuê Lữ Thuận và Đại Liên (Dalny) trên bán đảo ấy và biến Lữ Thuận thành căn cứ hải quân. Khi phong trào Nghĩa Hòa Đoàn nổ ra năm 1900, quân Nga tiến vào Mãn Châu và không rút đi. Đến năm 1903, Nga còn thúc đẩy các hợp đồng khai thác gỗ dọc sông Áp Lục (Yalu) ở biên giới Triều Tiên.
Giới lãnh đạo Nhật đề nghị một cuộc trao đổi: Nga được tự do hành động ở Mãn Châu, Nhật được tự do ở Triều Tiên. Các cuộc đàm phán kéo dài từ giữa năm 1903 đến đầu năm 1904, nhưng Nga không chịu từ bỏ lợi ích ở Triều Tiên và đề nghị lập một vùng trung lập ở bắc Triều Tiên. Nhiều người ở Saint Petersburg tin rằng Nhật không dám đánh, và nếu có đánh thì cũng sẽ thua.
Nhật có một lợi thế quan trọng: Liên minh Anh–Nhật ngày 30 tháng 1 năm 1902. Anh cam kết đứng ngoài nếu Nhật đánh một kẻ thù, và tham chiến nếu có thêm một cường quốc thứ hai về phe kẻ thù đó. Nhờ vậy Pháp, đồng minh của Nga, không dính vào cuộc chiến. Ngày 6 tháng 2 năm 1904, Nhật cắt đứt quan hệ ngoại giao.
Năm 1904: chiến tranh mở màn ở Lữ Thuận và Chemulpo
Đêm 8–9 tháng 2 năm 1904, các tàu phóng lôi Nhật tấn công Hạm đội Thái Bình Dương của Nga đang neo ngoài khơi Lữ Thuận, làm hư hại hai thiết giáp hạm và một tuần dương hạm. Tuyên chiến chính thức diễn ra ngày 10 tháng 2. Ngày 9 tháng 2, tại Chemulpo (Incheon) ở Triều Tiên, tuần dương hạm Varyag và pháo hạm Koreets của Nga xuất trận chống lại một hải đội Nhật đông hơn, bị hư hại nặng và được chính thủy thủ đoàn tự đánh chìm. Khi hạm đội Nga bị phong tỏa, Nhật có thể đổ quân lên Triều Tiên. Đạo quân thứ nhất dưới quyền tướng Kuroki Tamemoto đã thắng trận lớn đầu tiên trên bộ tại sông Áp Lục vào ngày 30 tháng 4–1 tháng 5 năm 1904.
Lữ Thuận: cuộc vây hãm khiến Nhật tốn kém nhất
Căn cứ của hạm đội Nga buộc phải thất thủ, nếu không các tuyến đường biển của Nhật sẽ không bao giờ an toàn. Đô đốc Makarov, chỉ huy giỏi nhất của hải đội Nga, tử trận ngày 13 tháng 4 năm 1904 khi soái hạm trúng thủy lôi. Ngày 10 tháng 8, hải đội cố đột phá về phía Vladivostok trong trận Hoàng Hải; chỉ huy của nó là Đô đốc Vitgeft bị giết, các tàu tản mác hoặc quay về.
Đạo quân thứ ba của Nhật dưới quyền tướng Nogi Maresuke sau đó vây hãm pháo đài. Cuộc tổng công kích đầu tiên vào tháng 8 năm 1904 là một thất bại đắt giá: bộ binh xông vào các pháo đài được bảo vệ bằng dây thép gai, súng máy và chiến hào, và Nhật mất khoảng 15.000 người chỉ trong vài ngày. Nogi chuyển sang dùng trọng pháo và từ cuối tháng 11 tập trung vào Đồi 203 mét, ngọn đồi nhìn xuống bến cảng. Khi đồi thất thủ ngày 5 tháng 12 năm 1904, pháo thủ Nhật nhìn thấy các tàu Nga và đánh chìm phần lớn chúng ngay tại chỗ neo. Tướng Stoessel đầu hàng pháo đài ngày 2 tháng 1 năm 1905. Toàn bộ cuộc vây hãm khiến Nhật thiệt hại hơn 50.000 người, tính cả người bệnh.
Liêu Dương và Phụng Thiên: những trận đánh lớn trên bộ
Trong khi Lữ Thuận còn cầm cự, các đạo quân của Nguyên soái Ōyama Iwao tiến lên phía bắc đối đầu tướng Kuropatkin. Tại Liêu Dương, từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9 năm 1904, khoảng 125.000 quân Nhật tấn công đạo quân Nga hơn 150.000 người. Nhật chịu tổn thất nặng nhưng buộc Kuropatkin phải rút về Phụng Thiên. Các trận đánh ở sông Sha-ho vào tháng 10 và ở Sandepu vào tháng 1 năm 1905 hầu như không làm thay đổi cục diện.
Trận Phụng Thiên, từ 20 tháng 2 đến 10 tháng 3 năm 1905, là trận đánh trên bộ lớn nhất thế giới từng chứng kiến trước Thế chiến thứ nhất. Tùy cách tính, mỗi bên có khoảng 270.000 đến 330.000 quân. Đạo quân của Nogi, được giải phóng sau khi Lữ Thuận thất thủ, vòng qua sườn phải quân Nga, và Kuropatkin ra lệnh rút lên phía bắc. Nhật mất khoảng 75.000 người, Nga mất khoảng 90.000 người, kể cả tù binh. Không bên nào giáng được đòn quyết định: quân Nhật kiệt sức và tiếp tế căng thẳng, còn Nga vẫn có người nhưng không còn ý chí đánh tiếp.
Đối Mã: chuyến hải trình và trận hải chiến
Con bài cuối cùng của Nga là Hạm đội Baltic, được đổi tên thành Hải đội Thái Bình Dương thứ hai dưới quyền Đô đốc Zinovy Rozhestvensky. Hạm đội rời Libau vào tháng 10 năm 1904, và hải trình vòng qua châu Phi, băng qua Ấn Độ Dương dài khoảng 18.000 hải lý. Trên đường đi, đêm 21–22 tháng 10, hạm đội nổ súng vào các thuyền đánh cá của Anh ở Dogger Bank, suýt gây ra chiến tranh với Anh. Tháng 5 năm 1905, hạm đội tới eo biển Triều Tiên, chọn tuyến ngắn nhất để về Vladivostok.
Đô đốc Tōgō Heihachirō đã chờ sẵn cùng Hạm đội Liên hợp. Nhật có bốn thiết giáp hạm hiện đại, so với tám chiếc của Nga, nhưng tàu Nhật nhanh hơn, bắn chính xác hơn trong thực tế, và dùng đạn pháo cùng hệ thống tín hiệu tốt hơn. Ngày 27 tháng 5 năm 1905, Tōgō cho hàng tàu của mình cắt ngang đầu đội hình Nga để có thể tập trung hỏa lực vào các tàu dẫn đầu. Soái hạm Knyaz Suvorov bị tê liệt, Rozhestvensky bị thương, và đến tối nhiều thiết giáp hạm đã đang chìm. Các tàu phóng lôi tấn công suốt đêm, và ngày 28 tháng 5, những tàu còn lại dưới quyền Đô đốc Nebogatov đầu hàng. Mọi thiết giáp hạm Nga đều bị chìm hoặc bị bắt; chỉ một số ít tàu về tới Vladivostok. Nga mất khoảng 4.500 người tử trận và khoảng 6.000 người bị bắt. Nhật mất ba tàu phóng lôi và chưa đến 150 người.
Hòa ước Portsmouth: ai thắng trong chiến tranh Nga–Nhật?
Nhật thắng cuộc chiến, nhưng không đủ sức tiếp tục. Nước này đã vay nợ nước ngoài rất nhiều, trong đó có các ngân hàng Mỹ và Anh, và quân đội đã kiệt quệ. Còn Nga thì chao đảo vì Chủ nhật đẫm máu ngày 22 tháng 1 năm 1905 cùng những cuộc đình công và binh biến sau đó. Tổng thống Theodore Roosevelt đề nghị làm trung gian, và các cuộc đàm phán bắt đầu tại Portsmouth, New Hampshire, vào tháng 8 năm 1905. Đại diện Nhật là Komura Jutarō; đại diện Nga là Sergei Witte. Câu chuyện đầy đủ có trong bài Hòa ước Portsmouth (1905) và Theodore Roosevelt.
Hiệp ước, ký ngày 5 tháng 9 năm 1905, trao cho Nhật sự công nhận lợi ích tối cao ở Triều Tiên, quyền thuê bán đảo Liêu Đông của Nga (gồm Lữ Thuận và Đại Liên), tuyến đường sắt ở miền nam Mãn Châu và nửa phía nam đảo Sakhalin. Nga không phải bồi thường chiến phí. Nhiều người Nhật đã mong có khoản bồi thường, và bạo loạn nổ ra ở Tokyo đúng ngày ký (vụ đốt phá Hibiya). Roosevelt nhận giải Nobel Hòa bình năm 1906.
Hệ quả: Triều Tiên, nước Nga và châu Á
Với Triều Tiên, kết quả là mất độc lập. Nhật đã ép Seoul chấp nhận các thỏa ước từ năm 1904, và tháng 11 năm 1905 biến Triều Tiên thành xứ bảo hộ; việc sáp nhập chính thức diễn ra năm 1910. Với nước Nga, thất bại góp phần châm ngòi cuộc cách mạng 1905 và buộc Sa hoàng Nicholas II ban hành Tuyên ngôn Tháng Mười. Nó cũng khiến nước Nga quay lại chú ý đến vùng Balkan, với những hệ quả vào năm 1914. Với Nhật, chiến thắng mang lại vị thế cường quốc, nhưng cũng kéo theo nợ nần khổng lồ, một quân đội mạnh hơn và niềm tin ngày càng lớn rằng vũ lực có thể bảo đảm đế quốc trên đại lục.
Khắp châu Á, tin này lan đi như bằng chứng rằng một nước không thuộc châu Âu vẫn có thể hiện đại hóa và chiến thắng. Các nhà cải cách và nhà dân tộc chủ nghĩa ở Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam và nhiều nơi khác được cổ vũ, dù chính Nhật Bản cũng đang trở thành một cường quốc đế quốc. Các quan sát viên quân sự thì thấy súng máy, dây thép gai, chiến hào và pháo tầm xa phát huy tác dụng, một màn diễn tập cho Thế chiến thứ nhất.
Đề thi thường hỏi gì
- Ý nghĩa: chiến thắng đầu tiên của một cường quốc châu Á trước một cường quốc châu Âu trong thế kỷ 20; Nhật nổi lên thành cường quốc đế quốc trong khu vực.
- Thuật ngữ chính: Liên minh Anh–Nhật (1902); Lữ Thuận; Phụng Thiên; Đối Mã; Hòa ước Portsmouth; giải Nobel Hòa bình của Roosevelt (1906).
- Liên hệ với nước Nga: thất bại cộng với Chủ nhật đẫm máu dẫn đến cách mạng 1905 và Tuyên ngôn Tháng Mười.
- Liên hệ với Triều Tiên: xứ bảo hộ năm 1905 và sáp nhập năm 1910.
- Câu hỏi thường gặp: giải thích vì sao Nhật thắng, và vì sao Nhật không đạt được mọi điều mong muốn ở Portsmouth.
Đọc tiếp
- Liên minh Anh–Nhật (1902): thỏa thuận ngoại giao giữ cho cuộc chiến chỉ có hai cường quốc.
- Hòa ước Portsmouth (1905) và Theodore Roosevelt: hòa bình được thương lượng ra sao và mỗi bên nhận được gì.
- Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842): nơi áp lực của phương Tây lên Đông Á bắt đầu.
- Nhà Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912): bài tổng quan cho toàn bộ chủ đề.
