Trong năm phút: Perry và việc mở cửa Nhật Bản
Ngày 8 tháng 7 năm 1853, Commodore Matthew C. Perry của Hải quân Mỹ đưa bốn chiến hạm đến cửa vịnh Edo. Hai trong số đó là tàu hộ tống chạy bằng hơi nước, thân tàu phủ hắc ín đen sì, nên người Nhật nhanh chóng gọi cả hạm đội là “tàu đen” (kurofune). Perry mang theo thư của Tổng thống Millard Fillmore. Bức thư đề nghị Mạc phủ cho tàu Mỹ được tiếp tế ở các cảng Nhật, bảo vệ thủy thủ bị đắm tàu và cân nhắc việc thông thương.
Mạc phủ xin thêm thời gian, còn Perry rời đi và hứa sẽ quay lại. Ông trở lại vào tháng 2 năm 1854 với hạm đội lớn hơn, và ngày 31 tháng 3 hai bên ký Điều ước Kanagawa. Hai cảng là Shimoda và Hakodate mở cửa cho tàu Mỹ, nhưng việc buôn bán chưa bắt đầu. Điều đó chỉ đến sau Hiệp ước Harris năm 1858. Gộp lại, các thỏa thuận này chấm dứt chính sách giữ tàu nước ngoài ở bên ngoài và kéo Nhật Bản vào cùng hệ thống hiệp ước đã chạm đến nhà Thanh ở Trung Quốc. Bức tranh rộng hơn được kể trong bài trung tâm Trung Quốc thời Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912).
Vì sao Nhật Bản đóng cửa
Đến thập niên 1630, Mạc phủ Tokugawa đã cấm Kitô giáo, cấm người Nhật ra nước ngoài và hạn chế mạnh việc tiếp xúc với người châu Âu. Các sử gia thường gọi chính sách này là sakoku, “đóng cửa đất nước”, nhưng Nhật Bản chưa bao giờ bị khép kín hoàn toàn. Thương nhân Hà Lan làm ăn trên hòn đảo nhỏ Dejima ở Nagasaki, và thương nhân Trung Hoa cũng dùng cảng này. Triều Tiên giao thiệp với Nhật qua Tsushima, Vương quốc Lưu Cầu qua phiên Satsuma, còn việc buôn bán với người Ainu đi qua phiên Matsumae ở phía bắc. Mạc phủ kiểm soát mọi cánh cửa. Để hiểu cả hệ thống này, hãy đọc Mạc phủ Tokugawa dành cho người học lịch sử thế giới.
Cách sắp xếp ấy kéo dài hơn hai trăm năm, nhưng áp lực tăng dần vào đầu thế kỷ XIX khi tàu Nga, Anh và Mỹ xuất hiện ngoài khơi. Năm 1825, Mạc phủ ra lệnh cho quan chức ven biển đuổi tàu nước ngoài đi. Rồi tin từ Trung Quốc truyền đến: nước Anh đã đánh bại đế quốc Thanh trong Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất. Năm 1842, Mạc phủ nới lỏng mệnh lệnh và cho phép tàu gặp nạn được nhận củi và nước. Năm 1846, Commodore James Biddle của Mỹ thả neo ở Uraga và xin thông thương. Ông bị từ chối và về nước tay trắng. Bảy năm sau, Perry lên đường với quyết tâm không lặp lại kết quả đó.
Vì sao Hoa Kỳ đến Nhật Bản
Có thể hiểu sứ mệnh của Perry qua ba mục tiêu thực tế và một hy vọng lớn.
- Tiếp tế cho tàu săn cá voi. Giữa thế kỷ XIX, tàu săn cá voi của Mỹ hoạt động khắp bắc Thái Bình Dương. Họ cần nước ngọt, thực phẩm và củi, và bão đôi khi đánh dạt họ vào bờ biển Nhật. Một cảng thân thiện sẽ khiến việc này an toàn và rẻ hơn.
- Than cho tàu hơi nước. Sau khi Hoa Kỳ vươn tới bờ Thái Bình Dương năm 1848, các thương nhân và chính trị gia mơ về những tuyến tàu hơi nước từ California sang Trung Quốc. Tàu hơi nước đốt rất nhiều than nên cần các điểm dừng nhiên liệu dọc đường. Nhật Bản nằm gần như đúng trên tuyến đó.
- Bảo vệ thủy thủ. Người Mỹ tin rằng những người bị dạt vào Nhật bị đối xử khắc nghiệt và bị giam giữ lâu. Washington muốn có lời cam kết chắc chắn về việc cứu hộ và đối xử công bằng.
Thông thương là hy vọng lớn. Thư của Fillmore có nhắc đến, và giới thương nhân xem Nhật Bản là thị trường tương lai. Nhưng điều Perry cần mang về nhất sau vòng đàm phán đầu tiên là bảo đảm về tiếp tế và an toàn. Ngoài ra còn có yếu tố tâm lý quốc gia. Anh đã giành được các thương cảng ở Trung Quốc năm 1842, và nhiều người Mỹ không muốn bị bỏ lại phía sau ở châu Á.
Tháng 7 năm 1853: tàu đen ở Uraga
Perry rời Norfolk, Virginia, ngày 24 tháng 11 năm 1852. Hành trình đưa ông vòng qua châu Phi và đi qua Singapore, Hồng Kông, Thượng Hải và Okinawa. Hạm đội thả neo ngoài khơi Uraga ngày 8 tháng 7 năm 1853 gồm bốn tàu: hai tàu hộ tống chạy hơi nước Susquehanna và Mississippi, cùng hai tàu buồm Plymouth và Saratoga.
Perry chơi một ván cờ có tính toán về địa vị và áp lực. Khi các quan chức địa phương chèo thuyền ra, ông từ chối gặp và nói chỉ làm việc với quan chức cấp cao. Sau đó ông cho các thuyền khảo sát tiến sâu vào vịnh Edo, một động thái đặt kinh đô của tướng quân trong tầm đại bác của ông. Mạc phủ biết các khẩu đội ven biển của mình không thể địch nổi tàu chiến hơi nước, và chọn không giao chiến. Ngày 14 tháng 7, các quan chức nhận thư của Fillmore tại Kurihama, một bãi biển gần Uraga. Họ không đưa ra câu trả lời nào ở đó. Perry nhổ neo ngày 17 tháng 7 và nói sẽ quay lại vào năm sau với nhiều tàu hơn.
Cuộc khủng hoảng làm thay đổi cách ra quyết định. Lão trung cấp cao Abe Masahiro làm một việc bất thường: ông hỏi ý kiến các daimyo và quan chức Mạc phủ. Việc này hợp lý, nhưng cũng mở ra một cánh cửa. Các phiên nằm ngoài vòng trong của tướng quân bắt đầu coi chính sách đối ngoại cũng là việc của mình. Tướng quân Tokugawa Ieyoshi qua đời ngày 27 tháng 7 năm 1853, giữa cơn khủng hoảng, còn người kế vị là Iesada thì sức khỏe yếu.
1854: Perry trở lại và Điều ước Kanagawa
Perry quay lại ngày 13 tháng 2 năm 1854, sớm hơn dự kiến và với hạm đội lớn hơn. Lần này các tàu tiến gần vị trí Yokohama ngày nay, và cuộc đàm phán diễn ra trên đất liền. Người đàm phán chính của Mạc phủ là Hayashi Akira (Hayashi Fukusai). Perry đề nghị thông thương, nhưng phía Nhật từ chối, và một thỏa thuận hạn chế được đưa ra. Điều ước, ký ngày 31 tháng 3 năm 1854, quy định:
- Shimoda và Hakodate sẽ mở cửa cho tàu Mỹ, được mua than, củi, nước và thực phẩm.
- Người Mỹ bị đắm tàu sẽ được bảo vệ và đối xử tử tế.
- Một lãnh sự Mỹ có thể cư trú tại Shimoda sau một thời hạn nhất định nếu hai chính phủ cùng thấy cần thiết.
- Nhật Bản sẽ trao cho Hoa Kỳ mọi đặc quyền mà sau này nước này trao cho các quốc gia khác (đãi ngộ “tối huệ quốc”).
Điểm cuối cùng quan trọng nhất về lâu dài, vì mọi nhượng bộ mới dành cho nước khác giờ đây tự động đến tay Hoa Kỳ. Anh ký một thỏa thuận tương tự năm 1854, Nga theo sau năm 1855 với Hiệp ước Shimoda, và người Hà Lan đồng ý các điều khoản mới trong năm 1855–56. Perry còn mang theo quà tặng, trong đó có một mô hình đầu máy hơi nước và một máy điện báo. Chủ nhà Nhật đáp lại bằng màn trình diễn của các đô vật sumo khiêng bao gạo.
Điều xảy ra tiếp theo: từ Harris đến Minh Trị
Hiệp ước 1854 không cho phép buôn bán. Năm 1856, Townsend Harris đến Shimoda với tư cách tổng lãnh sự Mỹ đầu tiên và thúc ép Mạc phủ ký hiệp ước thương mại. Ông chỉ ra Chiến tranh Arrow ở Trung Quốc, nơi Anh và Pháp lại dùng vũ lực, và lập luận rằng Nhật Bản sẽ được điều khoản tốt hơn từ Hoa Kỳ so với từ họ. Năm 1858, đại lão Ii Naosuke ký Hiệp ước Hữu nghị và Thương mại mà không chờ Thiên hoàng chuẩn y. Hiệp ước mở Kanagawa (Yokohama), Nagasaki, Niigata và Hyogo (Kobe) cho thông thương, cùng với Hakodate. Nó cũng trao cho cư dân nước ngoài quyền ngoại trị pháp quyền, nghĩa là họ được xét xử bởi lãnh sự của chính mình, và ấn định mức thuế mà Nhật Bản không thể tự thay đổi. Các nhà lãnh đạo Nhật sau này gọi những thỏa thuận như vậy là “các hiệp ước bất bình đẳng”.
Việc mở cảng gây ra những căng thẳng thực sự. Vàng chảy ra khỏi nước do chênh lệch tỷ giá vàng–bạc, và giá cả tăng. Giới chỉ trích nói Mạc phủ đã nhượng bộ người nước ngoài và bỏ qua triều đình. Khẩu hiệu sonno joi (“tôn vương nhương di”) lan rộng. Ii Naosuke trừng phạt các đối thủ trong cuộc Thanh trừng Ansei và bị ám sát bên ngoài cổng Sakuradamon của thành Edo năm 1860. Uy quyền của Mạc phủ suy sụp nhanh chóng, và cuộc Minh Trị Duy Tân năm 1868 chấm dứt sự cai trị của nó. Chính phủ mới coi việc sửa đổi các hiệp ước bất bình đẳng là mục tiêu trung tâm: Anh từ bỏ ngoại trị pháp quyền năm 1894, và Nhật Bản giành lại toàn quyền về thuế quan năm 1911. Hãy đọc câu chuyện kết thúc ra sao trong Minh Trị Duy Tân trong lịch sử thế giới.
Sẽ quá đơn giản nếu nói Nhật Bản chỉ bị đẩy đi theo ý người khác. Mạc phủ đã hỏi ý kiến rộng rãi, đàm phán hàng tháng trời và từ chối thông thương năm 1854. Nhưng khoảng cách về sức mạnh hải quân khiến họ còn rất ít lựa chọn.
Đề thi thường hỏi gì
Câu hỏi kiểu AP thường hỏi về ý nghĩa và so sánh. Một số điểm hữu ích:
- Nguyên nhân: săn cá voi của Mỹ, nhu cầu than cho tàu hơi nước, việc cứu hộ người bị nạn và tham vọng thương mại, kết hợp với chính sách đối ngoại hạn chế của Nhật Bản.
- Phương thức: “ngoại giao pháo hạm”: Perry dùng sự đe dọa vũ lực trong khi chính thức đề nghị đàm phán.
- So sánh với Trung Quốc: việc mở cửa của Trung Quốc theo sau chiến tranh 1839–42, còn Nhật Bản mở cửa năm 1853–54 mà không có giao tranh, dù dưới sự đe dọa rõ ràng.
- Hệ quả: các hiệp ước bất bình đẳng, khủng hoảng chính trị trong Mạc phủ, sự trỗi dậy của phong trào trung thành với Thiên hoàng và các cải cách hiện đại hóa của nhà nước Minh Trị.
- Đừng nhầm lẫn: điều ước 1854 mở cảng để tiếp tế; hiệp ước 1858 mới mở thông thương.
Đọc tiếp
- Trung Quốc thời Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912): bài trung tâm đặt sứ mệnh của Perry bên cạnh những cuộc chạm trán của Trung Quốc với Anh và Pháp.
- Mạc phủ Tokugawa dành cho người học lịch sử thế giới: chế độ mà Perry gặp đã cai trị Nhật Bản như thế nào.
- Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842): tin tức từ Trung Quốc đã khiến giới lãnh đạo Nhật Bản lo sợ.
- Minh Trị Duy Tân trong lịch sử thế giới: điều xảy ra sau khi Mạc phủ sụp đổ.
