Tóm tắt trong năm phút: Can thiệp ba nước
Can thiệp ba nước là yêu sách chung do Nga, Đức và Pháp đưa ra ngày 23 tháng 4 năm 1895, buộc Nhật Bản trả lại bán đảo Liêu Đông cho Trung Quốc. Nhật vừa chiếm bán đảo này sáu ngày trước đó theo Hiệp ước Shimonoseki, văn kiện kết thúc Chiến tranh Trung–Nhật lần thứ nhất. Ba cường quốc gọi hành động của mình là "lời khuyên thân thiện", nhưng kèm theo đó là tàu chiến và nguy cơ chiến tranh. Nhật Bản kiệt sức sau cuộc chiến và không có đồng minh nào chịu giúp, nên đã chấp nhận vào ngày 5 tháng 5 năm 1895.
Sự kiện này quan trọng vì nó cho thấy một cường quốc mới nổi thắng trận chưa chắc đã giữ được thành quả. Nga là bên dẫn đầu, và chưa đầy ba năm sau, chính nước này đã thuê lại những hải cảng mà Nhật bị buộc phải rời bỏ. Nỗi phẫn uất đó ở Nhật là một trong những gốc rễ của Chiến tranh Nga–Nhật 1904–05. Câu chuyện nằm trong bức tranh rộng hơn ở bài Qing China, Japan and the West (1793–1912).
Bối cảnh: Nhật thắng, Trung Quốc thua
Chiến tranh Trung–Nhật lần thứ nhất nổ ra năm 1894 vì ảnh hưởng ở Triều Tiên. Lục quân và hải quân hiện đại của Nhật đánh bại quân đội nhà Thanh cả trên bộ lẫn trên biển. Quân Nhật chiếm Lữ Thuận (Port Arthur, nay là Lüshun) ở mũi bán đảo Liêu Đông vào tháng 11 năm 1894, và tháng 2 năm 1895, hạm đội Bắc Dương của nhà Thanh đầu hàng tại Uy Hải Vệ trên bờ biển Sơn Đông. Muốn biết cuộc chiến hiện ra thế nào trong mắt một người Pháp đương thời, hãy xem The First Sino-Japanese War Through Bigot's Cartoon.
Cuộc đàm phán hòa bình diễn ra ở Shimonoseki, miền tây Nhật Bản. Nhật cử Thủ tướng Ito Hirobumi và Ngoại trưởng Mutsu Munemitsu; phía Trung Quốc có đại thần Lý Hồng Chương. Hiệp ước được ký ngày 17 tháng 4 năm 1895.
Hiệp ước Shimonoseki quy định gì
- Trung Quốc công nhận Triều Tiên hoàn toàn độc lập, chấm dứt vị thế tông chủ cũ của mình.
- Trung Quốc nhượng cho Nhật bán đảo Liêu Đông, Đài Loan và quần đảo Bành Hồ (Pescadores).
- Trung Quốc đồng ý bồi thường 200 triệu lạng Khố Bình (Kuping).
- Trung Quốc mở thêm cảng và sông cho thương mại Nhật, trong đó có Sa Thị, Trùng Khánh, Tô Châu và Hàng Châu.
Điều khoản về Liêu Đông là điều gây rắc rối. Bán đảo nằm ở phía bắc Hoàng Hải, gần Bắc Kinh, và mũi phía nam có Lữ Thuận, một quân cảng tự nhiên. Quân đội Nhật xem đây là bàn đạp trên lục địa. Các cường quốc khác lại xem đó là mối đe dọa với kế hoạch của họ.
Vì sao ba cường quốc ra tay
Nga
Nga là nước có nhiều thứ để mất nhất. Nước này bắt đầu xây dựng tuyến đường sắt xuyên Siberia từ năm 1891, trong khi cảng Vladivostok trên Thái Bình Dương bị đóng băng vào mùa đông. Các nhà lãnh đạo Nga, trong đó có Bộ trưởng Tài chính Sergei Witte, muốn có ảnh hưởng ở Mãn Châu và về lâu dài là một hải cảng không đóng băng quanh năm. Lữ Thuận nằm trong tay Nhật sẽ chặn đường đó. Nga cũng lo ngại một nước Nhật hùng mạnh trên đại lục có thể đe dọa Triều Tiên và con đường vào Trung Quốc.
Đức
Đức, dưới thời Hoàng đế Wilhelm II, có ít lợi ích trực tiếp ở miền bắc Trung Quốc hơn. Động cơ của nước này khá hỗn hợp. Đức muốn làm hài lòng Nga và hướng sự chú ý của Nga sang châu Á, tránh xa biên giới châu Âu. Đức cũng hy vọng được đền đáp bằng một căn cứ riêng ở Trung Quốc. Hy vọng ấy thành hiện thực năm 1897–98, khi Đức chiếm rồi thuê vịnh Giao Châu trên bờ biển Sơn Đông.
Pháp
Pháp đã ký liên minh với Nga năm 1894 và muốn chứng tỏ mình sát cánh cùng đối tác mới. Pháp cũng có lợi ích thuộc địa ở Đông Dương, giáp biên giới phía nam Trung Quốc, nên không muốn một nước Nhật đang lên làm xáo trộn cán cân khu vực.
Anh đứng ngoài
Anh được mời tham gia nhưng từ chối. Anh buôn bán nhiều với Trung Quốc và không muốn gây thù với Nhật, nhưng cũng không chịu đối đầu với ba cường quốc vì Nhật. Những lời cầu viện của Nhật với Anh và Hoa Kỳ cũng không đi đến đâu.
Ngày 23 tháng 4 năm 1895: "lời khuyên thân thiện"
Ngày 23 tháng 4 năm 1895, công sứ Nga, Đức và Pháp ở Tokyo lần lượt đến Bộ Ngoại giao Nhật và trao các công hàm có nội dung gần như giống hệt nhau. Thông điệp là việc Nhật chiếm giữ bán đảo Liêu Đông sẽ đe dọa kinh đô Trung Quốc, khiến nền độc lập của Triều Tiên trở nên vô nghĩa và làm xáo trộn hòa bình ở Viễn Đông. Họ khuyên Nhật từ bỏ bán đảo.
Giọng văn công hàm lịch sự, nhưng không ai ở Tokyo không hiểu điều gì nằm phía sau. Nga có một hải đội mạnh ở vùng biển châu Á, còn quân đội Nhật vừa kết thúc một chiến dịch dài. Giới lãnh đạo Nhật cân nhắc ba lựa chọn: từ chối và liều chiến tranh, kêu gọi một hội nghị quốc tế, hoặc nhượng bộ. Đề nghị họp hội nghị không ai ủng hộ, còn những nước có thể giúp Nhật thì giữ thái độ trung lập.
Nhật Bản nhượng bộ
Ngày 5 tháng 5 năm 1895, Nhật tuyên bố sẽ từ bỏ bán đảo Liêu Đông. Nhật cố giữ lại càng nhiều càng tốt, và cuối cùng đổi lại được một khoản tiền bồi thường bổ sung từ Trung Quốc. Văn bản phê chuẩn Hiệp ước Shimonoseki được trao đổi tại Chefoo (nay là Yên Đài) ngày 8 tháng 5. Một công ước riêng ký ở Bắc Kinh ngày 8 tháng 11 năm 1895 ấn định việc trả lại bán đảo và khoản bồi thường thêm 30 triệu lạng.
Nhật giữ được Đài Loan, quần đảo Bành Hồ và khoản bồi thường chính. Tuy vậy, giới lãnh đạo nước này rút ra một bài học đắng. Mutsu Munemitsu, người xử lý cuộc khủng hoảng, về sau viết rằng Nhật buộc phải chấp nhận vì không đủ sức chống cự, và chính phủ chuyển sang chương trình tăng cường quân sự quy mô lớn.
Hệ quả
Tâm lý công chúng Nhật
Nhiều người Nhật cảm thấy bị sỉ nhục: nước mình thắng trận, vậy mà ba cường quốc châu Âu lại lấy đi một phần chiến lợi phẩm. Báo chí và các diễn giả kêu gọi người dân chịu đựng gian khổ và chuẩn bị cho tương lai. Khẩu hiệu cho tinh thần này là gashin-shōtan (nằm gai nếm mật), lấy từ một điển tích Trung Hoa cổ về người tự chịu khổ để nuôi mối hận cho đến ngày báo thù. Khẩu hiệu này giúp tranh thủ sự ủng hộ của công chúng đối với thuế cao và chi tiêu quân sự.
Các cường quốc tiến vào Trung Quốc
Các cường quốc không trả đất cho Trung Quốc vì lòng tốt. Năm 1896, Nga và Trung Quốc ký một thỏa thuận phòng thủ, và Nga giành được quyền xây một tuyến đường sắt xuyên Mãn Châu. Năm 1897–98, cuộc tranh giành tô giới bắt đầu:
- Đức chiếm vịnh Giao Châu (1897–98).
- Nga thuê Lữ Thuận và Đại Liên vào tháng 3 năm 1898, trong 25 năm.
- Anh thuê Uy Hải Vệ và thêm đất ở Cửu Long năm 1898.
- Pháp thuê Quảng Châu Loan năm 1899.
Nhật nhìn Nga yên vị ở Lữ Thuận, chính nơi họ đã bị buộc phải rời đi.
Con đường dẫn tới năm 1904
Nhật tìm một đối tác để chống lại sự bành trướng của Nga và ký Liên minh Anh–Nhật năm 1902; xem The Anglo-Japanese Alliance (1902). Khi các cuộc đàm phán với Nga về Triều Tiên và Mãn Châu đổ vỡ, Nhật tuyên chiến vào tháng 2 năm 1904. Trong Hiệp ước Portsmouth năm 1905, Nhật tiếp quản quyền thuê của Nga ở nam bán đảo Liêu Đông, gồm cả Lữ Thuận và Đại Liên.
Vị thế của Trung Quốc
Với triều đình nhà Thanh, cuộc can thiệp mang lại sự nhẹ nhõm trước mắt vì bán đảo trở về dưới quyền Trung Quốc. Về lâu dài, nó phơi bày sự yếu kém của vương triều, bởi những nước từng "giúp đỡ" chẳng bao lâu sau đã đòi phần thưởng cho mình. Kiểu áp lực từ bên ngoài này đã quen thuộc từ thời Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất; xem The First Opium War (1839–1842).
Các câu hỏi thường gặp trong thi cử
- Ba cường quốc: Nga, Đức và Pháp. Anh và Hoa Kỳ không tham gia.
- Nguyên nhân trực tiếp: Hiệp ước Shimonoseki (17/4/1895) trao Liêu Đông cho Nhật; cuộc can thiệp diễn ra ngày 23/4.
- Phản ứng của Nhật: chấp nhận ngày 5/5 và nhận thêm 30 triệu lạng từ Trung Quốc.
- Ảnh hưởng lâu dài: gashin-shōtan, Nga thuê Lữ Thuận và Đại Liên (1898), Liên minh Anh–Nhật (1902) và Chiến tranh Nga–Nhật (1904–05).
- Dạng câu hỏi kiểu AP: giải thích cách sự cạnh tranh giữa các cường quốc đã hạn chế thành quả của Nhật và làm gia tăng chủ nghĩa đế quốc phương Tây ở Trung Quốc trong thập niên 1890.
Đọc tiếp
- The First Sino-Japanese War Through Bigot's Cartoon: cuộc chiến dẫn tới Shimonoseki, nhìn qua một bức biếm họa đương thời.
- The Anglo-Japanese Alliance (1902): cách Nhật đáp lại mối đe dọa từ Nga bằng việc tìm một đối tác.
- The First Opium War (1839–1842): cuộc xung đột trước đó đã mở cửa Trung Quốc cho áp lực phương Tây.
