Tóm tắt trong năm phút: hai phe của Thế chiến I
Thế chiến I diễn ra giữa hai liên minh. Phe Hiệp ước (còn gọi là Entente, hay phe Đồng minh) do Anh, Pháp và Nga dẫn đầu. Phe Liên minh Trung tâm gồm Đức, Áo-Hung, Đế quốc Ottoman và Bulgaria. Hai phe trong chiến tranh không hoàn toàn trùng với các liên minh tồn tại năm 1913, vì ranh giới thay đổi trong lúc giao tranh. Ý rời liên minh với Đức và Áo-Hung để gia nhập phe Hiệp ước năm 1915. Nhật Bản và Hoa Kỳ gia nhập sau đó. Nga rút khỏi cuộc chiến năm 1918.
Trang này đặt hai phe cạnh nhau: nước nào thuộc phe nào, gia nhập khi nào, mỗi bên muốn giành điều gì và mỗi khối kết thúc ra sao. Để xem toàn bộ cuộc chiến, hãy bắt đầu từ bài tổng quan World War I (1914–1918): Causes, Course and Consequences.
Hai khối hình thành trước năm 1914 như thế nào
Khối thứ nhất xuất phát từ nước Đức. Năm 1879, Đức và Áo-Hung ký Liên minh song phương, một hiệp ước phòng thủ nhắm chủ yếu vào Nga. Năm 1882, Ý tham gia và nhóm này trở thành Liên minh Tam cường (Triple Alliance). Động cơ của Ý chủ yếu là tự bảo vệ trước nước Pháp, chứ không phải chia sẻ mục tiêu của Áo-Hung.
Khối thứ hai hình thành để đáp lại. Sau khi mất Alsace và Lorraine vào tay Đức năm 1871, Pháp đi tìm đồng minh. Pháp tìm thấy Nga vào thập niên 1890, khi hai nước ký liên minh cam kết giúp nhau nếu một trong hai bị Đức hoặc các đồng minh của Đức tấn công. Trong khi đó, Anh từ bỏ thói quen đứng ngoài các liên minh châu Âu. Anh giải quyết tranh chấp thuộc địa với Pháp bằng Hiệp ước Entente Cordiale năm 1904 và với Nga bằng Hiệp định Anh-Nga năm 1907. Pháp, Nga và Anh hợp lại được gọi là Hiệp ước Tam cường (Triple Entente).
Hai khối không đồng nhất về cấu trúc. Liên minh Tam cường là tập hợp các hiệp ước phòng thủ bằng văn bản. Hiệp ước Tam cường lỏng lẻo hơn, và Anh chưa hề hứa gửi quân sang lục địa. Điều đẩy Anh lại gần Pháp và Nga là nỗi lo trước hải quân và lục quân Đức ngày càng mạnh, một nỗi lo nằm trong câu chuyện về chủ nghĩa quân phiệt và việc nó dẫn đến Thế chiến I.
Tháng 7 năm 1914: hai phe thành hình
Ngày 28 tháng 6 năm 1914, Gavrilo Princip, một người Serb gốc Bosnia, bắn chết Đại công tước Franz Ferdinand ở Sarajevo. Áo-Hung, được Đức hậu thuẫn, tuyên chiến với Serbia ngày 28 tháng 7. Nga huy động quân để bảo vệ Serbia. Đức tuyên chiến với Nga ngày 1 tháng 8 và với Pháp ngày 3 tháng 8, quân đội Đức tiến qua nước Bỉ trung lập. Anh, nước đã bảo đảm sự trung lập của Bỉ bằng hiệp ước năm 1839, tuyên chiến với Đức ngày 4 tháng 8.
Không phải nước nào cũng làm theo liên minh của mình. Ý cho rằng Liên minh Tam cường mang tính phòng thủ và Áo-Hung là bên khơi mào chiến tranh, nên giữ trung lập. Nhật Bản, gắn với Anh qua Liên minh Anh-Nhật năm 1902, tuyên chiến với Đức ngày 23 tháng 8 năm 1914.
Phe Hiệp ước: ai gia nhập và khi nào
- 1914: Serbia, Nga, Pháp, Anh cùng đế quốc của Anh (Canada, Úc, New Zealand, Nam Phi, Ấn Độ), Bỉ, Montenegro và Nhật Bản.
- 1915: Ý, nước đã ký Hiệp ước London bí mật hồi tháng 4 và tuyên chiến với Áo-Hung ngày 23 tháng 5.
- 1916: Bồ Đào Nha và Romania (Romania vào ngày 27 tháng 8).
- 1917: Hoa Kỳ (6 tháng 4), Hy Lạp, Trung Quốc và Brazil.
Hoa Kỳ tự gọi mình là cường quốc liên kết (Associated Power) chứ không phải thành viên phe Hiệp ước. Tổng thống Wilson muốn chiến đấu vì mục tiêu riêng, không phải vì các hiệp ước bí mật mà Anh, Pháp và Ý đã ký. Các mục tiêu của ông được trình bày trong bài Woodrow Wilson and the Fourteen Points.
Phe Hiệp ước hy vọng đánh bại sức mạnh nước Đức, thu hồi lãnh thổ đã mất (Pháp muốn lấy lại Alsace-Lorraine) và, với một số nước, giành thêm đất mới. Nga muốn có ảnh hưởng ở vùng Balkan và quyền ra vào các eo biển ở Constantinople. Ý được hứa Trentino, Nam Tyrol, Trieste và một phần bờ biển Dalmatia.
Phe Liên minh Trung tâm: ai gia nhập và khi nào
- 1914: Đức và Áo-Hung.
- 1914: Đế quốc Ottoman. Nước này ký liên minh bí mật với Đức ngày 2 tháng 8, rồi bước vào chiến tranh khi tàu chiến của họ tập kích các cảng Biển Đen của Nga ngày 29 tháng 10.
- 1915: Bulgaria, nước ký với phe Liên minh Trung tâm hồi tháng 9 và tấn công Serbia hồi tháng 10. Bulgaria muốn lấy lại vùng đất ở Macedonia đã mất trong Chiến tranh Balkan lần thứ hai năm 1913.
Tên gọi xuất phát từ địa lý. Các nước này nằm giữa châu Âu, với Nga ở phía đông, Pháp và Anh ở phía tây. Vị trí đó giúp họ có tuyến đường ngắn để chuyển quân giữa các mặt trận, nhưng cũng buộc họ phải đánh hai mặt trận cùng lúc. Đức muốn có vị thế mạnh hơn ở châu Âu và hải ngoại, còn Áo-Hung muốn ngăn chủ nghĩa dân tộc Serb làm tan rã đế quốc đa dân tộc của mình.
Ai đổi phe hoặc rút lui
Ý là trường hợp rõ nhất. Trên giấy tờ là thành viên Liên minh Tam cường, Ý gia nhập phe Hiệp ước năm 1915 vì phe này hứa nhiều hơn những gì Áo-Hung chịu trao. Những người Ý còn sống dưới sự cai trị của Áo được gọi là người Ý “chưa được giải phóng”, khiến bước đi này mang sắc thái dân tộc chủ nghĩa. Ý chỉ tuyên chiến với Đức vào tháng 8 năm 1916.
Nga rút lui. Sau Cách mạng Tháng Hai năm 1917 lật đổ Sa hoàng, những người Bolshevik nắm quyền vào tháng 11 và ký Hiệp ước Brest-Litovsk với phe Liên minh Trung tâm ngày 3 tháng 3 năm 1918, nhượng những vùng đất rộng lớn ở phía tây.
Romania gia nhập phe Hiệp ước tháng 8 năm 1916, bị đánh tràn, phải chấp nhận hòa ước khắc nghiệt tháng 5 năm 1918, rồi quay lại phe Hiệp ước ngày 10 tháng 11 năm 1918, một ngày trước khi đình chiến.
So sánh hai phe
- Nhân lực và nguồn lực: trong cả cuộc chiến, phe Hiệp ước huy động khoảng 40 triệu người và phe Liên minh Trung tâm khoảng 25 triệu. Phe Hiệp ước còn lấy thêm binh lính và lao động từ các thuộc địa.
- Trên biển: Hải quân Hoàng gia Anh phong tỏa nước Đức, gây thiếu lương thực nghiêm trọng vào mùa đông 1916–17. Phe Liên minh Trung tâm không thể đối chọi, dù tàu ngầm U-boat của Đức cố cắt nguồn tiếp tế của Anh.
- Vị trí: phe Liên minh Trung tâm có thể chuyển quân bằng đường sắt qua lãnh thổ của mình. Phe Hiệp ước bị chia cắt, và trong phần lớn cuộc chiến Nga với các nước Hiệp ước phía tây hầu như không thể giúp nhau.
- Sự đoàn kết: Áo-Hung có nhiều dân tộc và phụ thuộc nặng vào sự hỗ trợ của Đức. Phe Hiệp ước cũng tranh cãi về mục tiêu, nhưng vẫn có thể tiếp tế cho nhau qua đường biển.
Hai khối kết thúc ra sao
Phe Liên minh Trung tâm sụp đổ từng nước một vào mùa thu 1918. Bulgaria ký đình chiến ngày 29 tháng 9, Đế quốc Ottoman ngày 30 tháng 10, Áo-Hung ngày 3 tháng 11 và Đức ngày 11 tháng 11. Áo-Hung tan rã thành các quốc gia mới.
Hòa bình được lập riêng rẽ, và mỗi hiệp ước mang một địa danh khác nhau: Versailles (Đức, 1919), Saint-Germain (Áo, 1919), Neuilly (Bulgaria, 1919), Trianon (Hungary, 1920) và Sèvres (Đế quốc Ottoman, 1920). Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ sau đó thay Hiệp ước Sèvres bằng Hiệp ước Lausanne năm 1923.
Vị trí của Nhật Bản
Nhật Bản là một nước thuộc phe Hiệp ước, nhưng đã đánh một cuộc chiến rất khác. Năm 1914, Nhật chiếm căn cứ Thanh Đảo của Đức ở Trung Quốc và các đảo của Đức ở Thái Bình Dương, năm 1915 gây sức ép với Trung Quốc bằng Hai mươi mốt yêu sách, và năm 1917 gửi các tàu khu trục sang Địa Trung Hải. Nhật được coi là một đại cường tại Hội nghị Hòa bình Paris. Câu chuyện đầy đủ nằm trong bài Japan in World War I: A World-History View.
Các kỳ thi thường hỏi gì
- Kể tên các thành viên của Liên minh Tam cường và Hiệp ước Tam cường, và cho biết khối nào hình thành trước.
- Giải thích vì sao Ý giữ trung lập năm 1914 và gia nhập phe Hiệp ước năm 1915.
- Giải thích vì sao Hoa Kỳ là một “cường quốc liên kết”.
- Sắp xếp thứ tự các nước rút lui: Nga (tháng 3 năm 1918), Bulgaria, Đế quốc Ottoman, Áo-Hung, Đức.
- Trong bài luận kiểu AP, ý chính là các liên minh về mặt giấy tờ mang tính phòng thủ, nhưng đã biến một cuộc khủng hoảng khu vực thành chiến tranh toàn lục địa, và đội hình hai phe liên tục thay đổi.
Đọc tiếp
- World War I (1914–1918): Causes, Course and Consequences: bài tổng quan về toàn bộ cuộc chiến.
- What Is Militarism? How It Led to WWI: vì sao các cường quốc sẵn sàng chiến tranh đến vậy.
- Japan in World War I: A World-History View: vị trí của một đồng minh Đông Á.
- Woodrow Wilson and the Fourteen Points: kế hoạch hòa bình của Mỹ.
