Tóm tắt trong năm phút
Vũ khí mới của Thế chiến I không khiến người lính dũng cảm hơn hay các tướng lĩnh tàn nhẫn hơn. Chúng làm cho phòng thủ mạnh hơn tấn công. Đến năm 1914, súng máy, súng trường bắn nhanh và pháo bắn nhanh có thể hạ bất kỳ ai băng qua địa hình trống trải. Các đội quân đào chiến hào để sống sót, rồi mất bốn năm tìm cách vượt qua khoảng đất chết ấy. Đạn pháo hạng nặng, khí độc, xe tăng và máy bay đều là những nỗ lực giải quyết đúng một bài toán đó.
Trang này nằm trong loạt bài của chúng tôi về Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918): nguyên nhân, diễn biến và hệ quả. Bài mở đầu bằng súng máy, loại vũ khí được tìm kiếm nhiều nhất, rồi lần lượt đi qua các phát minh khác theo thứ tự chúng làm thay đổi cục diện chiến trường.
Súng máy hoạt động thế nào và vì sao quan trọng
Súng máy bắn liên tục chừng nào còn giữ cò. Nhà phát minh gốc Mỹ Hiram Maxim, làm việc tại Anh, đã đăng ký bằng sáng chế một mẫu súng vào năm 1884, dùng chính lực giật của súng để đẩy vỏ đạn rỗng ra và nạp viên kế tiếp. Đạn được cấp theo dây băng, còn ống nước bao quanh nòng giúp súng không bị quá nhiệt. Súng có thể bắn vài trăm phát mỗi phút. Súng Vickers của Anh (được trang bị từ năm 1912) và MG 08 của Đức đều phát triển từ thiết kế của Maxim.
Các cuộc chiến thuộc địa đã cho thấy sức mạnh của loại súng này. Tại Omdurman ở Sudan, ngày 2 tháng 9 năm 1898, lực lượng Anh–Ai Cập có súng Maxim đối đầu một đối phương gần như không có, và thương vong chênh lệch khủng khiếp. Chiến tranh Nga–Nhật 1904–1905 là lời cảnh báo gần châu Âu hơn: ở Lữ Thuận và nhiều nơi khác, súng máy và dây thép gai khiến các cuộc tấn công trả giá rất đắt. Dù vậy, nhiều sĩ quan châu Âu vẫn tin rằng lòng dũng cảm và một đợt xung phong quyết liệt sẽ quyết định thắng thua.
Năm 1914, súng máy tiêu chuẩn là một vũ khí nặng nề. Khẩu MG 08, tính cả chân súng và nước làm mát, nặng khoảng 60 kilôgam và cần cả một kíp để khiêng và vận hành. Vì thế nó là vũ khí phòng thủ. Kíp súng đào hầm, ngụy trang khẩu súng và quét đạn lên một dải đất đã chọn từ cách xa vài trăm mét. Hai hoặc ba khẩu đặt sao cho các luồng đạn giao nhau có thể khống chế cả một cánh đồng. Thêm dây thép gai làm kẻ tấn công chậm lại ngay trong vùng đạn ấy, một cuộc tấn công trực diện gần như là tự sát.
Ví dụ rõ nhất là ngày đầu tiên của trận Somme, 1 tháng 7 năm 1916. Quân Anh chịu khoảng 57.000 thương vong, trong đó khoảng 19.000 người chết, phần lớn chỉ trong vài giờ. Súng máy và pháo của Đức là nguyên nhân chính, và ở một số nơi dây thép gai chưa bị phá bởi đợt pháo kích chuẩn bị.
Súng máy hạng nhẹ
Súng nặng phù hợp với phòng thủ, nhưng các đội quân cũng cần hỏa lực có thể tiến lên cùng bộ binh. Súng Lewis, do người Mỹ Isaac Newton Lewis thiết kế, nặng khoảng 12 kilôgam và nạp đạn từ một hộp đạn tròn. Quân Anh dùng rộng rãi từ năm 1915, kể cả trên máy bay. Tiếp theo là khẩu Chauchat của Pháp và MG 08/15 nhẹ hơn của Đức. Đến năm 1918, những nhóm lính nhỏ đã có thể mang hỏa lực thực sự vào cuộc tấn công, điều này làm thay đổi cách bộ binh chiến đấu.
Súng máy cũng được dùng để bắn gián tiếp. Thay vì nhắm vào mục tiêu nhìn thấy được, các kíp súng bắn qua đầu bộ binh phe mình vào những con đường và chiến hào ở xa, gần giống như pháo binh.
Pháo binh: kẻ giết người nhiều nhất
Có thể bạn sẽ ngạc nhiên khi phần lớn sử gia xếp pháo binh, chứ không phải súng máy, đứng đầu danh sách thương vong. Các ước tính khác nhau, nhưng người ta thường nói đạn pháo gây ra hơn một nửa số người chết và bị thương trên chiến trường. Mảnh đạn có thể làm bị thương cả những người nấp trong chiến hào, và một đợt pháo kích kéo dài bào mòn thần kinh của những người sống sót.
Cải tiến then chốt là cơ cấu giảm giật. Khẩu pháo dã chiến 75 mm của Pháp năm 1897 cho phép nòng trượt lùi rồi trở về trong khi bệ pháo đứng yên, nên kíp pháo không phải ngắm lại sau mỗi phát và có thể bắn khoảng mười lăm phát mỗi phút. Ở đầu kia của thang đo, những khẩu lựu pháo Krupp 42 cm khổng lồ của Đức, biệt danh “Big Bertha”, đã đập tan các pháo đài ở Liège và Namur vào tháng 8 năm 1914 nhanh hơn nhiều so với dự đoán. Năm 1918, khẩu Paris Gun bắn vào thủ đô nước Pháp từ khoảng cách chừng 120 kilômét.
Chiến thuật cũng thay đổi. Các đội quân pháo kích suốt cả tuần trước những đợt tấn công lớn, như trước trận Somme. Từ năm 1916, màn pháo chắn di động trở nên phổ biến: một bức màn đạn pháo dịch chuyển từng đoạn ngắn, ngay phía trước bộ binh đang tiến, buộc quân phòng thủ phải nấp cho đến khi quân tấn công đã áp sát. Phương pháp định vị bằng âm thanh và ảnh chụp từ trên không giúp mỗi bên tìm ra các trận địa pháo của đối phương.
Khí độc, súng phun lửa và súng cối
Đức tung ra cuộc tấn công bằng khí clo quy mô lớn đầu tiên vào ngày 22 tháng 4 năm 1915 gần Ypres ở Bỉ. Tiếp theo là phosgene, rồi khí mù tạt vào tháng 7 năm 1917. Mặt nạ phòng độc xuất hiện rất nhanh, nên khí độc giết ít người hơn nhiều so với đạn pháo, nhưng nó gây thương tật cho nhiều người và gieo rắc nỗi sợ. Chúng tôi trình bày chi tiết trong bài Khí độc trong Thế chiến I.
Súng phun lửa, được quân Đức sử dụng từ năm 1915, nhằm đánh bật người ra khỏi chiến hào ở cự ly gần. Tầm phun ngắn và nguy hiểm cho người vận hành đã hạn chế loại vũ khí này. Súng cối và lựu đạn quan trọng hơn: súng cối bắn đạn theo đường vòng cao thẳng vào chiến hào. Súng cối Stokes của Anh xuất hiện năm 1915, cùng với Minenwerfer của Đức, và cả hai trở thành vũ khí thường dùng trong chiến hào.
Xe tăng: cỗ máy để vượt chiến hào
Xe tăng được thiết kế để làm điều bộ binh không làm nổi: không sợ đạn súng máy, nghiền nát dây thép gai và vượt qua chiến hào. Chiếc Mark I của Anh lần đầu ra trận ngày 15 tháng 9 năm 1916 tại Flers-Courcelette, một phần của chiến dịch Somme. Nó chạy chậm, tốc độ tối đa khoảng 6 km/giờ và thường hỏng, nên kết quả ban đầu khá khiêm tốn.
Bước ngoặt đến ở Cambrai ngày 20 tháng 11 năm 1917, khi quân Anh dùng khoảng 470 xe tăng cùng lúc và tiến rất xa chỉ trong vài giờ. Họ không giữ được toàn bộ vùng đất đó trước cuộc phản công của Đức, nhưng bài học đã rõ ràng. Ngày 8 tháng 8 năm 1918, tại Amiens, xe tăng, pháo binh, bộ binh và máy bay phối hợp với nhau và đã chọc thủng phòng tuyến. Chiếc Renault FT của Pháp năm 1917, với tháp pháo xoay, trở thành khuôn mẫu cho hầu hết xe tăng về sau. Đức chế tạo rất ít xe tăng của riêng mình.
Máy bay và tàu ngầm
Lúc chiến tranh bắt đầu, máy bay chỉ là phương tiện trinh sát. Sau đó chúng bắt đầu báo điểm rơi của đạn cho pháo binh và thả bom. Năm 1915, những chiếc Fokker một tầng cánh của Đức mang súng máy đồng bộ để bắn xuyên qua khoảng giữa các cánh quạt, mang lại cho phi công Đức một lợi thế ngắn ngủi nhưng có thật. Máy bay chiến đấu, không chiến và ném bom chiến lược phát triển từ đó. Đọc thêm trong bài Máy bay và chiến tranh trên không trong Thế chiến I.
Trên biển, tàu ngầm Đức (U-boat) tìm cách cắt đứt nguồn tiếp tế của Anh. Vụ đánh chìm tàu chở khách Lusitania ngày 7 tháng 5 năm 1915 và việc quay lại chiến tranh tàu ngầm không hạn chế năm 1917 là hai thời điểm nổi tiếng nhất, và sự kiện thứ hai đã góp phần kéo Hoa Kỳ vào cuộc chiến.
Thế giằng co cuối cùng được phá vỡ như thế nào
Không một loại vũ khí đơn lẻ nào chấm dứt thế bế tắc. Lời giải là sự kết hợp. Tháng 3 năm 1918, Đức dùng các nhóm đột kích nhỏ, gọi là stormtrooper, trang bị súng máy hạng nhẹ, lựu đạn và súng phun lửa, theo sau một đợt pháo kích ngắn và dữ dội rồi lách qua các cứ điểm mạnh. Từ tháng 8 năm 1918, phe Đồng minh đáp trả bằng xe tăng, pháo chắn di động, trinh sát đường không và chiến thuật bộ binh tốt hơn. Đến lúc đó cả hai bên đều hiểu rằng chiến tranh giờ đây cần nhà máy, đường sắt và cả xã hội, một ý niệm mà các sử gia gọi là chiến tranh toàn diện. Chủ nghĩa quân phiệt gia tăng trước năm 1914 đã góp phần tạo nên cuộc chạy đua vũ trang ấy; xem Chủ nghĩa quân phiệt là gì? Nó dẫn đến Thế chiến I thế nào.
Đề thi thường hỏi gì
Các câu hỏi kiểu AP thường tập trung vào tầm quan trọng. Một câu trả lời tốt nối vũ khí với tác động của nó:
- Súng máy và pháo bắn nhanh: làm phòng thủ mạnh hơn, dẫn đến chiến tranh chiến hào và thương vong khổng lồ trên mặt trận phía Tây.
- Khí độc và súng phun lửa: gây sợ hãi và thương tật nhưng không phá được thế giằng co, vì hệ thống phòng thủ nhanh chóng thích nghi.
- Xe tăng: lần đầu dùng vào tháng 9 năm 1916, chỉ hiệu quả khi kết hợp với bộ binh, pháo binh và không quân.
- Máy bay: chuyển từ trinh sát sang chiến đấu và ném bom, báo hiệu Thế chiến II.
- Chiến tranh toàn diện: cả nền kinh tế được chuyển sang sản xuất vũ khí.
Một lỗi thường gặp là nói rằng vũ khí mới “làm chiến tranh hiện đại hơn nên ngắn hơn”. Trong giai đoạn 1914–1917, chúng đã làm điều ngược lại.
Đọc tiếp
- Máy bay và chiến tranh trên không trong Thế chiến I: máy bay đi từ vai trò trinh sát đến máy bay chiến đấu và ném bom như thế nào.
- Khí độc trong Thế chiến I: những cuộc tấn công bằng khí độc đầu tiên, cách phòng vệ và lý do khí độc không thắng được cuộc chiến.
- Chủ nghĩa quân phiệt là gì? Nó dẫn đến Thế chiến I thế nào: cuộc chạy đua vũ trang và tư duy đã đưa những vũ khí này ra chiến trường.
- Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918): nguyên nhân, diễn biến và hệ quả: toàn bộ câu chuyện về cuộc chiến mà những vũ khí này đã định hình.
