Hiệp ước Versailles trong năm phút
Hiệp ước Versailles là hiệp ước hòa bình chấm dứt Thế chiến thứ nhất giữa Đức và các cường quốc Đồng minh. Hiệp ước được ký ngày 28 tháng 6 năm 1919 tại Sảnh Gương (Hall of Mirrors) trong Cung điện Versailles, gần Paris, và có hiệu lực từ ngày 10 tháng 1 năm 1920. Đức mất lãnh thổ, quân đội bị cắt xuống còn 100.000 người, phải nhận trách nhiệm về cuộc chiến và bị yêu cầu bồi thường chiến phí. Hiệp ước cũng lập ra Hội Quốc Liên.
Điểm mấu chốt là khoảng cách giữa kỳ vọng và kết quả. Hiệp ước được soạn ra để ngăn một cuộc đại chiến khác, nhưng phần lớn người Đức xem đó là một nền hòa bình bất công và bị áp đặt. Trang này nằm trong chuỗi bài về World War I (1914–1918): Causes, Course and Consequences.
Vì sao cần một hiệp ước hòa bình
Giao tranh trên mặt trận phía Tây dừng lại với hiệp định đình chiến ngày 11 tháng 11 năm 1918, nhưng đình chiến chỉ là một quãng nghỉ. Quân Đức vẫn đóng trên đất nước ngoài, Hoàng đế Đức đã thoái vị và cách mạng lan khắp các thành phố Đức. Lệnh phong tỏa trên biển của Đồng minh kéo dài đến tháng 7 năm 1919, nên nạn đói chi phối tâm trạng ở Đức trong lúc hòa ước được soạn thảo.
Đức xin đình chiến với hy vọng có một nền hòa bình dựa trên Mười bốn điểm của Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson hồi tháng 1 năm 1918. Tuy vậy, một giải pháp lâu dài vẫn phải quyết định biên giới, quân đội, tiền bạc và trách nhiệm. Cuộc chiến bắt nguồn từ mạng lưới liên minh và các cuộc chạy đua vũ trang, như chúng tôi đã trình bày trong What Is Militarism? How It Led to WWI, nên các nước thắng trận bất đồng về cách ngăn chuyện đó tái diễn.
Ai là người soạn ra hiệp ước
Hội nghị hòa bình Paris khai mạc ngày 18 tháng 1 năm 1919, với đại biểu từ hơn hai mươi nước. Các quyết định thực sự do Bộ Tứ (Big Four) đưa ra: Woodrow Wilson của Mỹ, David Lloyd George của Anh, Georges Clemenceau của Pháp và Vittorio Orlando của Ý.
Mục tiêu của họ khác nhau. Wilson muốn một trật tự mới dựa trên quyền tự quyết và một Hội Quốc Liên. Clemenceau muốn được bảo đảm an ninh trước một nước láng giềng đã xâm lược Pháp năm 1870 và một lần nữa năm 1914. Lloyd George muốn một giải pháp bảo vệ thương mại và đế quốc Anh mà không nghiền nát hẳn nước Đức. Orlando thì thúc đẩy các yêu sách lãnh thổ của Ý.
Các nước bại trận không được thương lượng. Phái đoàn Đức được triệu đến Versailles, nhận bản dự thảo ngày 7 tháng 5 năm 1919 và chỉ được góp ý bằng văn bản. Đồng minh có thay đổi đôi chút, chẳng hạn cho trưng cầu dân ý về tương lai vùng Thượng Silesia, nhưng giữ nguyên cấu trúc chính.
Hiệp ước quy định những gì
Hiệp ước gồm 440 điều khoản. Có năm nhóm điều khoản quan trọng nhất.
- Lãnh thổ. Alsace-Lorraine trở về Pháp. Eupen-Malmedy thuộc về Bỉ, còn miền bắc Schleswig thuộc về Đan Mạch sau một cuộc bỏ phiếu. Phần lớn Posen và Tây Phổ giao cho Ba Lan, nước này có lối ra biển gọi là Hành lang Ba Lan, trong khi Danzig trở thành thành phố tự do dưới quyền Hội Quốc Liên. Vùng Saar giàu than do Hội Quốc Liên quản lý trong 15 năm, than khai thác được chuyển cho Pháp. Các thuộc địa của Đức trở thành lãnh thổ ủy trị của Hội Quốc Liên. Đức mất khoảng 13 phần trăm lãnh thổ trước chiến tranh và khoảng 10 phần trăm dân số.
- Hạn chế quân sự. Quân đội bị giới hạn ở 100.000 người tình nguyện, không có nghĩa vụ quân sự. Đức không được có xe tăng, máy bay quân sự hay tàu ngầm, và hải quân chỉ ở mức nhỏ. Vùng Rhineland phải phi quân sự hóa và bị quân Đồng minh chiếm đóng tối đa 15 năm.
- Trách nhiệm gây chiến. Điều 231 nêu rằng Đức và các đồng minh của mình phải chịu trách nhiệm về mọi mất mát và thiệt hại mà Đồng minh gánh chịu trong một cuộc chiến do sự xâm lược của Đức áp đặt lên họ. Đồng minh lấy đó làm cơ sở pháp lý để đòi bồi thường. Người Đức lại hiểu đó là lời tuyên bố cả dân tộc có tội.
- Bồi thường chiến phí. Năm 1919, con số này còn để ngỏ. Đến năm 1921, mức bồi thường được ấn định là 132 tỷ mark vàng, dù lịch thanh toán được thiết kế để thực tế thu về ít hơn nhiều.
- Trật tự mới. Điều lệ Hội Quốc Liên là phần đầu tiên của hiệp ước. Việc Đức sáp nhập với Áo bị cấm. Điều 227 kêu gọi xét xử Hoàng đế Đức, nhưng ông sống ở Hà Lan và chưa bao giờ bị đưa ra tòa.
Lễ ký tại Sảnh Gương
Các điều khoản gây phẫn nộ ở Đức. Chính phủ của Thủ tướng Philipp Scheidemann từ chức thay vì ký. Khi Đồng minh dọa tiếp tục chiến tranh, Quốc hội Đức bỏ phiếu chấp nhận. Ngày 21 tháng 6, thủy thủ Đức tự đánh chìm hạm đội bị giam giữ tại Scapa Flow thay vì giao nộp.
Ngày 28 tháng 6 năm 1919, Hermann Müller và Johannes Bell ký thay mặt Đức. Ngày này đúng năm năm sau vụ ám sát ở Sarajevo, và chính căn sảnh này từng là nơi tuyên bố thành lập Đế quốc Đức năm 1871 sau thất bại của Pháp. Với người Pháp, việc chọn địa điểm là có chủ ý.
Phản ứng của các bên
Ở Đức, hầu như mọi đảng phái đều gọi hiệp ước là Diktat, tức nền hòa bình bị áp đặt. Cơn giận tập trung vào điều khoản về trách nhiệm gây chiến, phần đất bị mất và khoản tiền bồi thường. Giới dân tộc chủ nghĩa về sau đổ lỗi cho các chính trị gia đã ký, gọi họ là “tội phạm tháng Mười Một”, và dùng hiệp ước để công kích Cộng hòa Weimar.
Giữa các nước thắng trận, ý kiến chia rẽ. Nhiều người Pháp thấy các điều khoản còn quá nhẹ. Tại Anh, nhà kinh tế John Maynard Keynes, người đã rời phái đoàn Anh, lập luận trong cuốn The Economic Consequences of the Peace (1919) rằng khoản bồi thường là phi thực tế và sẽ gây hại cho cả châu Âu.
Thượng viện Mỹ từ chối phê chuẩn hiệp ước, vào tháng 11 năm 1919 và lần nữa vào tháng 3 năm 1920, chủ yếu vì Hội Quốc Liên. Mỹ không bao giờ gia nhập Hội và ký một hòa ước riêng với Đức năm 1921.
Nhật Bản là một trong năm cường quốc lớn. Nước này đề xuất điều khoản bình đẳng chủng tộc nhưng không được thông qua, và nhận các quyền trước đây của Đức ở Sơn Đông cùng quyền ủy trị các đảo của Đức ở Bắc Thái Bình Dương. Trung Quốc, cũng đứng về phe thắng trận, từ chối ký sau quyết định về Sơn Đông, điều đã thúc đẩy phong trào Ngũ Tứ năm 1919.
Hệ quả
Vấn đề bồi thường gây tranh cãi nhiều năm. Khi Đức chậm giao hàng, Pháp và Bỉ chiếm đóng vùng Ruhr vào tháng 1 năm 1923, và nền kinh tế Đức trượt vào siêu lạm phát. Kế hoạch Dawes (1924) và Kế hoạch Young (1929) nới lỏng lịch trả nợ, còn hội nghị Lausanne năm 1932 trên thực tế đã chấm dứt các khoản chi trả. Quân Đồng minh rút khỏi Rhineland năm 1930, sớm hơn dự kiến năm năm.
Việc thực thi hiệp ước yếu dần theo thời gian. Đức bí mật tái vũ trang, Adolf Hitler công khai tuyên bố tái vũ trang vào tháng 3 năm 1935, và ngày 7 tháng 3 năm 1936 ông ta đưa quân vào Rhineland phi quân sự. Anh và Pháp đã không ngăn chặn.
Các nhà sử học vẫn tranh luận hiệp ước góp phần bao nhiêu vào Thế chiến thứ hai. Một số theo Keynes và nhấn mạnh sự khắc nghiệt của nó. Số khác chỉ ra rằng nước Đức vẫn thống nhất và có tiềm năng là nền kinh tế mạnh nhất châu Âu, còn điểm yếu thật sự là việc thực thi kém, cộng với cuộc Đại suy thoái. Đa số đồng ý rằng riêng hiệp ước không khiến một cuộc chiến mới là điều tất yếu. Versailles chỉ là một trong nhiều hiệp ước, cùng với Saint-Germain, Neuilly, Trianon và Sèvres, vẽ lại bản đồ sau chiến tranh. Để có bức tranh rộng hơn, hãy xem Effects and Consequences of WWI.
Các câu hỏi thường gặp trong thi cử
- Nắm vững những điều cơ bản: ký ngày 28 tháng 6 năm 1919, tại Sảnh Gương, có hiệu lực ngày 10 tháng 1 năm 1920.
- Nêu tên Bộ Tứ và mong muốn của từng người. So sánh Mười bốn điểm của Wilson với kết quả cuối cùng.
- Liệt kê năm nhóm điều khoản chính: lãnh thổ, hạn chế quân sự, trách nhiệm gây chiến, bồi thường và Hội Quốc Liên.
- Giải thích phản ứng của người Đức (Diktat) và vì sao nó làm suy yếu Cộng hòa Weimar.
- Đề luận điển hình: “Hiệp ước Versailles đã gây ra Thế chiến thứ hai ở mức độ nào?” Một bài làm tốt sẽ cân nhắc sự khắc nghiệt, việc thực thi yếu, cuộc Đại suy thoái và các lựa chọn của Hitler.
Đọc tiếp
- Effects and Consequences of WWI: những kết quả chính trị, kinh tế và con người của cuộc chiến mà hiệp ước này tìm cách giải quyết.
- World War I Timeline 1914–1918: các sự kiện từ Sarajevo đến đình chiến, theo đúng thứ tự.
- What Is Militarism? How It Led to WWI: cuộc chạy đua vũ trang mà hiệp ước tìm cách hạn chế.
- World War I (1914–1918): Causes, Course and Consequences: bức tranh tổng quan đầy đủ về cuộc chiến.
