Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ trong năm phút
Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ là một sắc lệnh hành pháp do Tổng thống Abraham Lincoln ký ngày 1 tháng 1 năm 1863, vào năm thứ ba của Nội chiến Mỹ. Văn kiện tuyên bố những người bị bắt làm nô lệ tại các vùng vẫn đang nổi loạn chống lại Hoa Kỳ là người tự do. Nó không xóa bỏ chế độ nô lệ trên toàn nước Mỹ và cũng không giải phóng mọi người cùng một lúc. Chế độ nô lệ chỉ chấm dứt trên toàn quốc với Tu chính án thứ 13, được phê chuẩn vào tháng 12 năm 1865.
Dù vậy, sắc lệnh đã thay đổi cục diện cuộc chiến. Trước đó, Liên bang chiến đấu để đưa các bang miền Nam trở lại. Sau đó, Liên bang còn chiến đấu chống chế độ nô lệ. Tuyên ngôn mở cửa lục quân và hải quân cho người đàn ông da đen, đồng thời khiến Anh và Pháp khó ngả về phía Liên minh miền Nam hơn.
Văn bản ngắn, khô khan và mang tính pháp lý. Điều đó là có chủ ý. Lincoln ban hành nó như một biện pháp thời chiến, dựa trên quyền hạn của tổng tư lệnh, vì ông không cho rằng Hiến pháp cho phép rõ ràng một tổng thống chấm dứt chế độ nô lệ ngay trong những bang đã có nó. Bài viết này giải thích vì sao ông viết văn kiện, nội dung của nó, những gì nó bỏ sót và vì sao nó vẫn quan trọng. Để xem bối cảnh rộng hơn, hãy đọc bài tổng quan Nước Mỹ thế kỷ 19: Mở rộng lãnh thổ, Nội chiến và Thời đại Mạ vàng.
Vì sao Lincoln chờ đợi
Khi chiến tranh bùng nổ vào tháng 4 năm 1861, mục tiêu Lincoln nêu ra là cứu vãn Liên bang, chứ không phải chấm dứt chế độ nô lệ. Có hai lý do. Thứ nhất, bốn bang nô lệ là Delaware, Maryland, Kentucky và Missouri vẫn ở lại Liên bang, và Lincoln lo rằng một cuộc chiến chống nô lệ sẽ đẩy họ sang phía Liên minh miền Nam. Thứ hai, luật pháp chưa rõ ràng. Chế độ nô lệ được luật của từng bang bảo vệ, và tổng thống không có quyền hạn hiển nhiên để hủy bỏ nó.
Các sự kiện đã thúc đẩy ông tiến lên. Ngày càng nhiều người bị bắt làm nô lệ trốn đến phòng tuyến của quân Liên bang, và các tư lệnh phải quyết định xử lý họ thế nào. Quốc hội thông qua các Đạo luật Tịch thu năm 1861 và 1862, cho phép Liên bang tịch thu tài sản dùng cho cuộc nổi loạn, kể cả những người bị bắt làm nô lệ. Các nhà bãi nô và các lãnh đạo da đen như Frederick Douglass lập luận rằng Liên bang không thể thắng nếu không đánh vào chế độ nô lệ.
Tháng 7 năm 1862, Lincoln đọc bản thảo một sắc lệnh giải phóng cho nội các nghe. Ngoại trưởng William Seward khuyên ông chờ một chiến thắng quân sự, để sắc lệnh không giống tiếng kêu cứu của một chính phủ đang chật vật. Lincoln đồng ý và cất bản thảo đi. Tháng 8, ông viết một bức thư công khai gửi biên tập viên Horace Greeley, nói rằng mục tiêu chính của ông là cứu Liên bang, và ông sẽ giải phóng không ai, một số người hay tất cả những người bị bắt làm nô lệ, tùy cách nào phục vụ mục tiêu đó tốt nhất. Nhiều nhà sử học cho rằng bức thư nhằm chuẩn bị dư luận, vì bản thảo khi ấy đã được viết xong.
Chiến thắng đến tại Antietam, bang Maryland, ngày 17 tháng 9 năm 1862. Đó là ngày đẫm máu nhất của cuộc chiến, với khoảng 23.000 binh sĩ thiệt mạng, bị thương hoặc mất tích. Quân Liên bang chặn đà tiến lên phía bắc của Robert E. Lee, và năm ngày sau, ngày 22 tháng 9, Lincoln ban hành Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ sơ bộ. Văn kiện cảnh báo rằng nếu các bang nổi loạn không quay lại trước ngày 1 tháng 1 năm 1863, những người bị bắt làm nô lệ ở đó sẽ được tuyên bố tự do. Không bang nào quay lại.
Tuyên ngôn nói gì
Bản tuyên ngôn cuối cùng ra đời ngày 1 tháng 1 năm 1863. Lincoln ký vào buổi chiều hôm đó, sau một buổi tiếp tân Năm Mới kéo dài ở Nhà Trắng, và nghe nói ông đùa rằng tay mình mỏi vì bắt tay quá nhiều. Ông không muốn một chữ ký run rẩy khiến người ta nghĩ ông còn do dự.
Văn kiện làm bốn việc chính.
- Nêu tên các vùng được áp dụng. Đó là Arkansas, Texas, Louisiana, Mississippi, Alabama, Florida, Georgia, Nam Carolina, Bắc Carolina và Virginia, với một số ngoại lệ.
- Tuyên bố những người bị bắt làm nô lệ ở đó được tự do. Cụm từ then chốt nói rằng họ "are, and henceforward shall be free" (từ nay và mãi mãi được tự do).
- Kêu gọi những người được giải phóng tránh bạo lực trừ khi tự vệ, và làm việc để nhận tiền công hợp lý khi có thể.
- Tuyên bố sẽ tiếp nhận đàn ông da đen vào các lực lượng vũ trang của Hoa Kỳ.
Lincoln dựa sắc lệnh trên sự cần thiết về quân sự. Ông gọi đó là một biện pháp thời chiến phù hợp và cần thiết. Lập luận pháp lý này giải thích những giới hạn kỳ lạ của văn bản: tổng thống có thể dùng quyền chiến tranh chống kẻ thù, nhưng không thể dùng chống các bang trung thành với mình.
Những gì tuyên ngôn không làm
Tuyên ngôn thường được nhớ đến là "giải phóng nô lệ". Điều đó chỉ đúng một phần.
- Nó bỏ qua các bang biên giới trung thành. Delaware, Kentucky, Maryland và Missouri không được áp dụng, Tennessee cũng vậy, vì phần lớn bang này nằm dưới sự kiểm soát của Liên bang.
- Nó bỏ qua một số vùng do Liên bang nắm giữ trong lãnh thổ miền Nam, gồm một phần Louisiana và những hạt sắp trở thành Tây Virginia.
- Nó không thể thi hành ở nơi Liên minh miền Nam kiểm soát. Các lãnh đạo miền Nam phớt lờ nó. Trên thực tế, tự do đến khi quân Liên bang tiến lên và khi những người bị bắt làm nô lệ rời đồn điền, đến được phòng tuyến của Liên bang.
- Nó không trao quyền công dân, quyền bầu cử hay đất đai. Những vấn đề đó được tranh giành suốt thời kỳ Tái thiết.
Khoảng 3 triệu người bị bắt làm nô lệ sống tại các vùng được nêu tên, trong tổng số khoảng 4 triệu người trên cả nước năm 1860. Nhiều người trong số họ chỉ có tự do vào năm 1864 và 1865, khi quân Liên bang tiến qua miền Nam.
Điều gì xảy ra tiếp theo
Tác động tức thời nhất là về quân sự. Đàn ông da đen nhập ngũ với số lượng lớn, và gần 200.000 người phục vụ trong lục quân và hải quân Liên bang đến cuối chiến tranh. Sự phục vụ của họ làm Liên bang mạnh hơn và củng cố lập luận rằng người Mỹ da đen xứng đáng có quyền công dân.
Tuyên ngôn cũng làm thay đổi dư luận nước ngoài. Sau tháng 1 năm 1863, Anh và Pháp sẽ phải ủng hộ một chính phủ đang chiến đấu để giữ chế độ nô lệ, điều rất khó về mặt chính trị.
Lincoln biết một biện pháp thời chiến có thể không tồn tại sau khi chiến tranh kết thúc, và tòa án sau này có thể đặt nghi vấn. Vì vậy ông ủng hộ một tu chính án hiến pháp. Thượng viện thông qua vào tháng 4 năm 1864, Hạ viện vào tháng 1 năm 1865, và nó được phê chuẩn vào tháng 12 năm 1865 thành Tu chính án thứ 13, xóa bỏ chế độ nô lệ trên khắp Hoa Kỳ, kể cả các bang biên giới. Giữa hai mốc đó, ngày 19 tháng 6 năm 1865, Tướng Gordon Granger của Liên bang tuyên bố tại Galveston, Texas rằng tất cả những người bị bắt làm nô lệ ở đó đã được tự do. Ngày này được nhớ đến là Juneteenth.
Lincoln nói về ý nghĩa của cuộc chiến một lần nữa vào tháng 11 năm đó trong Diễn văn Gettysburg, nhắc đến một "new birth of freedom" (sự tái sinh của tự do).
Các kỳ thi hay hỏi gì
Trong các câu hỏi kiểu AP, tuyên ngôn thường được kiểm tra qua những điểm sau:
- Ngày và loại văn bản: ngày 1 tháng 1 năm 1863, do tổng thống ban hành như một biện pháp thời chiến với tư cách tổng tư lệnh.
- Bước ngoặt: nó theo sau Antietam và Tuyên ngôn sơ bộ tháng 9 năm 1862, và chuyển mục tiêu chiến tranh của Liên bang sang chấm dứt chế độ nô lệ.
- Giới hạn: chỉ áp dụng cho các vùng do Liên minh miền Nam nắm giữ và loại trừ các bang biên giới.
- Đối chiếu với Tu chính án thứ 13: tuyên ngôn là sắc lệnh hành pháp; tu chính án làm cho việc xóa bỏ nô lệ trở nên vĩnh viễn và áp dụng toàn quốc.
- Hệ quả: người da đen nhập ngũ, và con đường ngoại giao của Liên minh miền Nam ở châu Âu khó khăn hơn.
Một lỗi thường gặp là nói rằng nó giải phóng mọi người bị bắt làm nô lệ. Câu trả lời an toàn là nó giải phóng những người ở các vùng nổi loạn và mở ra một quá trình mà Tu chính án thứ 13 hoàn tất.
Đọc tiếp
Abraham Lincoln là ai? kể câu chuyện về vị tổng thống đã viết sắc lệnh này, từ vùng biên giới Illinois đến Nhà Trắng.
Diễn văn Gettysburg cho thấy Lincoln giải thích mục đích của cuộc chiến với công chúng như thế nào trong một bài phát biểu chỉ vài phút.
Học thuyết Monroe (1823) cung cấp bối cảnh chính sách đối ngoại sớm hơn về quyền lực của Mỹ trong thế giới Đại Tây Dương.
