Thuộc chuyên đề: Nghệ thuật và văn hóa thế kỷ 19: từ chủ nghĩa lãng mạn đến Belle Époque
Trong năm phút: chủ nghĩa lãng mạn là gì?
Chủ nghĩa lãng mạn là một phong trào nghệ thuật và tư tưởng kéo dài từ khoảng thập niên 1770 đến giữa thế kỷ 19. Nó khởi đầu ở Đức, Anh và Pháp, rồi lan sang Nga, Hoa Kỳ và cuối cùng là Nhật Bản. Luận điểm trung tâm rất đơn giản: cảm xúc, trí tưởng tượng và trải nghiệm cá nhân hé lộ những sự thật mà lý trí lạnh lùng không với tới được.
Cái tên này ít liên quan đến tình yêu lãng mạn. Nó bắt nguồn từ "romance", những truyện phiêu lưu và kỳ diệu thời trung cổ mà giới cầm bút lúc bấy giờ rất mến mộ. Một nhà thơ lãng mạn thường viết về cơn bão, tàn tích hay một buổi đi dạo cô độc hơn là một bữa tối dưới ánh nến.
Chủ nghĩa lãng mạn chạm đến hầu hết mọi loại hình nghệ thuật. Nó mang đến những bài thơ về thiên nhiên của Wordsworth, Frankenstein của Mary Shelley, những dáng người đơn độc giữa phong cảnh mờ sương của Caspar David Friedrich, các bản giao hưởng dữ dội của Beethoven và những tác phẩm piano của Chopin. Nó cũng thấm vào chính trị, vì nó dạy con người biết trân trọng ngôn ngữ, truyện dân gian và lịch sử của chính mình.
Vì sao chủ nghĩa lãng mạn xuất hiện
Ba yếu tố giải thích thời điểm này.
Phản ứng trước thời Khai sáng. Các nhà tư tưởng thế kỷ 18 tin vào lý trí, khoa học và những quy luật phổ quát. Nhiều người cảm thấy cách nhìn ấy bỏ sót điều quan trọng: đam mê, sự kinh ngạc và đời sống nội tâm. Jean-Jacques Rousseau, người cho rằng cảm xúc tự nhiên và lương tâm quan trọng không kém logic, trở thành nguồn cảm hứng ban đầu.
Cách mạng Công nghiệp. Nhà máy, khói than và những đô thị đông đúc làm đổi thay đời sống thường ngày, trước hết ở Anh rồi khắp châu Âu. Các nhà văn và họa sĩ đáp lại bằng cách ca ngợi miền quê hoang sơ, cuộc sống làng mạc và quá khứ trung cổ, những thứ dường như thuộc về một thế giới dịu dàng hơn.
Cách mạng Pháp và Napoléon. Sau năm 1789, trật tự cũ lung lay, và nhiều người trẻ tin rằng cá nhân và các dân tộc có thể làm lại thế giới. Khi Cách mạng trở nên bạo lực và quân đội Napoléon tràn qua châu Âu, hy vọng pha lẫn vỡ mộng. Sự đan xen giữa phấn khích và thất vọng ấy xuyên suốt nghệ thuật lãng mạn.
Ở các vùng nói tiếng Đức, một làn sóng văn học mang tên Sturm und Drang ("bão táp và xung kích") xuất hiện trước. Tiểu thuyết Nỗi đau của chàng Werther trẻ của Goethe, xuất bản năm 1774, khiến hình tượng chàng trai nhạy cảm, đầy đam mê nổi tiếng khắp châu Âu.
Những ý tưởng cốt lõi của chủ nghĩa lãng mạn
- Cảm xúc đặt lên hàng đầu. Nghệ thuật phải biểu đạt cảm xúc mạnh mẽ, chứ không chỉ tuân theo những quy tắc thanh nhã. Trong lời tựa ấn bản năm 1800 của Lyrical Ballads, Wordsworth cho rằng thơ nên xuất phát từ cảm xúc mãnh liệt và được viết bằng ngôn ngữ giản dị của người bình thường.
- Thiên nhiên sống động và đầy sức mạnh. Những người lãng mạn không xem thiên nhiên như một khu vườn ngăn nắp. Họ yêu núi, biển và bão tố, và dùng khái niệm cái hùng vĩ (the sublime) cho những cảnh tượng rộng lớn đến mức vừa gợi sự kính phục vừa gợi nỗi sợ.
- Cá nhân và thiên tài. Nghệ sĩ trở thành một nhân vật đặc biệt, độc đáo, đi theo tầm nhìn nội tâm thay vì sao chép các khuôn mẫu được công nhận.
- Trí tưởng tượng thắng sự mô phỏng. Giấc mơ, linh ảnh, yếu tố siêu nhiên và điều kỳ lạ đều được đón nhận như những nguồn của chân lý.
- Quá khứ và văn hóa dân gian. Lâu đài trung cổ, ballad cổ và truyền thuyết làng quê được coi là tiếng nói đích thực của một dân tộc.
- Những miền đất xa xôi. Phương Đông, chốn hoang dã và lịch sử xa xưa mở ra lối thoát khỏi hiện tại.
Chủ nghĩa lãng mạn trong văn học, hội họa và âm nhạc
Văn học
Ở Anh, Wordsworth và Coleridge xuất bản Lyrical Ballads năm 1798, thường được coi là điểm khởi đầu của thơ lãng mạn Anh. Byron, Shelley và Keats nối bước, và cả ba đều mất sớm: Keats năm 1821, Shelley năm 1822 và Byron năm 1824. Các tiểu thuyết lịch sử của Walter Scott, bắt đầu với Waverley năm 1814, khiến quá khứ trở nên được yêu thích, còn Frankenstein của Mary Shelley ra đời năm 1818.
Ở Đức, nhóm Jena quanh Friedrich Schlegel và Novalis xây dựng lý thuyết lãng mạn vào thập niên 1790, trong khi Goethe và Schiller là cầu nối giữa phong cách cũ và mới. Ở Pháp, Victor Hugo tuyên bố một sự tự do mới cho kịch trong lời tựa vở Cromwell năm 1827, và buổi công diễn ồn ào vở Hernani vào tháng 2 năm 1830 trở thành cuộc đụng độ nổi tiếng giữa thị hiếu cũ và mới. Ở Hoa Kỳ, Emerson, Poe, Hawthorne và Melville đưa các ý tưởng lãng mạn vào văn chương Mỹ.
Hội họa
Các họa sĩ rời bỏ những cảnh yên tĩnh, trật tự để hướng đến kịch tính và tâm trạng. Chiếc bè của tàu Medusa (1818–19) của Théodore Géricault khắc họa những người sống sót sau một vụ đắm tàu có thật. Nữ thần Tự do dẫn dắt nhân dân (1830) của Eugène Delacroix ca ngợi Cách mạng Tháng Bảy ở Paris bằng màu sắc rực rỡ và năng lượng mạnh mẽ. Lữ khách trên biển mây (khoảng 1818) của Caspar David Friedrich cho thấy một bóng người đơn độc đối diện phong cảnh bao la. J. M. W. Turner hòa tan cảnh vật vào ánh sáng và thời tiết, như trong Mưa, hơi nước và tốc độ (1844), nơi một đoàn tàu lao qua cây cầu trong màn sương.
Âm nhạc
Beethoven thường được xem là cầu nối giữa thời kỳ Cổ điển và thời kỳ Lãng mạn. Bản Giao hưởng số 9, công diễn lần đầu năm 1824, thêm dàn hợp xướng và thông điệp về tình huynh đệ của nhân loại. Schubert biến thơ thành ca khúc, Chopin trao cho cây đàn piano tiếng nói của nỗi khát khao, còn Berlioz viết Symphonie fantastique (1830) như một câu chuyện âm nhạc về mối tình ám ảnh và những giấc mơ của một nghệ sĩ. Nhạc chương trình, nhạc mang tinh thần dân tộc và các nghệ sĩ trình diễn điêu luyện đều lớn lên từ mảnh đất này.
Chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa tân cổ điển
Chủ nghĩa tân cổ điển, thống trị vào cuối thế kỷ 18, ngưỡng mộ Hy Lạp và La Mã cổ đại. Nó coi trọng sự cân đối, đường nét rõ ràng, sự tiết chế và bài học đạo đức. Những bức tranh nghiêm cẩn, cao quý của Jacques-Louis David là ví dụ tiêu biểu. Chủ nghĩa lãng mạn đáp lại bằng chuyển động, màu sắc, cảm xúc và tầm nhìn cá nhân.
- Chủ nghĩa tân cổ điển: lý trí, trật tự, mẫu mực cổ đại, sự tĩnh tại và rõ ràng.
- Chủ nghĩa lãng mạn: cảm xúc, trí tưởng tượng, thiên nhiên, kịch tính và tính độc đáo.
Sự đối lập này hữu ích nhưng không tuyệt đối. Nhiều nghệ sĩ, trong đó có Delacroix, vẫn ngưỡng mộ các bậc thầy cổ điển, và hai phong cách đã chồng lấn lên nhau trong nhiều thập kỷ.
Chủ nghĩa dân tộc, chính trị và sự kết thúc của phong trào
Những người lãng mạn yêu văn hóa dân gian đã góp phần định hình chủ nghĩa dân tộc hiện đại. Anh em Jacob và Wilhelm Grimm sưu tầm truyện dân gian Đức, xuất bản từ năm 1812, một phần để ghi lại di sản chung của người Đức khi các vùng đất Đức đang bị chia cắt và chịu áp lực từ Pháp. Các nhà soạn nhạc lấy cảm hứng từ điệu nhảy và bài hát quê hương. Byron tham gia cuộc đấu tranh giành độc lập của Hy Lạp và qua đời tại Missolonghi năm 1824, trở thành người hùng của các phong trào tự do.
Sau các cuộc cách mạng năm 1848, nhiều nhà văn và họa sĩ quay sang chủ nghĩa hiện thực, vốn muốn phản ánh đời sống bình thường và các vấn đề xã hội đúng như chúng là. Tuy vậy, chủ nghĩa lãng mạn không đơn giản biến mất. Niềm tin vào sự biểu đạt cá nhân của nó đã đi tiếp vào Trường phái Ấn tượng và nghệ thuật hiện đại về sau, còn tình yêu thiên nhiên của nó vẫn định hình cách con người nói về miền hoang dã, sự sáng tạo và cái tôi.
Đề thi thường hỏi gì
- Định nghĩa: hãy sẵn sàng giải thích chủ nghĩa lãng mạn là phản ứng trước lý trí thời Khai sáng và các quy tắc tân cổ điển, nhấn mạnh cảm xúc, trí tưởng tượng và thiên nhiên.
- Bối cảnh: liên hệ với Cách mạng Công nghiệp, Cách mạng Pháp và các cuộc chiến tranh thời Napoléon.
- Ví dụ: ghép Wordsworth và Byron với nước Anh, Goethe và anh em nhà Grimm với nước Đức, Hugo với nước Pháp, Delacroix và Friedrich với hội họa, Beethoven, Schubert và Chopin với âm nhạc.
- Chính trị: trong bài luận kiểu AP, hãy giải thích sự quan tâm đến văn hóa dân gian và lịch sử dân tộc đã hỗ trợ các phong trào dân tộc ra sao.
- Đối chiếu: so sánh tác phẩm tân cổ điển của David với tranh lãng mạn của Delacroix.
Đọc tiếp
- Nghệ thuật và văn hóa thế kỷ 19: bản đồ toàn cảnh của thời đại, từ chủ nghĩa lãng mạn đến Belle Époque.
- Hội họa lãng mạn: Delacroix, Turner, Friedrich: cái nhìn gần hơn về các bức tranh được nhắc ở trên.
- Văn học lãng mạn: các nhà thơ và tiểu thuyết gia được trình bày chi tiết hơn.
- Trường phái Ấn tượng là gì?: phong trào lớn kế tiếp đã thừa hưởng tự do của chủ nghĩa lãng mạn như thế nào.
