Trong năm phút: hiểu Tư bản luận (Das Kapital)
Tư bản luận (Das Kapital, tiếng Anh: Capital) là nỗ lực của Karl Marx nhằm giải thích một nền kinh tế tư bản chủ nghĩa vận hành ra sao, và vì sao nó vừa tạo ra của cải khổng lồ vừa gây ra sự bất an sâu sắc. Phụ đề của sách là Phê phán kinh tế chính trị học. Marx không chỉ mô tả các nhà máy; ông còn mổ xẻ những tư tưởng của Adam Smith và David Ricardo. Cuốn sách là một trong những trụ cột của bức tranh rộng hơn được kể trong Ideas That Shaped the 19th Century.
Luận điểm cốt lõi gói trong ba câu. Dưới chủ nghĩa tư bản, đa số người dân không sở hữu đất đai hay máy móc, nên họ bán khả năng lao động của mình để lấy tiền lương. Trong một ngày làm việc, họ tạo ra nhiều giá trị hơn mức lương đó. Chủ sở hữu giữ phần chênh lệch, mà Marx gọi là giá trị thặng dư, và đó là nguồn gốc của lợi nhuận.
Chỉ có quyển 1 được xuất bản khi Marx còn sống, vào năm 1867. Quyển 2 và quyển 3 do người bạn của ông là Friedrich Engels tổng hợp và ra mắt vào năm 1885 và 1894. Cộng lại, bộ sách dài hàng nghìn trang, nên hầu hết độc giả bắt đầu từ quyển 1, và thường chỉ đọc vài chương của quyển này.
Vì sao Marx viết cuốn sách này
Karl Marx sinh ra ở Trier năm 1818, làm nhà báo và nhà triết học. Cùng Engels, ông viết Tuyên ngôn Cộng sản năm 1848, năm các cuộc cách mạng quét qua châu Âu. Khi những cuộc cách mạng ấy thất bại, Marx định cư ở London năm 1849. Nước Anh khi đó là quốc gia công nghiệp hóa nhất thế giới, nên là nơi tốt nhất để quan sát nền kinh tế mới ở cự ly gần.
Trong nhiều năm, Marx đọc sách tại Phòng đọc của Bảo tàng Anh. Bằng chứng của ông không phải lý thuyết trừu tượng. Ông dùng các Sách Xanh của chính phủ, các cuộc điều tra của nghị viện và báo cáo của thanh tra nhà máy, những người ghi lại giờ làm, tiền lương và tai nạn trong các xưởng dệt và xưởng thủ công. Ông soạn các bản thảo lớn vào năm 1857 và 1858 (sau này xuất bản với tên Grundrisse) và cho ra mắt phần đầu tiên, Góp phần phê phán kinh tế chính trị học, vào năm 1859.
Phần lớn thời gian ấy Marx sống nghèo, và Engels, người làm việc trong công ty bông của gia đình ở Manchester, đã gửi tiền giúp ông. Quyển 1 của Tư bản luận được xuất bản ở Hamburg năm 1867. Marx còn viết lại cho lần xuất bản tiếng Đức thứ hai năm 1873, và bản tiếng Pháp ra đời vào giữa thập niên 1870.
Quyển 1 lập luận từng bước như thế nào
Bản tiếng Anh chuẩn có 33 chương chia thành tám phần. Lập luận được xây dựng theo một thứ tự rõ ràng.
1. Hàng hóa và mặt xã hội ẩn giấu của nó (Phần 1)
Marx bắt đầu từ thứ đơn giản nhất trong nền kinh tế thị trường: hàng hóa, tức vật được làm ra để bán. Nó có giá trị sử dụng (dùng để làm gì) và giá trị trao đổi (đổi được bao nhiêu thứ khác). Ông lập luận rằng điều khiến các loại hàng khác nhau so sánh được với nhau là lao động của con người cần để làm ra chúng, đo bằng thời gian lao động xã hội cần thiết, nghĩa là thời gian cần có trong điều kiện bình thường của thời đại.
Phần này cũng chứa ý tưởng của ông về sự bái vật hàng hóa. Trong thị trường, quan hệ giữa người với người trông như quan hệ giữa vật với vật: chiếc áo khoác và tấm vải lanh dường như tự có giá, còn lao động và các quan hệ xã hội đằng sau chúng biến mất khỏi tầm nhìn.
2. Tiền biến thành tư bản (Phần 2)
Thương mại thông thường là bán để mua: bạn bán lúa mì rồi mua một chiếc áo khoác. Tư bản vận hành theo chiều ngược lại. Tiền được biến thành hàng hóa để quay về thành nhiều tiền hơn (T–H–T′). Câu đố là số tiền tăng thêm đến từ đâu, nếu mọi cuộc trao đổi đều đổi ngang giá. Câu trả lời của Marx là có một hàng hóa đặc biệt: sức lao động, tức năng lực làm việc của người lao động.
3. Giá trị thặng dư và ngày lao động (Phần 3)
Người lao động được trả giá trị của sức lao động, xấp xỉ mức cần để sống và nuôi gia đình. Nhưng họ có thể tạo ra giá trị đó chỉ trong một phần của ngày làm việc. Phần còn lại là giá trị thặng dư. Marx nhấn mạnh rằng không ai bị lừa trong cuộc trao đổi này; sự bóc lột, theo nghĩa của ông, nằm ở cấu trúc.
Chương dài về ngày lao động cho thấy các chủ sở hữu đã đẩy giờ làm lên như thế nào, còn người lao động và nhà nước đã đẩy lại ra sao thông qua các đạo luật nhà máy. Marx dẫn trường hợp Mary Anne Walkley, một cô thợ may trẻ qua đời ở London năm 1863 sau những giờ làm việc cực kỳ dài.
4. Máy móc và nhà máy (Phần 4 và 5)
Chủ sở hữu có thể tăng giá trị thặng dư bằng cách kéo dài ngày làm việc, hoặc bằng cách khiến người lao động năng suất hơn để phần ngày làm việc được trả công co lại. Marx gọi con đường thứ hai là giá trị thặng dư tương đối. Ông lần theo cách hợp tác, phân công lao động rồi máy móc đã làm điều đó, và lập luận rằng máy móc trong tay giới tư bản thường khiến công việc căng thẳng hơn và ít đòi hỏi tay nghề hơn, thay vì giải phóng con người khỏi lao động.
5. Tích lũy và đội quân dự bị (Phần 7)
Chủ sở hữu tái đầu tư lợi nhuận để cạnh tranh, nên tư bản lớn dần. Khi máy móc thay thế lao động, Marx cho rằng một khối người thất nghiệp hình thành, một đội quân lao động dự bị giữ cho tiền lương ở mức thấp. Của cải chất cao ở một đầu xã hội, trong khi sự bất an chất cao ở đầu kia.
6. Cái gọi là tích lũy nguyên thủy (Phần 8)
Tư bản đầu tiên và những người làm thuê đầu tiên từ đâu mà có? Các nhà kinh tế cổ điển kể một câu chuyện về những người chăm chỉ tiết kiệm. Marx đáp lại bằng lịch sử: việc rào đất công ở Anh, việc cưỡng bức đuổi các gia đình nông dân khỏi ruộng đất, cùng cuộc chinh phục thuộc địa và buôn bán nô lệ. Theo ông, tư bản đến với thế giới, theo một cách nói ông mượn lại, nhỏ giọt máu và bùn nhơ.
Quyển 2 và 3 cùng kế hoạch dang dở
Quyển 2 xem xét sự lưu thông của tư bản: nó chuyển động qua sản xuất, bán hàng và tái đầu tư ra sao, mất bao lâu, và toàn bộ nền kinh tế có thể tái sản xuất chính nó như thế nào. Quyển 3 hỏi giá trị thặng dư được chia thế nào giữa lợi nhuận công nghiệp, lãi suất và địa tô. Quyển này cũng nêu lập luận của Marx rằng tỷ suất lợi nhuận có xu hướng giảm khi máy móc tăng so với lao động.
Marx qua đời ở London ngày 14 tháng 3 năm 1883, để lại những bản thảo khó đọc. Engels mất hơn một thập kỷ để biên tập chúng. Karl Kautsky sau đó xuất bản các ghi chép của Marx về những nhà kinh tế học trước đó với tên Các học thuyết về giá trị thặng dư (1905–1910), đôi khi được gọi là quyển 4. Marx từng dự định viết thêm các cuốn khác, chẳng hạn về nhà nước và thương mại thế giới, nhưng chưa bao giờ hoàn thành.
Sự đón nhận và những lời phê phán
Lúc đầu quyển 1 bán chậm, nhưng nó dần lan rộng. Bản dịch tiếng Nga xuất hiện năm 1872, bản dịch đầu tiên sang một ngoại ngữ. Bản dịch tiếng Anh của Samuel Moore và Edward Aveling, do Engels hiệu đính, ra mắt năm 1887. Các đảng xã hội và công đoàn khắp châu Âu, tập hợp trong Quốc tế thứ hai, coi đây là văn bản lý luận chính của mình. Về sau, nó trở thành một phần nền tảng tư tưởng của những nhà cách mạng Nga; xem Marxism Explained và Marx's Economics: Surplus Value and Class Struggle để biết các ý tưởng ấy phát triển ra sao.
Giới phê bình nêu ra nhiều phản bác. Vào thập niên 1870, cuộc cách mạng cận biên trong kinh tế học giải thích giá trị bằng tính hữu dụng và sự khan hiếm, chứ không bằng lao động. Eugen von Böhm-Bawerk lập luận năm 1896 rằng quyển 3 mâu thuẫn với quyển 1, một cuộc tranh luận được gọi là vấn đề chuyển hóa: giá trị lao động biến thành giá cả thị trường như thế nào. Và kỳ vọng của Marx rằng điều kiện của người lao động sẽ xấu đi đều đặn đã không khớp với thực tế ở các nước công nghiệp, nơi tiền lương thực tế tăng sau giữa thế kỷ 19.
Những người bênh vực đáp rằng cuốn sách vẫn hữu ích ở những gì nó giải thích tốt: thị trường tổ chức lao động ra sao, vì sao nền kinh tế dao động giữa thịnh vượng và khủng hoảng, và bất bình đẳng có thể gia tăng thế nào. Các sử gia cũng đánh giá cao nó như một bức chân dung sát thực về đời sống nhà máy thời Victoria. Nó không đồng nghĩa với một kế hoạch cho nhà nước xã hội chủ nghĩa; Marx viết rất ít về việc một xã hội tương lai sẽ vận hành thế nào.
Những điều đề thi thường hỏi
- Mốc thời gian: quyển 1 năm 1867; Marx qua đời năm 1883; quyển 2 năm 1885; quyển 3 năm 1894; bản dịch tiếng Anh đầu tiên năm 1887.
- Thuật ngữ chính: hàng hóa, giá trị sử dụng và giá trị trao đổi, sức lao động, giá trị thặng dư, tích lũy tư bản, đội quân lao động dự bị, tích lũy nguyên thủy, sự bái vật hàng hóa.
- So sánh: Smith và Ricardo xem thị trường và lao động là nguồn của cải quốc gia. Marx dùng chính quan niệm giá trị dựa trên lao động ấy để lập luận rằng lợi nhuận phụ thuộc vào lao động thặng dư không được trả công.
- Ý nghĩa: cuốn sách mang đến cho phong trào lao động và các đảng xã hội một lý thuyết có hệ thống, và định hình những cuộc tranh luận về xã hội công nghiệp, bất bình đẳng và vai trò của nhà nước xuyên suốt thế kỷ 19 và 20.
- Lỗi thường gặp: đừng nhầm Tuyên ngôn Cộng sản (1848, một cuốn sách mỏng mang tính chính trị) với Tư bản luận (1867, một công trình phân tích kinh tế dài). Cũng cần tách riêng chủ nghĩa dân tộc, một lực lượng đối địch của thời đại; xem What Is Nationalism?
Đọc tiếp
- Marxism Explained: bộ tư tưởng rộng hơn, từ Tuyên ngôn đến các phong trào về sau.
- Marx's Economics: Surplus Value and Class Struggle: cái nhìn kỹ hơn về các khái niệm kinh tế được giới thiệu ở đây.
- What Is Nationalism?: lực lượng chính trị lớn còn lại của cùng thế kỷ, thường xung đột với tư duy dựa trên giai cấp.
