Bài viết này thuộc chuyên đề Trung Quốc thời Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912).
Trong năm phút: tranh biếm họa về Chiến tranh Thanh–Nhật lần thứ nhất
Khi tìm kiếm tranh biếm họa về Chiến tranh Thanh–Nhật lần thứ nhất, người ta thường muốn nói đến một bức duy nhất: "Câu cá" (Fishing Game) của họa sĩ người Pháp Georges Bigot, xuất bản năm 1887. Hai người đàn ông, một đại diện cho Nhật Bản và một đại diện cho Trung Quốc, cùng câu một con cá. Con cá tượng trưng cho Triều Tiên. Nhân vật thứ ba, tượng trưng cho Nga, đứng phía sau và dõi theo mẻ cá.
Điểm mấu chốt là niên đại. Bức tranh xuất bản năm 1887, còn chiến tranh nổ ra năm 1894. Vì vậy tranh không mô tả một trận đánh. Nó phản ánh sự cạnh tranh khiến chiến tranh có nguy cơ xảy ra: Nhật Bản và Trung Quốc đều muốn có ảnh hưởng ở Triều Tiên, còn Nga là cường quốc đang trỗi dậy ở phía bắc và có thể hưởng lợi từ cuộc tranh cãi của hai bên.
Đó là lý do sách giáo khoa hay dùng tranh này. Chỉ với một hình ảnh, học sinh có thể giải thích nguyên nhân chiến tranh, vai trò của ba cường quốc và lý do Triều Tiên quan trọng, chỉ trong vài câu.
Bức tranh cho thấy điều gì
Hãy đọc tranh theo thứ tự mà một giáo viên sẽ yêu cầu.
- Hai người câu cá. Nhân vật Nhật mặc trang phục kiểu phương Tây, dấu hiệu của quá trình hiện đại hóa nhanh chóng thời Minh Trị. Nhân vật Trung Quốc mặc trang phục nhà Thanh và để bím tóc dài, biểu tượng của triều đại Thanh.
- Con cá. Đó là Triều Tiên, thứ mà ai cũng muốn có. Triều Tiên được vẽ như một món đồ vật chứ không phải một bên tham gia. Đó cũng là ý nghĩa của tranh: các cường quốc đang định đoạt tương lai Triều Tiên ngay quanh nước này.
- Nhân vật phía sau. Đây là Nga. Ông ta không câu cá nhưng đã sẵn sàng. Nga đang mở rộng ảnh hưởng ở Đông Á và có biên giới chung với Triều Tiên từ thập niên 1860.
Một lỗi thường gặp là nói rằng tranh cho thấy Nhật Bản chiến thắng. Không phải vậy. Tranh thể hiện một cuộc tranh giành chưa ngã ngũ, với một cường quốc thứ ba đang chờ thời.
Georges Bigot là ai?
Georges Bigot (1860–1927) là họa sĩ người Pháp, đến Nhật Bản năm 1882 và giảng dạy tại Học viện Lục quân ở Tokyo. Ông phác họa đời sống hằng ngày rất tỉ mỉ và từ năm 1887 xuất bản tạp chí châm biếm Tobae. Tranh của ông chế giễu cả xã hội Nhật lẫn cộng đồng người nước ngoài. Là người ngoại quốc sống ở Nhật, ông nhìn chính trị khu vực từ một khoảng cách nhất định, nên tác phẩm của ông là tư liệu hữu ích cho thấy các cuộc tranh giành quốc tế khi đó được nhìn nhận ra sao.
Cũng cần nhớ giới hạn của nó. Một bức biếm họa là quan điểm, không phải bản ghi chép sự kiện. Nó cho biết một người quan sát tin điều gì đang diễn ra, và đề thi thường yêu cầu chính điều đó.
Cách phân tích biếm họa như một nguồn sử liệu
Các nhà sử học không coi biếm họa như một tấm ảnh. Họ đặt một loạt câu hỏi cố định, và bạn có thể áp dụng cho tranh của Bigot.
- Ai tạo ra? Một họa sĩ Pháp sống ở Nhật. Ông không phải quan chức Nhật, chính khách Trung Quốc hay người Triều Tiên, nên không bên nào trong ba bên tự lên tiếng.
- Khi nào, ở đâu? Năm 1887, trên tạp chí in tại Nhật. Tranh ra đời bảy năm trước khi giao tranh, nên họa sĩ không thể biết sự việc sẽ diễn biến thế nào.
- Dành cho ai? Độc giả một tạp chí châm biếm, nhiều người là cư dân nước ngoài và người Nhật có học. Hài hước dựa vào phóng đại, nên các nhân vật là hình mẫu chứ không phải chân dung.
- Tranh chọn thể hiện gì? Ba cường quốc và một phần thưởng. Tranh bỏ qua triều đình Triều Tiên, dư luận Triều Tiên và các cường quốc phương Tây khác, như Anh, cũng quan tâm đến khu vực.
- Thông điệp là gì? Triều Tiên là đối tượng của một cuộc tranh giành, và cường quốc thứ ba có thể hưởng lợi từ cuộc tranh cãi đó.
Điểm cuối này đáng được nêu trong mọi bài làm. Bức tranh là bằng chứng tốt về những gì một người quan sát bên ngoài nghĩ về căng thẳng ở Đông Á. Nó là bằng chứng yếu hơn về mong muốn của người dân Triều Tiên, vì Triều Tiên không có tiếng nói trong tranh.
Vì sao là Triều Tiên? Nguyên nhân đằng sau bức tranh
Triều Tiên nằm giữa Trung Quốc, Nhật Bản và Nga. Suốt nhiều thế kỷ, triều đình Joseon có quan hệ triều cống với nhà Thanh. Sau khi hiện đại hóa, Nhật Bản muốn Triều Tiên độc lập khỏi Trung Quốc, một phần vì an ninh của chính mình. Năm 1876, Nhật Bản ép Triều Tiên ký Hiệp ước Ganghwa, mở cảng và coi Triều Tiên là một quốc gia độc lập. Đáp lại, Trung Quốc tăng cường ảnh hưởng đối với triều đình Triều Tiên.
Đến thập niên 1880, hai bên cạnh tranh nhau tại Seoul. Sự mở rộng của Nga tạo thêm áp lực, nhất là khi nước này lên kế hoạch xây dựng tuyến đường sắt xuyên Siberia, bắt đầu thi công năm 1891. Đó là thế giới mà Bigot vẽ vào năm 1887.
Tia lửa bùng lên năm 1894. Một phong trào nông dân, Cách mạng nông dân Donghak, lan khắp miền nam Triều Tiên, và chính phủ Triều Tiên xin nhà Thanh giúp đỡ. Trung Quốc đưa quân sang. Nhật Bản, nói rằng mình không được thông báo theo cách Hiệp ước Thiên Tân năm 1885 yêu cầu, cũng đưa quân sang, với lực lượng lớn hơn nhiều.
Từ bức tranh đến chiến tranh, 1894–1895
Cuộc chiến diễn ra nhanh chóng. Giao tranh bắt đầu trên biển ngoài khơi Pungdo ngày 25 tháng 7 năm 1894, và Nhật Bản tuyên chiến ngày 1 tháng 8. Quân Nhật chiếm Bình Nhưỡng vào tháng 9. Trận hải chiến sông Áp Lục ngày 17 tháng 9 giúp Nhật kiểm soát mặt biển. Lữ Thuận thất thủ vào tháng 11, và Uy Hải Vệ vào tháng 2 năm 1895.
Chiến tranh kết thúc bằng Hiệp ước Shimonoseki, ký ngày 17 tháng 4 năm 1895 bởi Itō Hirobumi và Mutsu Munemitsu phía Nhật, và Lý Hồng Chương phía Trung Quốc. Theo hiệp ước:
- Trung Quốc công nhận nền độc lập hoàn toàn của Triều Tiên.
- Trung Quốc nhượng Đài Loan, quần đảo Bành Hồ và bán đảo Liêu Đông.
- Trung Quốc trả khoản bồi thường 200 triệu lạng bạc.
- Thêm nhiều cảng và sông của Trung Quốc được mở cho thương mại Nhật Bản.
Nói cách khác, nhà Thanh đã thua cuộc thi câu cá, và Nhật Bản trở thành cường quốc hàng đầu Đông Á.
Vì sao cuộc chiến quan trọng
Cuộc chiến thay đổi cán cân quyền lực ở Đông Á, và đáng xem tác động với từng bên.
- Với Nhật Bản. Đây là cuộc chiến lớn đầu tiên của lục quân và hải quân mới xây dựng từ sau Duy tân Minh Trị. Chiến thắng nâng vị thế của Nhật giữa các cường quốc, và Nhật có thuộc địa hải ngoại đầu tiên là Đài Loan, nắm giữ đến năm 1945.
- Với Trung Quốc. Thất bại cho thấy nhà nước Thanh đã suy yếu đến mức nào. Nó thúc đẩy các lời kêu gọi cải cách và, trong những năm sau, làm tăng áp lực từ các cường quốc nước ngoài đòi hỏi cảng và đặc quyền.
- Với Triều Tiên. Độc lập khỏi Trung Quốc trên giấy tờ không có nghĩa là tự do trên thực tế. Ảnh hưởng của Nhật ở Seoul tăng lên, và Triều Tiên bị cuốn vào cuộc tranh giành tiếp theo giữa Nhật và Nga.
Nhìn như vậy, cuộc chiến không phải là sự kiện đơn lẻ. Nó là một bước nối giữa sự suy yếu của nhà Thanh bắt đầu từ Chiến tranh Nha phiến và cuộc cạnh tranh dẫn đến Chiến tranh Nga–Nhật mười năm sau.
Điều xảy ra tiếp theo: Nga bước lên
Nhân vật phía sau trong tranh của Bigot nhanh chóng hành động. Sáu ngày sau hiệp ước, ngày 23 tháng 4 năm 1895, Nga, Đức và Pháp khuyến cáo Nhật Bản từ bỏ bán đảo Liêu Đông. Nhật Bản không thể chống lại cả ba nước nên đã trả lại bán đảo để đổi lấy khoản bồi thường lớn hơn. Đây là Can thiệp Tam cường.
Sau đó Nga giành được ảnh hưởng ở Mãn Châu, đẩy nước này vào đường va chạm với Nhật Bản và dẫn đến Chiến tranh Nga–Nhật 1904–1905. Triều Tiên, nơi nhà vua tuyên bố thành lập Đế quốc Đại Hàn năm 1897, cuối cùng bị Nhật Bản sáp nhập năm 1910. Nhìn từ khoảng cách ấy, bức tranh của Bigot giống như tấm bản đồ sớm của hai mươi năm tiếp theo.
Đề thi hỏi gì
Trong các câu hỏi kiểu AP hoặc dựa trên nguồn sử liệu, bức tranh này kiểm tra bốn kỹ năng.
- Nhận diện biểu tượng: hai người câu cá, con cá và người quan sát đại diện cho Nhật Bản, Trung Quốc, Triều Tiên và Nga.
- Giải thích bối cảnh: cạnh tranh ảnh hưởng ở Triều Tiên, sự suy yếu của nhà Thanh và hiện đại hóa thời Minh Trị.
- Đánh giá nguồn: họa sĩ Pháp ở Nhật, xuất bản năm 1887, trên tạp chí châm biếm, nên tranh thể hiện quan điểm và góc nhìn.
- Liên hệ kết quả: cuộc chiến 1894–1895, Hiệp ước Shimonoseki và Can thiệp Tam cường.
Đừng khẳng định rằng tranh mô tả chính cuộc chiến, và đừng gọi Nga là bên tham chiến. Nga không tham gia cuộc chiến này; nước này hành động sau đó.
Đọc tiếp
- Cách mạng nông dân Donghak (1894): cuộc nổi dậy khiến cả nhà Thanh và Nhật Bản có lý do đưa quân vào Triều Tiên.
- Can thiệp Tam cường (1895): cách Nga, Đức và Pháp buộc Nhật Bản trả lại bán đảo Liêu Đông.
- Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842): thất bại trước đó mở đầu cuộc vật lộn lâu dài của nhà Thanh với các cường quốc nước ngoài.
- Trung Quốc thời Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912): tổng quan đầy đủ về chủ đề.
