Thống nhất nước Đức trong năm phút
Thống nhất nước Đức là câu chuyện về việc một mảng ghép khoảng ba chục quốc gia trở thành một đất nước. Năm 1815, Liên bang Đức gồm 39 quốc gia, với Áo và Phổ là hai cường quốc lớn. Ngày 18 tháng 1 năm 1871, tại Sảnh Gương ở Versailles, vua Phổ Wilhelm I được tuyên bố là Hoàng đế Đức. Đế quốc Đức mới gồm 25 quốc gia dưới sự lãnh đạo của Phổ, với Berlin là thủ đô.
Câu trả lời ngắn gọn cho câu hỏi "nước Đức thống nhất năm nào" là 1871, nhưng quá trình này kéo dài nhiều thập kỷ. Trước hết là các hiệp định thuế quan, rồi đến cuộc cách mạng thất bại, sau đó là ba cuộc chiến từ 1864 đến 1871 do Otto von Bismarck điều khiển. Trang này thuộc chủ đề châu Âu thế kỷ 19 của chúng tôi, nơi bàn về thời đại của chủ nghĩa dân tộc nói chung.
Nguyên nhân: vì sao nước Đức bị chia cắt và vì sao điều đó bắt đầu thay đổi
Sau thời Napoleon, Hội nghị Vienna (1814–1815) lập ra Liên bang Đức. Đó là một liên minh lỏng lẻo của các vương công chứ không phải một nhà nước. Liên bang không có quân đội chung, chính phủ chung hay đồng tiền chung. Mục đích chính của nó là giữ trật tự, và nó làm việc đó vì lợi ích của Áo và các vị vua bảo thủ.
Có ba lực lượng chống lại trật tự ấy.
- Kinh tế. Năm 1834, Phổ lập ra Zollverein, một liên minh thuế quan. Liên minh xóa bỏ phí qua lại giữa các quốc gia thành viên và để Áo đứng ngoài. Trong những thập kỷ sau, hầu hết các quốc gia Đức gia nhập, nên thương mại đã hướng sẵn về một nước Đức lấy Phổ làm trung tâm.
- Chủ nghĩa dân tộc. Các nhà văn, sinh viên và các hội hợp xướng truyền bá ý tưởng rằng những người cùng ngôn ngữ và văn hóa nên cùng chung một nhà nước. Đường sắt và tầng lớp trung lưu đang lớn mạnh giúp ý tưởng ấy lan nhanh hơn.
- Cách mạng tự do và sự thất bại của nó. Năm 1848, các cuộc nổi dậy nổ ra khắp các quốc gia Đức. Nghị viện Frankfurt soạn một bản hiến pháp và năm 1849 dâng vương miện hoàng đế cho vua Phổ Friedrich Wilhelm IV. Ông từ chối chiếc vương miện đến từ một hội đồng do dân bầu, và cuộc cách mạng sụp đổ. Người Đức đã cho thấy họ muốn có một quốc gia, nhưng chưa chứng minh được rằng chỉ bằng tranh luận họ có thể tạo ra nó.
Các sử gia cũng nói đến hai phương án đối địch. Giải pháp "Đại Đức" (Grossdeutsch) sẽ bao gồm cả Áo. Giải pháp "Tiểu Đức" (Kleindeutsch) loại Áo ra và đặt Phổ làm người dẫn đầu. Những cuộc chiến dưới đây đã phân định theo hướng thứ hai.
Bismarck và ba cuộc chiến
Năm 1862, vua Wilhelm I của Phổ đang tranh chấp với quốc hội về ngân sách quân đội. Ông tìm đến Otto von Bismarck, người trở thành thủ tướng Phổ vào tháng 9 năm đó. Trong một bài phát biểu trước ủy ban ngân sách, Bismarck nói rằng những vấn đề lớn của thời đại sẽ được giải quyết "bằng sắt và máu" chứ không phải bằng các bài diễn văn và biểu quyết theo đa số. Câu nói này đặt biệt danh cho đường lối của ông, nhưng tài năng thực sự của ông là ngoại giao: ông cô lập đối thủ và để người khác trông như kẻ gây hấn.
1864: cuộc chiến với Đan Mạch
Cuộc chiến đầu tiên nổ ra vì Schleswig và Holstein, hai công quốc gắn với vương miện Đan Mạch nhưng có đông dân cư gốc Đức. Phổ và Áo cùng chiến đấu và đánh bại Đan Mạch. Theo thỏa thuận sau chiến tranh, hai nước cùng quản lý các công quốc, tạo ra một mối bất hòa mà sau này Bismarck có thể lợi dụng.
1866: cuộc chiến với Áo
Bismarck đẩy tranh chấp về các công quốc đi xa cho đến khi Áo và Phổ giao chiến năm 1866. Quân Phổ, nhờ đường sắt và súng trường nạp đạn từ khóa nòng, giành chiến thắng quyết định tại Königgrätz (Sadowa) ngày 3 tháng 7 năm 1866. Hòa ước Praha tháng 8 chấm dứt Liên bang Đức và loại Áo khỏi các công việc của nước Đức. Phổ sáp nhập một số quốc gia phía bắc, trong đó có Hannover, và lập ra Liên bang Bắc Đức năm 1867 với Phổ làm người đứng đầu. Con đường Tiểu Đức giờ đã trở thành hiện thực.
1870–1871: cuộc chiến với Pháp
Các quốc gia phía nam, gồm Bayern, Württemberg và Baden, vẫn đứng ngoài Liên bang Bắc Đức, còn nước Pháp dưới thời Napoleon III không muốn có một nước láng giềng hùng mạnh. Một cuộc khủng hoảng về ứng viên thuộc dòng Hohenzollern cho ngai vàng Tây Ban Nha đã đem lại cơ hội cho Bismarck. Ông công bố bản rút gọn của một bức điện từ Ems về cuộc gặp giữa Wilhelm I và đại sứ Pháp, gọi là Điện Ems, khiến cuộc trao đổi nghe gay gắt hơn thực tế. Pháp tuyên chiến ngày 19 tháng 7 năm 1870.
Các quốc gia phía nam chiến đấu cùng Phổ. Quân Đức thắng nhanh, và tại Sedan ngày 1–2 tháng 9 năm 1870, Napoleon III bị bắt. Cuộc chiến với nền cộng hòa Pháp mới tiếp diễn qua cuộc vây hãm Paris, với đình chiến vào cuối tháng 1 năm 1871. Tháng 11 năm 1870, các quốc gia phía nam đồng ý gia nhập liên hiệp mới.
Lễ tuyên bố tại Versailles, ngày 18 tháng 1 năm 1871
Khi quân Đức vẫn đang bao vây Paris, Wilhelm I được tuyên bố là Hoàng đế Đức vào ngày 18 tháng 1 năm 1871 tại Sảnh Gương ở Versailles. Việc chọn địa điểm là có chủ ý: nước Pháp từng phô bày quyền lực ở đó, và giờ các vương công Đức tụ họp tại chính nơi ấy. Hiến pháp của đế quốc mới có hiệu lực vào tháng 4 năm 1871, và Hòa ước Frankfurt ngày 10 tháng 5 năm 1871 chấm dứt chiến tranh. Pháp mất Alsace và phần lớn Lorraine, đồng thời phải trả khoản bồi thường năm tỷ franc.
Hãy lưu ý đây là kiểu thống nhất nào. Đó là một thỏa thuận giữa các vương công và chiến thắng của quân đội Phổ, chứ không phải quyết định của một nghị viện. Đây là điểm tương phản chính với năm 1848.
Đế quốc mới trông như thế nào
- Một liên bang. Đế quốc có 25 quốc gia, gồm các vương quốc như Bayern, Sachsen và Württemberg, cộng thêm ba thành phố tự do. Họ giữ nguyên người cai trị và nhiều quyền hạn địa phương.
- Trọng lượng của Phổ. Phổ chiếm khoảng hai phần ba lãnh thổ và dân số. Vua Phổ là Hoàng đế, còn Bismarck, Tể tướng Đế quốc mới, thường đồng thời là thủ tướng Phổ.
- Một quốc hội có giới hạn. Quốc hội Reichstag do nam giới trên 25 tuổi bầu ra, một quyền bầu cử rộng so với thời đó. Nhưng tể tướng chịu trách nhiệm trước Hoàng đế chứ không phải trước Reichstag.
- Một tranh chấp biên giới mới. Việc sáp nhập Alsace-Lorraine để lại nỗi cay đắng lâu dài ở Pháp, về sau ảnh hưởng đến các liên minh châu Âu.
Về những gì xảy ra tiếp theo, xem Đế quốc Đức (1871–1918).
Vì sao thống nhất nước Đức quan trọng
Sự thay đổi này làm đảo lộn cán cân quyền lực. Châu Âu giờ có một quốc gia công nghiệp lớn ở trung tâm, với Berlin sánh ngang London, Paris và Vienna. Trong những năm sau, Bismarck dồn sức xây dựng các liên minh để giữ Pháp bị cô lập và hòa bình ổn định. Những sắp đặt ấy không tồn tại lâu hơn ông. Nhiều sử gia xem việc thống nhất là một trong những yếu tố nền lâu dài của căng thẳng trước năm 1914, dù con đường dẫn đến Thế chiến thứ nhất còn có nhiều nguyên nhân khác.
Các kỳ thi thường hỏi gì
- Trình tự sự kiện: Zollverein (1834), các cuộc cách mạng 1848, Bismarck nhậm chức (1862), Đan Mạch (1864), Áo (1866), Pháp (1870–1871), lễ tuyên bố (1871).
- Ý nghĩa (kiểu AP): chủ nghĩa dân tộc kết hợp với sức mạnh nhà nước và cải cách quân sự. So sánh với thống nhất nước Ý, nơi Piemonte-Sardegna đóng vai trò dẫn đầu tương tự.
- Thuật ngữ chính: Zollverein, Realpolitik, "sắt và máu", Điện Ems, Liên bang Bắc Đức, Kleindeutsch so với Grossdeutsch.
- Câu hỏi thường gặp: việc thống nhất do Bismarck tạo nên ở mức độ nào, và do các lực lượng kinh tế và dân tộc vốn đã vận hành ở mức độ nào?
Đọc tiếp
- Chiến tranh Pháp-Phổ (1870–1871): cuộc chiến hoàn tất việc thống nhất, được trình bày chi tiết hơn.
- Otto von Bismarck: Vị Tể tướng Sắt: con người đứng sau đường lối ấy và những gì ông làm sau năm 1871.
- Đế quốc Đức (1871–1918): nhà nước mới vận hành ra sao và kết thúc thế nào.
