Năm phút nắm ý chính: thuyết khế ước xã hội nói gì
Thuyết khế ước xã hội cho rằng quyền lực chính trị chỉ chính đáng khi những người chịu sự cai trị đồng ý với nó, dù là công khai hay ngầm định. Không ai nói rằng một bản hợp đồng thật sự từng được ký. "Khế ước" ở đây là một thí nghiệm tư duy: hãy hình dung cuộc sống khi chưa có chính quyền, tự hỏi con người được lợi gì khi lập ra chính quyền, và từ đó bạn biết chính quyền được phép và không được phép làm gì. Bài này thuộc chuyên đề về thời kỳ Khai sáng.
Ý tưởng này quan trọng vì nó đảo ngược một bức tranh cũ. Suốt nhiều thế kỷ, nhiều người châu Âu được dạy rằng vua cai trị nhờ quyền thiêng liêng hay nhờ phong tục thừa kế. Các nhà tư tưởng khế ước xã hội đặt ra một câu hỏi khó hơn: điều gì cho người này quyền ra lệnh cho người kia? Câu trả lời của họ là sự đồng thuận.
Ba cái tên chi phối câu chuyện. Thomas Hobbes dùng khế ước để bảo vệ một quyền lực mạnh giữ gìn hòa bình. John Locke dùng nó để giới hạn chính quyền và bảo vệ các quyền. Jean-Jacques Rousseau dùng nó để đặt người công dân bình thường vào trung tâm của nhà nước. Cùng một điểm xuất phát, ba kết luận rất khác nhau.
Ý tưởng cốt lõi qua bốn bước
- Trạng thái tự nhiên. Hãy hình dung con người trước khi có bất kỳ chính quyền, luật pháp hay cảnh sát nào.
- Một vấn đề. Thiếu một quyền lực chung, cuộc sống bất an, tranh chấp không ai phân xử và các quyền thì mong manh.
- Một thỏa thuận. Con người từ bỏ một phần tự do, hoặc một phần quyền tự phán xét và tự trừng phạt, rồi lập ra một quyền lực chung.
- Giới hạn. Quyền lực ấy chỉ chính đáng chừng nào nó còn làm đúng việc mà nó được lập ra để làm. Mỗi nhà tư tưởng bất đồng về việc những giới hạn đó chặt đến đâu.
Vì sao ý tưởng này xuất hiện vào thế kỷ XVII
Những phiên bản sớm hơn đã có. Trong đối thoại Crito của Plato, Socrates lập luận rằng vì cả đời sống dưới luật pháp của Athens nên ông đã ngầm đồng ý tuân theo chúng. Nhưng lý thuyết chỉ mang hình dạng nổi tiếng vào thế kỷ XVII, sau một cú sốc đối với trật tự cũ. Nội chiến Anh (1642 đến 1651) đặt Nghị viện đối đầu với nhà vua, và Charles I bị xử tử năm 1649. Nếu một vị vua có thể bị đưa ra xét xử và phế truất, thì quan niệm cũ rằng người cai trị đơn giản là do Chúa đặt lên cần được thay bằng một lời giải thích khác.
Hai xu hướng khác cũng góp phần. Châu Âu vừa trải qua những cuộc chiến tôn giáo kéo dài, nên các nhà tư tưởng muốn tìm một cơ sở cho chính quyền không phụ thuộc vào việc giáo hội nào đúng. Và khoa học mới khuyến khích người ta suy luận từ những điểm khởi đầu đơn giản, như Galileo và Newton đã làm trong vật lý. Các tác giả khế ước xã hội cố làm điều tương tự với chính trị: bắt đầu từ từng cá nhân, rồi xây dựng nhà nước từ đó.
Ba nhà tư tưởng, ba bản khế ước
Thomas Hobbes: an ninh trên hết
Hobbes viết Leviathan năm 1651, khi ký ức về nội chiến còn nóng hổi. Ông cho rằng trong trạng thái tự nhiên, con người gần như ngang nhau về sức mạnh và sợ lẫn nhau, nên ai cũng bị cám dỗ ra tay trước. Kết quả là một "cuộc chiến của mọi người chống lại mọi người", nơi cuộc sống, theo câu nói nổi tiếng của ông, là cô độc, nghèo khổ, bẩn thỉu, tàn bạo và ngắn ngủi (Leviathan, chương 13).
Để thoát khỏi tình trạng đó, con người thỏa thuận với nhau trao gần như toàn bộ quyền lực cho một đấng chủ quyền, có thể là một người hoặc một hội đồng, đủ sức duy trì hòa bình. Quyền duy nhất mà người dân giữ lại là quyền tự bảo toàn mạng sống. Hobbes thích chế độ quân chủ hơn, nhưng lập luận của ông xoay quanh an ninh chứ không phải dòng máu hoàng gia: một đấng chủ quyền không giữ được trật tự thì không có quyền đòi hỏi sự phục tùng.
John Locke: đồng thuận và giới hạn
Locke xuất bản Hai luận thuyết về chính quyền (Two Treatises of Government) một cách ẩn danh năm 1689, ngay sau Cách mạng Vinh quang năm 1688 lật đổ James II. Trạng thái tự nhiên của ông không phải là chiến tranh. Con người vốn đã có các quyền tự nhiên đối với sự sống, tự do và tài sản, và một luật tự nhiên bảo họ đừng làm hại nhau. Rắc rối là không có vị thẩm phán công tâm nào, nên ai cũng tự xét xử vụ việc của mình, và tranh chấp biến thành bạo lực.
Khế ước của Locke lập ra chính quyền để giải quyết đúng vấn đề đó. Chính quyền là một sự ủy thác: nó nắm quyền lực thay mặt nhân dân và phải bảo vệ các quyền của họ. Nếu nó phá vỡ sự ủy thác, chẳng hạn chiếm đoạt tài sản hay cai trị độc đoán, nhân dân có thể phản kháng và thay thế nó. Ý tưởng về quyền cách mạng này là lý do Locke gắn bó chặt chẽ với Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ (1776), văn kiện nói rằng chính quyền có quyền lực chính đáng từ "sự đồng thuận của người bị trị". Bạn có thể đọc thêm về ông trong John Locke là ai?.
Jean-Jacques Rousseau: ý chí chung
Tác phẩm Khế ước xã hội (The Social Contract) của Rousseau ra đời năm 1762. Sách mở đầu bằng một câu nổi tiếng: con người sinh ra tự do, nhưng đâu đâu cũng bị xiềng xích (Quyển 1, chương 1). Câu hỏi của ông là làm sao con người có thể cùng nhau lập thành xã hội mà vẫn chỉ tuân theo chính mình.
Câu trả lời của ông là "ý chí chung": lợi ích chung của toàn thể cộng đồng, khác với điều mỗi người muốn riêng tư hay điều mà đa số tình cờ muốn trong một lúc nóng giận. Các công dân cùng nhau làm ra luật, và vì họ vừa là người làm luật vừa là đối tượng của luật, việc tuân theo luật là một hình thức của tự do. Rousseau tin rằng chủ quyền thuộc về nhân dân và không thể giao cho các đại biểu, nên ông dè chừng các nghị viện. Cuốn sách bị cấm ở Paris và Geneva ngay sau khi xuất hiện. Bạn có thể xem phần phân tích đầy đủ trong Khế ước xã hội của Rousseau: giải thích dễ hiểu.
So sánh Hobbes, Locke và Rousseau
| Câu hỏi | Hobbes | Locke | Rousseau |
|---|---|---|---|
| Tác phẩm chính | Leviathan (1651) | Hai luận thuyết về chính quyền (1689) | Khế ước xã hội (1762) |
| Trạng thái tự nhiên | Đầy sợ hãi, gần như chiến tranh liên miên | Hòa bình nhưng bất an | Tự do và giản dị, về sau bị bất bình đẳng làm hỏng |
| Vì sao cần khế ước? | Để tránh cái chết bạo lực | Để bảo vệ sự sống, tự do và tài sản | Để được tự do và bình đẳng dưới luật do công dân làm ra |
| Quyền lực nhà nước | Mạnh, gần như tuyệt đối | Bị giới hạn bởi các quyền và luật pháp | Dựa trên ý chí chung của nhân dân |
| Dân có thể phản kháng không? | Hầu như không | Có, nếu chính quyền phá vỡ sự ủy thác | Nhân dân vẫn giữ chủ quyền và có thể thay đổi chính quyền |
Muốn xem bản đối chiếu dài hơn, hãy đọc Hobbes, Locke và Rousseau bàn về khế ước xã hội.
Những phản bác và đời sống về sau
Các nhà phê bình sớm nhận ra lỗ hổng hiển nhiên. David Hume lập luận trong "Of the Original Contract" (1748) rằng chưa có khế ước thật nào lập nên một nhà nước: chính quyền khởi đầu từ chinh phục hoặc thói quen, và người ta tuân theo vì tập quán và lợi ích, không phải vì một lời hứa. Những người bênh vực đáp rằng lý thuyết này bàn về sự biện minh, không phải lịch sử. Câu hỏi không phải là người ta có ký hay không, mà là một chính quyền có thể được bảo vệ trước chính những người nó cai trị hay không.
Các học giả sau này hỏi ai đã bị bỏ ra ngoài câu chuyện. The Sexual Contract (1988) của Carole Pateman cho rằng lý thuyết khế ước cổ điển coi sự phụ thuộc của phụ nữ là điều tự nhiên, còn The Racial Contract (1997) của Charles Mills cho rằng các bên "tự do và bình đẳng" thường được hiểu chỉ là đàn ông da trắng. Trong thế kỷ XX, John Rawls làm sống lại phương pháp này trong A Theory of Justice (1971), hỏi rằng con người sẽ chọn những quy tắc nào nếu họ không biết vị trí của mình trong xã hội.
Lý thuyết và cuốn sách không phải là một
"Thuyết khế ước xã hội" là tên của cả một truyền thống. Khế ước xã hội chỉ là một cuốn sách trong đó, của Rousseau. Nếu đề hỏi về lý thuyết, hãy nghĩ đến Hobbes, Locke và Rousseau. Nếu đề hỏi về cuốn sách, đó là tác phẩm năm 1762 của Rousseau và ý niệm ý chí chung của ông.
Đề thi thường hỏi gì
- Định nghĩa. Một câu trả lời an toàn: chính quyền có tính chính đáng nhờ sự đồng thuận của người bị trị, những người đồng ý từ bỏ một phần tự do để đổi lấy trật tự và sự bảo vệ.
- So sánh các nhà tư tưởng. Hobbes: nỗi sợ và một đấng chủ quyền mạnh. Locke: quyền tự nhiên, chính quyền hạn chế, quyền phản kháng. Rousseau: ý chí chung và chủ quyền nhân dân.
- Liên hệ với sự kiện. Locke gắn với Cách mạng Vinh quang và Tuyên ngôn Độc lập năm 1776. Chủ quyền nhân dân của Rousseau vang vọng trong Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp năm 1789.
- Ý nghĩa (kiểu AP). Lý thuyết này chuyển cơ sở của tính chính đáng từ quyền thiêng liêng sang sự đồng thuận, qua đó hỗ trợ các lập luận cho chính quyền lập hiến, các quyền và cách mạng.
Đọc tiếp
- Hobbes, Locke và Rousseau bàn về khế ước xã hội: ba phiên bản đặt cạnh nhau, với phần so sánh cho kỳ thi chi tiết hơn.
- Khế ước xã hội của Rousseau: giải thích dễ hiểu: lập luận của cuốn sách theo từng chương.
- John Locke là ai? Cuộc đời, tư tưởng và ảnh hưởng: con người đứng sau quyền cách mạng.
- Thời kỳ Khai sáng: tư tưởng, nhà tư tưởng và di sản: phong trào rộng lớn hơn mà lý thuyết này thuộc về.
