Trong năm phút: kinh tế laissez-faire nghĩa là gì
Kinh tế laissez-faire là niềm tin rằng chính phủ nên để đời sống kinh tế phần lớn cho thị trường tự do và lựa chọn của tư nhân. Theo quan điểm này, giá cả, tiền lương và sản xuất vận hành tốt nhất khi người mua và người bán tự quyết định. Vai trò của nhà nước rất hẹp: giữ trật tự, bảo đảm hợp đồng được thực thi và bảo vệ tài sản. Cụm từ tiếng Pháp này có nghĩa đại khái là "hãy để mặc họ làm" hay "cứ để yên".
Tư tưởng này lớn lên ở nước Pháp thế kỷ 18, được Adam Smith trình bày bằng lập luận nổi tiếng nhất vào năm 1776 và đạt đỉnh trong kỷ nguyên thương mại tự do giữa thế kỷ 19. Đây là mặt kinh tế của chủ nghĩa tự do và là một trong những dòng chảy lớn trong Những tư tưởng định hình thế kỷ 19.
Ba điểm cần ghi nhớ:
- Đây là một luận điểm, không phải bản mô tả thực tế. Chưa có quốc gia nào vận hành theo laissez-faire thuần túy. Ngay cả những người ủng hộ mạnh nhất cũng chấp nhận tòa án, cảnh sát, quân đội và một số công trình công cộng.
- Nó là phản ứng chống lại hệ thống cũ. Mục tiêu bị nhắm tới là độc quyền của phường hội, thuế quan nội địa, kiểm soát giá và các quy tắc thương mại của chủ nghĩa trọng thương.
- Kết quả thực tế đã thách thức nó. Các thị trấn công xưởng, nạn đói và những cuộc suy thoái buộc chính phủ phải điều tiết, đánh thuế và xây dựng phúc lợi.
Cụm từ này đến từ đâu
Khẩu hiệu "laissez faire, laissez passer" gắn với Vincent de Gournay, một thương nhân kiêm quan chức người Pháp từng giữ chức giám quản thương mại (intendant of commerce) vào những năm 1750. "Laissez faire" nghĩa là cứ để người ta tự làm và tự bán thứ mình muốn, không bị quy định của phường hội ràng buộc. "Laissez passer" nghĩa là để hàng hóa tự do lưu thông, không bị đánh những khoản thuế quan mà nước Pháp vẫn thu giữa các vùng của chính mình.
Xung quanh ông tụ họp phái Trọng nông (Physiocrats), một nhóm nhà tư tưởng Pháp do François Quesnay, thầy thuốc của Louis XV, dẫn đầu. Cuốn Tableau économique (1758) của Quesnay hình dung nền kinh tế như một dòng chảy tiền bạc và hàng hóa, đồng thời lập luận rằng nông nghiệp là nguồn tạo ra của cải mới thực sự. Phái Trọng nông kết luận rằng nhà nước nên dỡ bỏ các rào cản và để trật tự kinh tế tự nhiên vận hành, đặc biệt trong buôn bán ngũ cốc.
Phép thử đến dưới thời Anne-Robert-Jacques Turgot, bộ trưởng tài chính của Louis XVI. Năm 1774, ông tự do hóa thương mại ngũ cốc, và đầu năm 1776 ông ban các sắc lệnh xóa bỏ phường hội. Mùa màng thất bát cùng sự phẫn nộ của các nhóm đặc quyền đã khiến dư luận quay lưng với ông. Ông bị cách chức vào tháng 5 năm 1776, và các phường hội được khôi phục vào tháng 8 năm ấy. Cuộc cải cách thất bại, nhưng tư tưởng đã vượt eo biển sang bên kia.
Adam Smith và các nhà kinh tế học cổ điển
Tháng 3 năm 1776, nhà tư tưởng người Scotland Adam Smith xuất bản Của cải của các quốc gia (The Wealth of Nations). Smith công kích chủ nghĩa trọng thương, tức niềm tin rằng một quốc gia giàu lên nhờ tích trữ vàng bạc và bán ra nước ngoài nhiều hơn mua vào. Theo ông, của cải đến từ lao động và sự phân công lao động: trong ví dụ nổi tiếng về xưởng làm kim ghim, mười công nhân, mỗi người làm một công đoạn nhỏ, có thể làm ra hàng nghìn cái kim mỗi ngày, nhiều hơn hẳn so với mười người làm riêng lẻ.
Smith lập luận rằng những người theo đuổi lợi ích riêng, trong điều kiện cạnh tranh, thường phục vụ lợi ích chung mà không chủ ý. Ông dùng hình ảnh "bàn tay vô hình" đúng một lần trong sách. Ông không hề dùng thuật ngữ laissez-faire ở đó, và ông cũng chẳng phải bạn của các tập đoàn lớn: ông cảnh báo rằng các thương nhân khi tụ họp với nhau thường bàn mưu chống lại công chúng. Ông giao cho nhà nước những nhiệm vụ thực sự, đó là quốc phòng, tư pháp và một số công trình, thiết chế công cộng, trong đó có giáo dục. Cuốn sách trước đó của ông, Lý thuyết về các cảm xúc đạo đức (1759), cho thấy ông xem thị trường nằm trong lòng một xã hội có đạo đức.
Sau Smith, các nhà "kinh tế học cổ điển" xây dựng nên hệ thống. Jean-Baptiste Say cho rằng sản xuất tự tạo ra cầu. David Ricardo, năm 1817, trình bày lợi thế so sánh: ngay cả một nước kém hơn về mọi mặt vẫn có lợi khi trao đổi để lấy thứ mình làm tương đối tốt nhất. Điều này mang lại cho thương mại tự do một nền tảng lý luận vững chắc. Thomas Malthus bổ sung một cái nhìn u ám hơn về dân số và lương thực.
Laissez-faire trong thực tiễn thế kỷ 19
Nước Anh là nơi thử nghiệm chính. Liên đoàn chống Luật Ngũ cốc (Anti-Corn Law League) do Richard Cobden và John Bright lập năm 1839 lập luận rằng thuế quan đánh vào ngũ cốc nhập khẩu làm bánh mì đắt đỏ và bảo vệ giới địa chủ. Sau khi nạn đói khoai tây ở Ireland bắt đầu năm 1845, Thủ tướng Robert Peel bãi bỏ Luật Ngũ cốc năm 1846. Các Đạo luật Hàng hải (Navigation Acts), vốn dành phần lớn hoạt động vận tải biển cho tàu Anh, bị bãi bỏ năm 1849. Năm 1860, hiệp ước Cobden-Chevalier cắt giảm thuế quan giữa Anh và Pháp, khơi mào một làn sóng các hiệp ước thương mại.
Tư duy thị trường cũng định hình chính sách xã hội. Đạo luật sửa đổi Luật Người nghèo năm 1834 nhằm làm cho việc nhận cứu trợ kém hấp dẫn hơn làm công ăn lương, để những người nghèo còn sức lao động phải vào các nhà tế bần (workhouse). Trong nạn đói Ireland những năm 1845-52, khiến khoảng một triệu người chết, nhiều sử gia cho rằng sự ngần ngại can thiệp vào thị trường đã hạn chế viện trợ mà London cung cấp. Triết gia Herbert Spencer, trong Social Statics (1851), đẩy tư tưởng này đi xa nhất, cho rằng nhà nước chỉ nên làm rất ít ngoài việc bảo vệ tự do cá nhân.
Thế nhưng ngay trong thời kỳ này, nhà nước vẫn lớn dần. Nghị viện thông qua các Đạo luật Nhà máy năm 1833 và 1847 giới hạn giờ làm của phụ nữ và trẻ em, cùng Đạo luật Y tế công cộng năm 1848 sau các đợt dịch tả. Các sử gia thường nói thế kỷ 19 chưa bao giờ là thời đại laissez-faire thuần túy. Đó là thời đại mà người ta tranh luận về việc ranh giới nên đặt ở đâu.
Vì sao nó bị thách thức
Thành phố và nhà máy phát triển nhanh hơn nhà ở, hệ thống vệ sinh và các quy định an toàn. Các nhà văn và nhà cải cách mô tả lao động trẻ em, giờ làm kéo dài và cuộc sống trong khu ổ chuột. Phong trào Hiến chương (Chartists) đòi quyền chính trị cho công nhân, và năm 1848 Karl Marx cùng Friedrich Engels xuất bản Tuyên ngôn Đảng Cộng sản, lập luận rằng chủ nghĩa tư bản không bị kiểm soát sẽ sinh ra mâu thuẫn sâu sắc giữa chủ và thợ. Xem thêm chủ nghĩa dân tộc, một lực lượng khác kéo các nhà nước theo hướng đóng vai trò lớn hơn, từ bảo vệ công nghiệp trong nước đến xây dựng quân đội.
Các cuộc khủng hoảng kinh tế càng làm tăng sức ép. Sau cuộc hoảng loạn năm 1873, một đợt suy giảm kéo dài của giá cả và lợi nhuận khiến nhiều chính phủ quay lại với thuế quan. Ở Đức, Thủ tướng Otto von Bismarck đưa vào bảo hiểm y tế năm 1883, bảo hiểm tai nạn năm 1884 và lương hưu tuổi già năm 1889, một phần để kéo công nhân ra khỏi chủ nghĩa xã hội. Ở Hoa Kỳ, Đạo luật chống độc quyền Sherman năm 1890 nhằm phá vỡ các liên minh doanh nghiệp.
Đòn giáng lớn nhất đến với cuộc Đại suy thoái những năm 1930. John Maynard Keynes đã viết The End of Laissez-Faire (Sự cáo chung của laissez-faire) từ năm 1926, và cuốn Lý thuyết tổng quát (1936) của ông lập luận rằng chính phủ nên chi tiêu để hỗ trợ tổng cầu khi chi tiêu tư nhân sụp đổ. Các nhà nước thời hậu chiến xây dựng hệ thống phúc lợi và điều hành nền kinh tế. Từ thập niên 1970, các nhà kinh tế như Friedrich Hayek và Milton Friedman làm sống lại các lập luận về thị trường, và những cuộc tranh luận hiện nay về quản lý nhà nước, thuế và thương mại vẫn dùng chính hai hệ tư tưởng ấy.
Đề thi thường hỏi gì
- Định nghĩa: chính sách nhà nước can thiệp tối thiểu vào nền kinh tế, dựa trên thị trường tự do và thương mại tự do.
- So sánh với chủ nghĩa trọng thương: chủ nghĩa trọng thương muốn nhà nước kiểm soát thương mại để xây dựng của cải quốc gia; Smith ủng hộ cạnh tranh và thị trường mở.
- Nắm các mốc then chốt: phái Trọng nông (Pháp, thập niên 1750), Smith (1776), Ricardo (1817), bãi bỏ Luật Ngũ cốc (1846).
- Giải thích những giới hạn: Các Đạo luật Nhà máy, luật y tế công cộng, bảo hiểm xã hội của Bismarck và chính sách Keynes sau này cho thấy nhà nước mở rộng vai trò.
- Những cái bẫy thường gặp: Smith không chủ trương không cần chính phủ, và "bàn tay vô hình" không phải là cùng một cụm từ với laissez-faire.
Đọc tiếp
- Chủ nghĩa tự do là gì? Nguồn gốc thế kỷ 19: các tư tưởng chính trị về tự do và chính phủ hạn chế, đứng cạnh tư duy thị trường tự do.
- Lý thuyết về các cảm xúc đạo đức: cuốn sách trước đó của Adam Smith về sự đồng cảm và đạo đức, giúp đặt kinh tế học của ông vào bối cảnh.
- Chủ nghĩa dân tộc là gì?: một tư tưởng khác của thế kỷ 19 đã thúc đẩy các nhà nước đảm nhận vai trò kinh tế lớn hơn.
- Những tư tưởng định hình thế kỷ 19: trung tâm đặt laissez-faire bên cạnh chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa dân tộc và Darwin.
