Trào lưu hiện thực trong nghệ thuật qua năm phút đọc
Chủ nghĩa hiện thực là một dòng chảy trong nghệ thuật và văn học, mạnh nhất từ khoảng năm 1848 đến thập niên 1870, với mục đích cho thấy đời sống thường ngày đúng như diện mạo thật của nó. Hội họa và tiểu thuyết trước đó dành sân khấu lớn nhất cho các thánh, thần thoại, vua chúa và anh hùng. Chủ nghĩa hiện thực đảo ngược điều ấy. Nó dành sự chú ý nghiêm túc như nhau cho một người đập đá bên đường quê, một người phụ nữ nhặt bông lúa rơi sau mùa gặt, hay người vợ chán chường của một bác sĩ ở thị trấn tỉnh lẻ.
Chủ nghĩa hiện thực bắt đầu ở Pháp rồi lan sang Nga, Anh, Hoa Kỳ và Nhật Bản. Đây là một chương trong câu chuyện lớn hơn được kể ở 19th-Century Art and Culture: From Romanticism to the Belle Époque. Ba ý tưởng gắn kết trào lưu: chọn đề tài từ chính thời đại của mình, quan sát thật kỹ, và không làm đẹp hóa sự thật.
Vì sao chủ nghĩa hiện thực xuất hiện
Có hai yếu tố tạo bối cảnh. Thứ nhất là bản thân giới nghệ thuật. Ở Pháp, Salon do nhà nước điều hành quyết định họa sĩ nào được công chúng thấy và được mua tranh, và gu của Salon ưa chuộng tranh lịch sử: cảnh trong Kinh Thánh, thần thoại cổ điển hay vinh quang dân tộc, vẽ theo lối mượt mà, trau chuốt. Chủ nghĩa lãng mạn đã nới lỏng các quy tắc đó bằng cách đề cao cảm xúc, kịch tính và những miền đất xa xôi, nhưng vẫn quay lưng với đời sống thường nhật. Những khác biệt được trình bày trong Romanticism vs Realism vs Naturalism, còn phía lãng mạn của câu chuyện nằm ở Victor Hugo and French Romanticism.
Thứ hai là xã hội. Đến thập niên 1840, nhà máy, đường sắt và các thành phố đang lớn lên làm nước Pháp đổi thay nhanh chóng. Nhiều nhà văn và nghệ sĩ hết kiên nhẫn với những câu chuyện hoành tráng và muốn mô tả thế giới họ thực sự nhìn thấy. Cách mạng 1848 đẩy xu hướng này đi xa hơn. Cuộc cách mạng lật đổ vua Louis-Philippe, lập ra Đệ nhị Cộng hòa, và biến đời sống của công nhân và nông dân thành một vấn đề chính trị công khai.
Bản thân từ này ban đầu là một lời xúc phạm. Giới phê bình dùng "hiện thực" với nghĩa xấu xí, thô lậu hoặc nguy hiểm về chính trị. Về sau Gustave Courbet và bạn bè ông chấp nhận cái nhãn ấy và biến nó thành ngọn cờ.
Courbet và bức tranh gây sốc Salon
Gustave Courbet (1819–1877), người ở Ornans miền đông nước Pháp, trở thành nhân vật hàng đầu của trào lưu. Tại Salon 1850–51, ông trưng bày The Stonebreakers (Những người đập đá, 1849), bức tranh cỡ người thật vẽ một ông già và một cậu bé đập đá để sửa đường. Ông cũng trưng bày A Burial at Ornans (Đám tang ở Ornans), cảnh một đám tang ở quê nhà vẽ trên tấm toan rộng hơn sáu mét. Kích thước đó thường chỉ dành cho tranh lịch sử. Quy mô chính là điểm mấu chốt: những dân làng bình thường, không được lý tưởng hóa, được cho một không gian ngang với một cảnh chiến trận. Nhiều nhà phê bình bị xúc phạm. The Stonebreakers bị mất năm 1945, trong Thế chiến thứ hai.
Năm 1855, Paris tổ chức một hội chợ quốc tế lớn, Exposition Universelle. Hội đồng giám khảo nhận một số tranh của Courbet nhưng từ chối vài tác phẩm lớn, trong đó có The Painter's Studio và A Burial at Ornans. Courbet tự dựng gian trưng bày riêng gần hội chợ, treo hàng chục tác phẩm bên trong và ghi chữ "Realism" ở lối vào. Buổi triển lãm thua lỗ, nhưng thường được coi là thời khắc khai sinh của trào lưu, vì nó cho thấy một nghệ sĩ có thể giới thiệu tác phẩm mà không cần sự chấp thuận của hội đồng chính thức.
Người bạn của Courbet, nhà văn Champfleury, bảo vệ cách tiếp cận mới trong các bài tiểu luận, được tập hợp năm 1857 thành Le Réalisme.
Millet và Daumier: vẽ cuộc sống lao động
Jean-François Millet (1814–1875), sống ở làng Barbizon gần rừng Fontainebleau, vẽ công việc đồng áng với sự trang nghiêm chứ không ủy mị. The Sower (Người gieo hạt, 1850) cho thấy một nông dân sải bước qua cánh đồng. The Gleaners (Những người mót lúa, 1857) vẽ ba người phụ nữ cúi xuống nhặt số lúa còn sót lại sau mùa gặt, công việc dành cho những dân làng nghèo nhất. Millet không phải nhà hoạt động chính trị, nhưng một số nhà phê bình bảo thủ cho rằng việc dành những bức tranh lớn, trang nghiêm cho nông dân nghèo tự nó đã là một thách thức với trật tự xã hội.
Honoré Daumier (1808–1879) làm việc theo cách khác. Ông làm hàng nghìn bức in thạch bản cho báo chí, chế giễu chính trị gia, luật sư và thẩm phán, đồng thời vẽ cuộc sống đô thị. The Third-Class Carriage (Toa hạng ba, khoảng 1862–64) cho thấy những hành khách mệt mỏi chen chúc trên băng ghế gỗ của chuyến tàu, không có anh hùng và không có câu chuyện nào ngoài chính chuyến đi.
Chủ nghĩa hiện thực trong văn học
Tiểu thuyết đến đó trước hội họa. The Red and the Black (Đỏ và Đen, 1830) của Stendhal theo chân một chàng trai đầy tham vọng qua những căng thẳng giai cấp của nước Pháp thời Phục tích. Honoré de Balzac dành thập niên 1830 và 1840 xây dựng The Human Comedy (Tấn trò đời), chuỗi tiểu thuyết liên kết vẽ nên bản đồ xã hội Pháp, từ kẻ cho vay nặng lãi đến quý tộc miền quê.
Madame Bovary (1857) của Gustave Flaubert là ví dụ kinh điển. Emma Bovary, vợ một bác sĩ nông thôn ở Normandy, khao khát vẻ hào nhoáng mà cô đã đọc trong tiểu thuyết lãng mạn. Hôn nhân thật khiến cô thất vọng, và cô trượt vào những cuộc ngoại tình và nợ nần. Flaubert không bao giờ lên lớp người đọc. Ông giữ giọng riêng của mình ra khỏi câu chuyện và miệt mài tìm từ chính xác cho từng chi tiết. Sau khi cuốn sách xuất hiện trên một tạp chí năm 1856, nhà nước đưa ông ra tòa vì xúc phạm đạo đức công chúng. Ông được tuyên trắng án vào tháng 2 năm 1857, và sự chú ý đó góp phần làm cuốn sách nổi tiếng.
Cách tiếp cận tương tự xuất hiện ở nơi khác. Charles Dickens ở Anh phơi bày nghèo đói và các thiết chế tồi tệ một cách sinh động. Middlemarch (1871–72) của George Eliot khảo sát cả một thị trấn tỉnh lẻ với những chi tiết tâm lý tỉ mỉ. Ở Nga, A Sportsman's Sketches (Ký sự người đi săn, 1852) của Ivan Turgenev khắc họa nông nô như những cá nhân, còn Anna Karenina (xuất bản thành sách năm 1878) của Leo Tolstoy theo dõi sức ép của xã hội lên đời sống riêng tư.
Chủ nghĩa hiện thực ngoài nước Pháp
Ở Nga, một nhóm họa sĩ gọi là Những người lưu động (Peredvizhniki) tách khỏi học viện chính thống năm 1870 và từ năm 1871 đưa các cuộc triển lãm lưu động đi khắp đất nước. Barge Haulers on the Volga (Những người kéo thuyền trên sông Volga, 1870–73) của Ilya Repin vẽ một hàng người kiệt sức kéo con thuyền ngược dòng.
Ở Hoa Kỳ, Winslow Homer vẽ những người lao động bình thường và biển cả, còn The Gross Clinic (1875) của Thomas Eakins cho thấy một bác sĩ phẫu thuật mổ trước các sinh viên, với chi tiết không né tránh. Tiểu thuyết gia William Dean Howells chủ trương chủ nghĩa hiện thực trong văn chương Mỹ.
Nhật Bản tiếp xúc với chủ nghĩa hiện thực phương Tây vào thời Minh Trị. Họa sĩ Takahashi Yuichi học kỹ thuật sơn dầu phương Tây và vẽ một con cá hồi treo (khoảng 1877) với sự chú ý đến chất liệu vốn còn mới lạ trong nghệ thuật Nhật Bản. Trong văn học, The Essence of the Novel (Tinh túy của tiểu thuyết, 1885–86) của Tsubouchi Shōyō cho rằng tiểu thuyết nên miêu tả tình cảm con người và xã hội đúng như chúng vốn có, và Ukigumo (bắt đầu năm 1887) của Futabatei Shimei biến ý tưởng ấy thành thực hành bằng lối văn gần với lời nói hằng ngày.
Điều gì đến sau
Chủ nghĩa hiện thực không có nghĩa là một tấm gương soi thế giới. Các nghệ sĩ hiện thực chọn đề tài và dựng khung hình có chủ đích. Dù vậy, việc họ khăng khăng viết về đời sống hiện đại đã mở đường cho các trào lưu sau. Édouard Manet và những họa sĩ về sau được gọi là phái Ấn tượng tiếp tục vẽ Paris đương thời nhưng chuyển sự chú ý sang ánh sáng và hành động nhìn; xem What Is Impressionism?. Trong văn học, Émile Zola đưa chủ nghĩa hiện thực đi xa hơn thành Chủ nghĩa tự nhiên, xem tiểu thuyết gần như những thí nghiệm về cách di truyền và môi trường định hình con người, trong Thérèse Raquin (1867) và chuỗi hai mươi tiểu thuyết Rougon-Macquart (1871–93).
Nhiếp ảnh, được công bố năm 1839, cũng thay đổi câu hỏi. Nếu máy ảnh có thể ghi lại hình thức bên ngoài, họa sĩ phải quyết định nghệ thuật còn có thể làm gì khác. Chủ nghĩa hiện thực trả lời bằng cách nhìn vào xã hội và con người, chứ không chỉ bề mặt.
Đề thi thường hỏi gì
Với các câu hỏi kiểu AP, ý nghĩa của chủ nghĩa hiện thực có thể được lập luận qua vài điểm:
- Định nghĩa: trào lưu giữa thế kỷ 19 bác bỏ sự lý tưởng hóa và chọn đề tài đương thời, bình thường.
- Bối cảnh: công nghiệp hóa, các cuộc cách mạng 1848, tầng lớp trung lưu lớn mạnh và sự xuất hiện của nhiếp ảnh.
- Ví dụ: Courbet, Millet và Daumier trong hội họa; Stendhal, Balzac, Flaubert, Dickens và Eliot trong tiểu thuyết.
- Đối chiếu: chủ nghĩa lãng mạn nhấn mạnh cảm xúc và trí tưởng tượng; chủ nghĩa hiện thực nhấn mạnh quan sát và điều kiện xã hội.
- Di sản: chuẩn bị nền tảng cho Ấn tượng và Chủ nghĩa tự nhiên, và lan rộng khắp thế giới, kể cả Nga và Nhật Bản thời Minh Trị.
Đọc tiếp
- Romanticism vs Realism vs Naturalism: bản so sánh song song, hữu ích trước kỳ thi.
- Victor Hugo and French Romanticism: trào lưu mà chủ nghĩa hiện thực phản ứng lại.
- What Is Impressionism?: điều các họa sĩ làm tiếp với đời sống hiện đại.
