Chiến tranh Pháp – Da đỏ trong năm phút
Chiến tranh Pháp – Da đỏ (1754–1763) là mặt trận Bắc Mỹ của Chiến tranh Bảy năm. Anh và Pháp, được những người thực dân và các đồng minh bản địa hậu thuẫn, tranh giành quyền kiểm soát vùng nội địa của lục địa, nhất là thung lũng Ohio. Anh giành chiến thắng. Trong Hiệp ước Paris năm 1763, Pháp từ bỏ Canada và gần như toàn bộ vùng đất mình tuyên bố chủ quyền ở phía đông sông Mississippi.
Cuộc chiến quan trọng vì những gì xảy ra sau đó. Anh kết thúc chiến tranh với một khoản nợ khổng lồ và một đế quốc lớn hơn nhiều để cai quản. Những nỗ lực bắt người thực dân cùng gánh chi phí cho đế quốc ấy đã đẩy hai bên xa nhau, câu chuyện được kể trong bài Cách mạng Mỹ: nguyên nhân, chiến tranh và nền độc lập.
Tên gọi này mang màu sắc Mỹ. Người Canada thường gọi cùng cuộc xung đột đó là Chiến tranh Bảy năm, còn các sử gia Quebec nói đến “cuộc chinh phục” (the Conquest). Giao tranh ở Bắc Mỹ cũng bắt đầu sớm hơn hai năm so với lúc Anh và Pháp chính thức tuyên chiến vào năm 1756. Về cuộc chiến toàn cầu rộng hơn, xem Chiến tranh Bảy năm và Chiến tranh Pháp – Da đỏ.
Chiến tranh Pháp – Da đỏ là gì và ai tham chiến?
Đến thập niên 1750, Anh và Pháp mỗi bên nắm một dải đất dài ở Bắc Mỹ. Mười ba thuộc địa của Anh trải dọc bờ Đại Tây Dương với khoảng 1,5 triệu dân. Tân Pháp (New France) kéo dài từ sông St. Lawrence qua vùng Ngũ Đại Hồ rồi xuống tận sông Mississippi, nhưng chỉ có khoảng 70.000 người định cư. Pháp bù đắp cho dân số ít ỏi bằng quan hệ đối tác buôn bán lông thú, liên minh với các quốc gia bản địa và một chuỗi pháo đài.
Đây chưa bao giờ là cuộc đối đầu đơn giản giữa hai phe. Nhiều quốc gia vùng Ngũ Đại Hồ và xứ Ohio, trong đó có người Ottawa, Abenaki và Huron-Wendat, chiến đấu cùng Pháp; người Shawnee và Lenape (Delaware) cũng làm vậy trong nhiều năm. Liên minh Haudenosaunee (Iroquois) phần lớn giữ thái độ trung lập thận trọng, trong khi người Mohawk và một số nhóm khác đứng về phía Anh. Mỗi quốc gia hành động vì lý do riêng, chủ yếu để bảo vệ đất đai và hoạt động buôn bán, chứ không đơn thuần phục vụ một cường quốc châu Âu.
Nguyên nhân của Chiến tranh Pháp – Da đỏ là gì?
Nguyên nhân gốc rễ là cuộc tranh giành xứ Ohio (Ohio Country), vùng đất phía tây dãy Appalachian. Các nhà đầu cơ đất ở Virginia, trong đó có các thành viên của Công ty Ohio, muốn đến định cư và bán đất. Pháp muốn có nơi này làm mắt xích nối Canada với Louisiana và bắt đầu xây pháo đài để giữ. Các quốc gia bản địa sống ở đó coi cả hai đế quốc đều là mối đe dọa đối với đất đai của mình.
Năm 1753, thống đốc Virginia Robert Dinwiddie cử một sĩ quan dân quân trẻ là George Washington đến yêu cầu người Pháp rút đi. Họ từ chối. Mùa xuân năm 1754, quân Pháp chiếm đồn bốt dở dang của Anh tại ngã ba sông Ohio và xây Pháo đài Duquesne ở đó. Ngày 28 tháng 5 năm 1754, quân của Washington cùng các đồng minh bản địa giao tranh với một toán nhỏ của Pháp ở Jumonville Glen. Ngày 3 tháng 7, quân Pháp và đồng minh buộc Washington đầu hàng tại Pháo đài Necessity. Chiến tranh đã bắt đầu, từ rất lâu trước bất kỳ lời tuyên chiến nào.
Anh và Pháp trước đó cũng từng đánh nhau trong các cuộc chiến thuộc địa (chiến tranh của vua William, nữ hoàng Anne và vua George), nhưng không cuộc nào quyết định được ai sẽ kiểm soát Bắc Mỹ. Cuộc chiến này thì có.
Diễn biến ra sao? Cuộc chiến qua bốn giai đoạn
1754–1757: Pháp thắng thế. Năm 1754, các đại biểu họp tại Hội nghị Albany, nơi Benjamin Franklin đề xuất một liên minh các thuộc địa. Kế hoạch thất bại, nhưng bức tranh biếm họa “Join, or Die” (Hãy đoàn kết, hoặc chết) của ông trở nên nổi tiếng. Tháng 7 năm 1755, đạo quân Anh do tướng Edward Braddock chỉ huy bị quân Pháp và người bản địa phục kích gần sông Monongahela, và Braddock tử trận. Cùng năm đó, chính quyền Anh bắt đầu trục xuất người Acadia nói tiếng Pháp khỏi Nova Scotia. Anh chính thức tuyên chiến vào tháng 5 năm 1756, và tướng Pháp Montcalm chiếm Pháo đài Oswego vào tháng 8 năm ấy. Tháng 8 năm 1757, ông chiếm Pháo đài William Henry; sau đó các chiến binh bản địa tấn công một phần đoàn quân đã đầu hàng, sự kiện khiến các thuộc địa chấn động.
1757–1758: bước ngoặt. William Pitt trở thành nhân vật hàng đầu trong chính phủ Anh năm 1757. Ông gửi nhiều tiền và quân hơn hẳn sang châu Mỹ và phối hợp với các hội đồng thuộc địa, nơi tuyển quân đổi lấy việc được hoàn trả chi phí. Tháng 7 năm 1758, người Anh chiếm pháo đài Louisbourg án ngữ sông St. Lawrence, dù cùng tháng đó họ thua đau ở Ticonderoga. Vào tháng 11, quân Pháp bỏ Pháo đài Duquesne, và người Anh xây Pháo đài Pitt ngay tại vị trí ấy, tức Pittsburgh ngày nay. Tháng 10 năm 1758, Hiệp ước Easton với các quốc gia xứ Ohio cũng kéo nhiều đồng minh rời xa Pháp.
1759: năm của những chiến thắng. Pháo đài Niagara thất thủ vào tháng 7. Ngày 13 tháng 9 năm 1759, tướng James Wolfe dẫn quân Anh leo theo một lối mòn lên Đồng bằng Abraham bên ngoài thành Quebec. Trong trận chiến ngắn sau đó, quân Pháp bại trận, còn Wolfe và Montcalm đều bị thương nặng không qua khỏi. Quebec đầu hàng ngày 18 tháng 9.
1760–1763: kết thúc. Montreal đầu hàng tướng Jeffery Amherst ngày 8 tháng 9 năm 1760, chấm dứt các cuộc giao tranh lớn ở Canada. Cuộc chiến rộng hơn tiếp diễn ở châu Âu, vùng Caribbean và châu Á cho đến hòa ước 1762–1763.
Ai thắng trong Chiến tranh Pháp – Da đỏ?
Anh thắng. Pháp thất bại hoàn toàn ở Bắc Mỹ. Theo Hiệp ước Paris ký ngày 10 tháng 2 năm 1763, Pháp nhượng Canada và vùng đất phía đông sông Mississippi (trừ New Orleans) cho Anh. Tây Ban Nha, nước vào cuộc muộn bên phía Pháp, nhượng Florida cho Anh và đổi lại nhận từ Pháp vùng Louisiana phía tây sông Mississippi theo một thỏa thuận riêng. Pháp chỉ giữ lại vài hòn đảo, trong đó có Saint-Pierre và Miquelon, cùng các thuộc địa trồng mía Guadeloupe và Martinique.
Các quốc gia bản địa thiệt hại nhiều nhất. Khi Pháp đã rút đi, họ không còn có thể lợi dụng mâu thuẫn giữa hai đế quốc nữa. Dân định cư Anh tiến dần về phía tây, và năm 1763 Chiến tranh Pontiac nổ ra khi các quốc gia vùng Ngũ Đại Hồ và xứ Ohio tấn công các pháo đài của Anh. Tuyên cáo Hoàng gia ngày 7 tháng 10 năm 1763 cố xoa dịu tình hình bằng cách cấm người thực dân định cư ở phía tây đỉnh dãy Appalachian. Nhiều người thực dân phớt lờ lệnh cấm này và còn bất bình với nó.
Vì sao cuộc chiến dẫn tới Cách mạng Mỹ?
Có ba hệ quả quan trọng. Thứ nhất, mối đe dọa từ Pháp không còn, nên người thực dân ít cần đến sự bảo vệ của Anh hơn. Thứ hai, nợ quốc gia của Anh gần như tăng gấp đôi, và Nghị viện cho rằng các thuộc địa phải gánh một phần chi phí bảo vệ chính mình. Thứ ba, lằn ranh trong Tuyên cáo cùng đội quân thường trực thời bình khiến những người thực dân vốn trông đợi được hưởng vùng đất mới trở nên tức giận.
Các loại thuế đến rất nhanh: Đạo luật Đường (Sugar Act) năm 1764 và Đạo luật Tem (Stamp Act) năm 1765. Người thực dân đáp lại rằng họ không thể bị đánh thuế bởi một Nghị viện mà họ không có phiếu bầu. Nhiều nhà lãnh đạo tương lai, trong đó có Washington và Franklin, đã học được cách chiến đấu, tổ chức và thương lượng trong cuộc chiến này. Con đường ấy dẫn tới Tuyên ngôn Độc lập năm 1776.
Đề thi thường hỏi gì
Các câu hỏi kiểu AP thường yêu cầu những ý sau. Nắm các nguyên nhân (xứ Ohio, các pháo đài của Pháp, sự mở rộng của thuộc địa). Nắm các bước ngoặt (chiến lược của Pitt, trận Quebec năm 1759). Nắm các điều khoản của Hiệp ước Paris năm 1763. Nắm các hệ quả: nợ của Anh, Tuyên cáo 1763, Chiến tranh Pontiac và việc đánh thuế mới dẫn đến phản đối của thuộc địa. Một bài làm tốt sẽ nối việc mối đe dọa từ Pháp chấm dứt với việc quan hệ giữa thuộc địa và Anh suy yếu, đồng thời nhắc tới các quốc gia bản địa như những nhân tố chủ động chứ không chỉ là bối cảnh.
Đọc tiếp
- Chiến tranh Bảy năm (1756–1763): Thế chiến đầu tiên? cho thấy cuộc xung đột toàn cầu mà cuộc chiến này là một phần.
- Chiến tranh Bảy năm và Chiến tranh Pháp – Da đỏ: có phải cùng một cuộc chiến? giúp phân biệt hai cách gọi và hai mốc thời gian.
- Giải thích Tuyên ngôn Độc lập kể tiếp câu chuyện đến năm 1776.
- Cách mạng Mỹ: nguyên nhân, chiến tranh và nền độc lập là bài trung tâm của cả chủ đề.
