Steampunk trong năm phút
Steampunk là loại khoa học viễn tưởng đặt ra một câu hỏi: nếu tương lai đã đến ngay trong thời đại hơi nước thì sao? Trong những câu chuyện này, đồng thau, bánh răng, nồi hơi và cơ chế đồng hồ làm những việc mà ngày nay linh kiện điện tử đảm nhiệm. Khinh khí cầu động cơ bay khắp bầu trời, máy tính cơ khí chiếm trọn cả căn phòng, còn con người mặc gilê, áo corset và đeo kính phi công. Đây là một nhánh của câu chuyện lớn hơn được kể trong bài lịch sử khoa học viễn tưởng của chúng tôi.
Thường có ba điều khiến một câu chuyện trở thành steampunk. Thứ nhất, công nghệ mang tính tưởng tượng: nó vượt xa những gì thế kỷ 19 thật sự chế tạo được. Thứ hai, công nghệ ấy hiện hữu và mang tính cơ khí, với cần gạt, ống dẫn và đinh tán mà bạn có thể hình dung ra. Thứ ba, thế giới mượn vẻ ngoài và xã hội của những năm 1800, với các đế quốc, nhà máy và sự phân chia giai cấp gay gắt.
Phần lớn steampunk lấy bối cảnh nước Anh thời Victoria, đặc biệt là London. Nữ hoàng Victoria trị vì từ năm 1837 đến năm 1901. Tuy nhiên, thể loại này cũng ghé thăm miền Tây nước Mỹ, châu Á thời đế quốc và những thế giới hoàn toàn hư cấu. Nửa "punk" trong tên gọi thiên về tinh thần hơn là quy tắc. Nhiều câu chuyện theo chân các nhà phát minh, kẻ trộm và những người ngoài lề chống lại một xã hội cứng nhắc, bất bình đẳng.
Tên gọi bắt nguồn từ đâu
Cái tên này trẻ hơn nhiều so với những cuốn sách mà nó mô tả. Vào tháng 4 năm 1987, nhà văn người Mỹ K. W. Jeter viết một lá thư gửi tạp chí Locus. Ông muốn có một cái nhãn cho dòng truyện giả tưởng mang hơi hướng Victoria mà ông cùng hai người bạn Tim Powers và James P. Blaylock đang viết, và nửa đùa nửa thật ông đề xuất cái tên "steampunk".
Đó là cách chơi chữ theo cyberpunk, dòng khoa học viễn tưởng u tối của thời đại máy tính đang thịnh hành lúc bấy giờ. Bạn có thể đọc về trào lưu đó trong bài viết về cyberpunk. Cyberpunk nhìn vào một tương lai gần của mạng lưới và các tập đoàn. Từ mới này đem chính thái độ ấy hướng về một quá khứ của hơi nước và sắt thép. Trò đùa ấy trụ lại được, và độc giả cùng giới phê bình sớm dùng nó làm tên thể loại thực thụ.
Các câu chuyện ra đời trước cái nhãn. Tiểu thuyết Morlock Night (1979) của Jeter đưa người Morlock trong The Time Machine của H. G. Wells vào London thời Victoria. The Anubis Gates (1983) của Powers pha trộn du hành thời gian với London đầu thế kỷ 19. Homunculus (1986) của Blaylock và Infernal Devices (1987) của Jeter cũng thuộc cùng một họ. Những tác giả đi trước như Michael Moorcock, với The Warlord of the Air xuất bản năm 1971, đã chơi đùa với một thế giới thời Edward đầy khinh khí cầu.
Lịch sử có thật đằng sau trí tưởng tượng
Steampunk bắt rễ từ kỹ thuật có thật. Sức mạnh hơi nước đã thay đổi nước Anh trong thế kỷ trước thời Victoria. James Watt cải tiến động cơ hơi nước vào cuối những năm 1700, và tuyến đường sắt Liverpool và Manchester khai trương năm 1830 như tuyến đường chính đầu tiên vận hành hoàn toàn bằng đầu máy hơi nước. Nhà máy, tàu thuyền và xe lửa khiến cỗ máy trở thành biểu tượng của thời đại.
Cỗ máy "steampunk" nổi tiếng nhất ngoài đời thực lại chưa bao giờ chạy trong suốt cuộc đời người phát minh ra nó. Nhà toán học Charles Babbage thiết kế Máy sai phân (Difference Engine) để tính các bảng số, và năm 1837 ông đề xuất Máy phân tích (Analytical Engine) tham vọng hơn nhiều. Nó có phần kho chứa số và phần "xưởng" để xử lý số, dự định được lập trình bằng thẻ đục lỗ. Năm 1843, Ada Lovelace công bố các ghi chú về Máy phân tích, trong đó có một phương pháp từng bước để tính một dãy số, thường được gọi là chương trình máy tính đầu tiên.
Tiền bạc và sự kiên nhẫn của Babbage cạn kiệt trước khi các cỗ máy được hoàn thành. Năm 1991, nhân kỷ niệm 200 năm ngày sinh của ông, Bảo tàng Khoa học ở London đã hoàn thiện một chiếc Máy sai phân dựng theo chính bản vẽ của ông, và nó hoạt động tốt. Chỉ riêng sự thật đó đã tạo nên thí nghiệm tư duy yêu thích của steampunk: nếu những cỗ máy ấy được hoàn tất ngay từ hồi đó thì sao?
Phần khoa học thực sự
Sức mạnh hơi nước là vật lý có thật. Nhiệt biến nước thành hơi, hơi nở ra, và áp suất đẩy một pít-tông. Ý tưởng đơn giản ấy đã vận hành nhà máy và đường sắt suốt hơn một thế kỷ. Giới hạn của nó cũng có thật không kém. Động cơ hơi nước cần một nồi hơi nặng nề, nguồn nước và nhiên liệu cùng rất nhiều không gian, nên khó thu nhỏ thành những cỗ máy nhỏ và nhẹ.
Khinh khí cầu động cơ hơi nước là ví dụ rõ ràng về ranh giới giữa sự thật và hư cấu. Năm 1852, kỹ sư người Pháp Henri Giffard đã lái một khí cầu chạy bằng hơi nước bay qua Paris. Chuyện đó có thật, nhưng nó chậm và hầu như không thể tiến lên khi gặp gió ngược. Những hạm đội trên trời khổng lồ, nhanh và bọc giáp trong tiểu thuyết steampunk chỉ là hư cấu.
Máy tính cơ khí cũng thuộc nhóm này. Thiết kế của Babbage là đúng đắn, và Bảo tàng Khoa học đã chứng minh rằng bánh răng có thể tính toán. Nhưng một chiếc máy tính làm từ bánh xe đồng thau chậm hơn và cồng kềnh hơn máy tính điện tử hàng nghìn lần. Vì vậy, cả một thế giới hiện đại chạy bằng cơ chế đồng hồ là một giả định sáng tạo, không phải dự đoán về điều có thể đã khả thi.
Steampunk trong văn chương và phim ảnh
Cuốn sách thường được nhắc đến như cột mốc của thể loại là The Difference Engine (1990) của William Gibson và Bruce Sterling. Truyện tưởng tượng rằng các cỗ máy của Babbage đã được chế tạo, và nước Anh trở thành một đế quốc của thời đại thông tin vào thập niên 1850. Gibson là một trong những người sáng lập cyberpunk, nên cuốn sách nối hai trào lưu lại với nhau.
Tổ tiên của thể loại là các nhà văn phiêu lưu thế kỷ 19. Jules Verne đưa du khách xuống đáy biển, lên Mặt Trăng và vào lòng Trái Đất, còn H. G. Wells viết về cỗ máy thời gian và những kẻ xâm lược từ sao Hỏa. Họ viết về tương lai của chính thời đại mình, chứ không phải steampunk. Độc giả đời sau nhìn lại và thấy một phong cách muốn làm sống dậy.
Các tiểu thuyết gần đây hơn gồm Boneshaker (2009) của Cherie Priest, lấy bối cảnh thời Nội chiến Mỹ phiên bản thay thế, và Leviathan (2009) của Scott Westerfeld, một câu chuyện Thế chiến thứ nhất với những cỗ máy đi bộ bằng thép và khinh khí cầu sống.
Điện ảnh và truyền hình cũng góp phần. Loạt phim Mỹ The Wild Wild West (1965 đến 1969) pha phiêu lưu miền Tây với đủ loại thiết bị lạ. Ở Nhật, Castle in the Sky (1986) của Hayao Miyazaki thường được xếp vào những bộ phim đậm chất steampunk, còn Steamboy (2004) của Katsuhiro Otomo lấy bối cảnh nước Anh thời Victoria với những cỗ máy hơi nước khổng lồ. Hugo (2011) của Martin Scorsese diễn ra ở Paris thập niên 1930 và đầy ắp cơ chế đồng hồ cùng người máy tự động.
Ngoài truyện kể, steampunk còn trở thành một sở thích. Người hâm mộ tự làm bàn phím trang trí đồng thau, may trang phục và tụ họp tại các hội nghị. Với nhiều người, thể loại này là việc tự tay làm ra đồ vật nhiều không kém việc đọc sách.
Những hiểu lầm thường gặp
"Steampunk chỉ là dán bánh răng lên đồ vật." Trang trí là một phần của niềm vui, nhưng một câu chuyện cần nhiều hơn vẻ ngoài. Cốt lõi của thể loại là một công nghệ thay thế và một xã hội được nó định hình.
"Lúc nào cũng đặt ở nước Anh thời Victoria." Đó là bối cảnh phổ biến nhất, nhưng không phải duy nhất. Thể loại có những truyện đặt ở Mỹ, châu Á và các thế giới hoàn toàn hư cấu.
"Jules Verne viết steampunk." Verne viết khoa học viễn tưởng của thời đại ông. Steampunk là cái nhãn hoài cổ ra đời sau này, nên nó mô tả cách các nhà văn hiện đại hình dung thế kỷ 19, chứ không phải điều Verne đang làm.
"Thời Victoria sạch sẽ và lãng mạn." Các thành phố Victoria thật có khói bụi, nhà ở chật chội và lao động trẻ em. Steampunk hay thường giữ lại sự nhem nhuốc và bất bình đẳng ấy trong tầm mắt, và một số tác phẩm còn công khai phê phán chủ nghĩa đế quốc.
"Steampunk và dieselpunk là một." Chúng là anh em họ. Dieselpunk dựa trên những động cơ nặng hơn của khoảng thập niên 1920 đến 1940, còn steampunk hướng về thời đại hơi nước và những năm 1800.
Đọc tiếp
Cyberpunk là trào lưu đã đặt tên cho steampunk, và cho thấy cùng tinh thần nổi loạn ấy trong một tương lai của mạng lưới. Jules Verne là nơi tốt nhất để gặp những cỗ máy phiêu lưu đã truyền cảm hứng cho thể loại. Để có bức tranh toàn cảnh, hãy quay lại lịch sử khoa học viễn tưởng.
