Jules Verne trong năm phút
Jules Verne là nhà văn Pháp lấy khoa học và địa lý làm động lực cho những cuộc phiêu lưu. Từ năm 1863 đến khi mất năm 1905, ông viết hàng chục tiểu thuyết về khinh khí cầu, tàu ngầm, một khẩu đại bác bắn người lên Mặt Trăng và những cuộc chạy đua vòng quanh hành tinh. Nhà xuất bản của ông gom chúng lại thành loạt Voyages extraordinaires, tức Những chuyến phiêu lưu kỳ thú. Nổi tiếng nhất là Hành trình vào lòng đất, Hai vạn dặm dưới đáy biển và Vòng quanh thế giới trong 80 ngày.
Verne thường được xếp vào số những người đặt nền móng cho khoa học viễn tưởng, cùng với H. G. Wells. Hai ông làm việc theo hai cách khác nhau. Verne xuất phát từ khoa học và kỹ thuật của thời mình rồi hỏi chúng có thể đi tới đâu. Wells thoải mái hơn trong việc bịa ra những cỗ máy và sinh vật chưa ai từng chế tạo. Muốn biết Verne đứng ở đâu trong bức tranh rộng hơn, hãy đọc bài lịch sử khoa học viễn tưởng của chúng tôi.
Sách của ông được in thành những ấn bản có minh họa dành cho cả gia đình, nên nhiều người gặp ông lần đầu từ thuở nhỏ. Đó là một lý do khiến ông nằm trong số các tác giả được dịch nhiều nhất thế giới.
Cuộc đời
Jules Gabriel Verne sinh ngày 8 tháng 2 năm 1828 tại Nantes, thành phố cảng bên sông Loire ở miền tây nước Pháp. Lớn lên giữa những con tàu trên sông, ông nuôi dưỡng niềm yêu thích du hành. Cha ông là luật sư và mong con trai nối nghiệp, nên chàng trai trẻ lên Paris học luật. Tuy nhiên, ông lại mê sân khấu. Suốt những năm hai mươi tuổi, ông viết kịch, libretto opera và truyện ngắn.
Bước ngoặt đến vào năm 1862, khi ông gặp nhà xuất bản Pierre-Jules Hetzel. Hetzel đọc bản thảo về một chuyến bay bằng khinh khí cầu qua châu Phi và đồng ý cho in. Năm tuần trên khinh khí cầu ra mắt năm 1863 và bán chạy. Sau đó Hetzel ký với Verne một thỏa thuận dài hạn: đều đặn ra tiểu thuyết, mỗi cuốn đều dạy người đọc điều gì đó về thế giới. Kế hoạch ấy chính là loạt Những chuyến phiêu lưu kỳ thú.
Verne giữ nhịp làm việc đều đặn suốt nhiều thập kỷ, lúc đầu với Hetzel, về sau với con trai của Hetzel. Ông sống nhiều năm ở Le Crotoy trên bờ biển phía bắc nước Pháp, rồi ở Amiens, và đi biển trên những chiếc du thuyền của mình, nổi tiếng nhất là Saint-Michel III. Năm 1867, ông cùng anh trai Paul vượt Đại Tây Dương tới New York trên con tàu hơi nước khổng lồ Great Eastern. Chuyến đi này về sau trở thành chất liệu cho tiểu thuyết Một thành phố nổi.
Năm 1886, người cháu Gaston bắn vào chân ông, để lại cho ông tật đi khập khiễng suốt đời. Dù vậy, ông vẫn làm ủy viên hội đồng thành phố Amiens từ năm 1888 và tiếp tục viết. Ông qua đời tại Amiens ngày 24 tháng 3 năm 1905, thọ 77 tuổi.
Các tác phẩm về sau của ông thường u tối hơn những cuốn đầu. Công nghệ không chỉ được ngưỡng mộ mà còn bị lạm dụng. Của thừa kế của bà Begum (1879) đặt cạnh nhau một thành phố được quy hoạch quanh sức khỏe và một thành phố công nghiệp xây quanh vũ khí. Robur Kẻ Chinh Phục (1886) kể về một nhà phát minh có chiếc khí cầu không chịu sự quản lý của bất kỳ chính phủ nào.
Những chuyến phiêu lưu kỳ thú: các cuốn nên biết
Năm tuần trên khinh khí cầu (1863)
Tiến sĩ Samuel Ferguson cùng hai người bạn đồng hành vượt châu Phi bằng khinh khí cầu hydro. Cuốn sách đặt ra khuôn mẫu: một tấm bản đồ có thật, một thiết bị khoa học, một nhóm nhỏ và dòng thông tin đều đặn về những nơi ít độc giả có dịp đặt chân tới.
Hành trình vào lòng đất (1864)
Giáo sư Lidenbrock giải mã mẩu giấy của nhà giả kim người Iceland Arne Saknussemm, trong đó nói rằng đường xuống lòng đất bắt đầu từ một miệng núi lửa ở Iceland. Ông cùng cháu trai Axel và người dẫn đường Hans đi xuống. Dưới lòng đất, họ thấy một vùng biển, những loài cây lạ và các loài vật từ thời cổ đại sâu thẳm. Cuốn sách như một chuyến tham quan địa chất và hóa thạch của thế kỷ XIX, gói trong câu hỏi làm sao để quay lên được.
Từ Trái Đất đến Mặt Trăng (1865) và Vòng quanh Mặt Trăng (1870)
Sau Nội chiến Mỹ, Câu lạc bộ Súng Baltimore, hội của những người mê pháo binh, lên kế hoạch bắn một quả đạn lên Mặt Trăng từ khẩu đại bác khổng lồ. Chủ tịch câu lạc bộ là Impey Barbicane. Người Pháp Michel Ardan nhất quyết đòi ngồi trong quả đạn. Bãi phóng đặt ở Florida. Phần tiếp theo kể về chuyến bay vòng quanh Mặt Trăng.
Hai vạn dặm dưới đáy biển (1870)
Giáo sư Aronnax, người hầu Conseil và thợ săn cá voi Ned Land bị đưa lên Nautilus, chiếc tàu ngầm do thuyền trưởng Nemo bí ẩn chỉ huy, người đã cắt đứt với đời sống trên đất liền. Tiểu thuyết dẫn người đọc đi qua thế giới sinh vật và địa lý đại dương. Đồng thời đó cũng là cuộc giằng co lặng lẽ giữa sự tò mò của Aronnax và mong muốn trốn thoát của Ned Land. Nautilus chạy bằng điện.
Vòng quanh thế giới trong 80 ngày (1872)
Phileas Fogg, một quý ông London điềm tĩnh, đánh cược với câu lạc bộ của mình rằng ông có thể đi vòng quanh địa cầu trong 80 ngày. Cùng người hầu Passepartout, ông chạy đua bằng tàu hỏa, tàu thủy, thậm chí cả voi, trong khi thám tử Fix bám theo, tin chắc ông là tên cướp ngân hàng. Truyện đăng nhiều kỳ trên báo ở Paris nên độc giả theo dõi từng ngày trôi qua. Tác phẩm cho thấy đường sắt, tàu hơi nước và kênh đào Suez, mở năm 1869, đã khiến thế giới bỗng nhỏ lại.
Còn hai cuốn nữa đáng biết. Trong Hòn đảo bí ẩn (1875), những tù nhân vượt ngục trong Nội chiến Mỹ dựng lại một nền văn minh trên hoang đảo chưa có tên trên bản đồ, và thuyền trưởng Nemo xuất hiện trở lại. Hai năm nghỉ hè (1888) kể về nhóm học sinh bị mắc kẹt trên một hòn đảo; cuốn này đặc biệt được yêu thích ở Nhật Bản.
Khoa học có thật
Verne đọc tạp chí khoa học và báo chí, ghi chép về địa lý, thiên văn và kỹ thuật. Sách của ông không phải tưởng tượng tùy hứng, và một vài phỏng đoán của ông gần với những sự kiện về sau. Phi hành đoàn lên Mặt Trăng của ông có ba người và cất cánh từ Florida, còn trong truyện, khoang tàu hạ xuống Thái Bình Dương. Các sứ mệnh Apollo cũng phóng từ Florida với ba phi hành gia, và khoang tàu của họ hạ cánh xuống Thái Bình Dương. Đây là sự trùng hợp đáng chú ý, nhưng không phải lời tiên đoán: Verne chọn Florida vì vĩ độ phía nam, còn các nhà hoạch định Apollo có lý do riêng của họ.
Những chi tiết khác thì không đứng vững. Một khẩu đại bác đủ mạnh để bắn tới Mặt Trăng sẽ nghiền nát hành khách bằng gia tốc. Bên trong Trái Đất càng sâu càng nóng và càng đặc, nên không thể có biển mở dưới Iceland. Đó là hư cấu, không phải dự báo.
Verne cũng không phát minh ra tàu ngầm. Những chiếc tàu thử nghiệm đã có trước đó, trong đó có chiếc Nautilus của Robert Fulton năm 1800 và chiếc Plongeur của Hải quân Pháp hạ thủy năm 1863. Điều Verne làm là trao cho ý tưởng ấy một con tàu đáng nhớ, một vị thuyền trưởng đáng nhớ và một lượng độc giả khổng lồ. Năm 2008, Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) đặt tên Jules Verne cho tàu vũ trụ chở hàng đầu tiên của mình lên Trạm Vũ trụ Quốc tế, một dấu hiệu cho thấy tên tuổi ông gắn với tinh thần khám phá đến mức nào.
Verne trong tiểu thuyết và văn hóa
Verne ảnh hưởng đến các nhà văn phiêu lưu và khoa học viễn tưởng ở nhiều nước. Steampunk, phong cách tưởng tượng những cỗ máy thời Victoria được đẩy tới cực hạn, mượn từ ông những chiếc khí cầu, tàu ngầm và thiết bị bằng đồng thau. Bộ phim Chuyến du hành lên Mặt Trăng năm 1902 của Georges Méliès chịu ảnh hưởng từ các tiểu thuyết về Mặt Trăng của Verne, bên cạnh một số nguồn khác.
Một trong những tác phẩm bất ngờ nhất của ông lại ra mắt muộn hơn nhiều so với lúc ông viết. Paris ở thế kỷ XX, bị Hetzel từ chối năm 1863, miêu tả một Paris của những tòa tháp kính, tàu hỏa và ô tô, nơi nghệ thuật bị bỏ quên. Hetzel thấy nó quá ảm đạm và không chịu xuất bản. Đến năm 1994, cuốn sách mới xuất hiện lần đầu.
Những hiểu lầm thường gặp
- “Hai vạn dặm” là độ sâu. Đó là quãng đường đã đi. Một dặm (league) khoảng 4 km, nên tổng cộng khoảng 80.000 km, xấp xỉ hai vòng quanh Trái Đất. Lần lặn sâu nhất trong tiểu thuyết khoảng 16.000 mét, còn xa mới tới con số đó.
- Verne đã tiên đoán tương lai. Ông mở rộng khoa học của thời mình, và nhiều ý tưởng của ông là sai hoặc chỉ có vẻ đúng khi nhìn lại.
- Ông chỉ viết cho trẻ em. Các bản dịch tiếng Anh thời đầu thường bị cắt xén và làm nhẹ đi, khiến ông trông như tác giả thiếu nhi. Bản gốc của ông dài hơn và đôi khi rất ảm đạm.
- Ông đã tới mọi nơi mình miêu tả. Ông đi nhiều nơi ở châu Âu và có một chuyến sang Bắc Mỹ, nhưng phần lớn cảnh trí được viết từ sách, bản đồ và tạp chí.
Đọc tiếp
- H. G. Wells: người đặt nền móng còn lại của thể loại, thích những cỗ máy bịa ra hơn là mở rộng những gì đã có.
- Steampunk: phong cách biến những chiếc khí cầu và tàu ngầm đồng thau kiểu Verne thành một diện mạo riêng.
- Lịch sử khoa học viễn tưởng: cái nhìn dài hạn, từ những câu chuyện đầu tiên đến ngày nay.
