Tóm tắt trong năm phút
Vụ hành quyết gia đình Romanov là việc Nikolai II, vị sa hoàng cuối cùng của Nga, cùng vợ, năm người con và bốn người hầu cận bị bắn trong căn hầm của một ngôi nhà ở Yekaterinburg vào rạng sáng ngày 17 tháng 7 năm 1918. Các lãnh đạo Bolshevik địa phương thực hiện vụ việc khi cuộc Nội chiến Nga đang tiến sát thành phố. Vụ giết người chấm dứt một triều đại đã cai trị nước Nga suốt 304 năm, và phải mất tám mươi năm sau, những hài cốt đầu tiên được xác định danh tính mới được an táng.
Bài viết này thuộc loạt bài về Đế quốc Nga (1721–1917). Về sự sụp đổ của chế độ quân chủ, bạn nên đọc trước Cách mạng Nga 1917.
Nguyên nhân: từ thoái vị đến Nhà Ipatiev
Nikolai II thoái vị ngày 15 tháng 3 năm 1917 sau khi các cuộc đình công và binh biến ở Petrograd khiến ông mất sự ủng hộ của quân đội. Nhiều người Nga vốn đã đổ lỗi cho cặp vợ chồng hoàng gia về những thất bại trong Thế chiến thứ nhất, và việc hoàng hậu Alexandra tin tưởng thầy lang Rasputin khiến triều đình mất lòng dân nghiêm trọng. Sau khi thoái vị, Chính phủ lâm thời đặt gia đình dưới sự canh giữ tại Cung điện Alexander gần Petrograd. Kế hoạch đưa họ sang Anh, nơi vua George V là anh em họ của Nikolai, không đi đến đâu.
Tháng 8 năm 1917, gia đình bị chuyển đến Tobolsk ở Siberia, xa khỏi sự bất ổn của thủ đô. Khi những người Bolshevik nắm quyền vào tháng 11 năm 1917 (tháng 10 theo lịch cũ của Nga), việc canh giữ trở nên nghiêm ngặt hơn và điều kiện sinh hoạt của gia đình bị thu hẹp. Mùa xuân năm 1918, khi nội chiến lan rộng, những người Bolshevik chuyển các tù nhân đến Yekaterinburg, một thành phố công nghiệp ở dãy Ural và là thành trì của các hội đồng công nhân cấp tiến. Nikolai, Alexandra và con gái Maria đến nơi vào cuối tháng 4, các con còn lại theo sau vào tháng 5.
Họ bị giam trong Nhà Ipatiev, nơi ở của một kỹ sư tên Nikolai Ipatiev, do chính quyền địa phương trưng dụng và đổi tên thành "Ngôi nhà Mục đích Đặc biệt". Một hàng rào gỗ cao được dựng quanh nhà và các cửa sổ bị quét sơn kín. Sống cùng nhà Romanov có bác sĩ riêng Yevgeny Botkin, đầu bếp Ivan Kharitonov, người hầu Alexei Trupp và hầu gái Anna Demidova.
Cuộc sống ở đó chật chội và căng thẳng. Gia đình chỉ được đi dạo ngắn trong một khu vườn nhỏ và ăn những bữa ăn đạm bạc. Nhiều lính canh là công nhân nhà máy địa phương, đối xử với tù nhân bằng thái độ khinh miệt lộ liễu. Alexei, vốn yếu vì bệnh máu khó đông, phải được bế khi không đi nổi. Trong khi đó, tin đồn về một âm mưu giải cứu của các sĩ quan bảo hoàng lan khắp thành phố, và những người Bolshevik địa phương xem đó là chuyện nghiêm túc.
Điều đã xảy ra trong đêm 16 rạng sáng 17 tháng 7 năm 1918
Đầu tháng 7, đội canh gác được tổ chức lại và Yakov Yurovsky, một người Bolshevik địa phương kiêm sĩ quan mật vụ, nắm quyền chỉ huy ngôi nhà. Khoảng nửa đêm ngày 16 tháng 7, ông đánh thức gia đình và bảo họ mặc quần áo, nói rằng tình hình bất ổn trong thành phố khiến việc xuống tầng dưới sẽ an toàn hơn. Họ được dẫn vào một căn phòng nhỏ nửa chìm dưới đất. Nikolai bế cậu con trai mười ba tuổi Alexei, người quá yếu để tự đi, và ghế được mang đến cho hoàng hậu và cậu bé.
Yurovsky sau đó tuyên bố Xô viết Ural đã quyết định xử tử họ, và những người có vũ trang nổ súng. Nikolai chết trong vài giây. Những người khác chết lâu hơn. Theo các lời kể, những viên ngọc khâu trong quần áo của các cô con gái đã làm chệch một số viên đạn, nên các sát thủ phải dùng lưỡi lê và súng lục để kết liễu. Mười một người đã chết:
- Nikolai II, 50 tuổi, và hoàng hậu Alexandra, 46 tuổi
- Các con gái Olga (22), Tatiana (21), Maria (19) và Anastasia (17)
- Thái tử Alexei, 13 tuổi
- Bác sĩ Botkin, đầu bếp Kharitonov, người hầu Trupp và hầu gái Demidova
Các thi thể được quấn lại, chất lên xe tải và chở vào khu rừng Koptyaki ở phía bắc thành phố.
Vì sao gia đình Romanov bị giết?
Ba áp lực cùng dồn lại vào mùa hè năm 1918.
- Tình hình quân sự. Quân đoàn Tiệp Khắc, lực lượng gồm các cựu tù binh đã quay sang chống người Bolshevik, cùng các đạo quân Bạch vệ đang tiến về Yekaterinburg. Những người Bolshevik lo sợ sa hoàng sẽ được giải thoát. Quân Bạch vệ quả thực đã chiếm thành phố vào ngày 25 tháng 7, tám ngày sau vụ giết người.
- Biểu tượng. Một Nikolai còn sống, hoặc người thừa kế Alexei, có thể trở thành điểm tập hợp của phe bảo hoàng trong một đất nước vốn đã chia rẽ vì nội chiến. Giết cả gia đình là xóa bỏ điểm tập hợp đó.
- Chính trị cách mạng. Một số lãnh đạo Bolshevik, trong đó có Leon Trotsky, từng nói đến việc đưa Nikolai ra xét xử công khai. Điều đó không bao giờ xảy ra, và đến giữa năm 1918 người Bolshevik sử dụng bạo lực chống kẻ thù một cách công khai hơn.
Ai là người ra lệnh cuối cùng vẫn là điều các sử gia tranh luận. Xô viết Ural thực hiện vụ giết người, còn chính phủ ở Moscow chấp nhận kết quả. Trong nhiều thập kỷ, các tài liệu Xô viết khẳng định hội đồng địa phương đã tự hành động.
Lời che đậy và những nạn nhân Romanov khác
Ngày 19 tháng 7, chính quyền Bolshevik thông báo Nikolai đã bị bắn, và nói rằng những người còn lại đã được chuyển đến nơi an toàn. Cái chết của hoàng hậu và các con không được thừa nhận. Sự im lặng này nuôi dưỡng nhiều năm tin đồn rằng có người đã trốn thoát, nổi tiếng nhất là câu chuyện Anastasia còn sống. Bạn có thể đọc cách tuyên bố đó được kiểm chứng trong Anastasia Romanov: Bà có sống sót không?
Những thành viên khác của triều đại cũng chết trong cùng những tháng đó. Em trai của Nikolai, Đại công tước Michael, bị bắn gần Perm vào tháng 6 năm 1918. Chị gái của Alexandra, Đại công nương Elizabeth, cùng một số người thân khác bị giết ở Alapayevsk một ngày sau vụ bắn ở Yekaterinburg.
Tìm lại hài cốt
Lúc đầu những kẻ ra tay cố giấu các thi thể trong một hầm mỏ ở Ganina Yama, rồi chuyển đi và chôn phần lớn dưới một con đường mòn ở nơi gọi là Porosenkov Log. Điều tra viên Bạch vệ Nikolai Sokolov tìm kiếm khu vực này năm 1919 và thấy một số đồ dùng cá nhân, nhưng không tìm ra mộ.
Nhà Ipatiev bị phá bỏ năm 1977 theo lệnh của đảng bộ Cộng sản vùng, khi đó do Boris Yeltsin đứng đầu. Hai năm sau, năm 1979, các nhà nghiên cứu nghiệp dư Alexander Avdonin và Geliy Ryabov xác định được ngôi mộ. Họ giữ bí mật, vì nói về chuyện này ở Liên Xô là điều nguy hiểm. Khu mộ được mở vào năm 1991, sau khi quyền lực Xô viết suy yếu. Chín bộ hài cốt được thu hồi, và các xét nghiệm ADN trong thập niên 1990, trong đó có mẫu của Hoàng thân Philip, người họ hàng của Alexandra qua người chị gái, đã xác định được Nikolai, Alexandra, ba cô con gái và bốn người hầu cận.
Hai thi thể còn thiếu: Alexei và một người chị của cậu. Hài cốt tìm thấy gần đó năm 2007 được xác định là của họ qua xét nghiệm ADN tại các phòng thí nghiệm của Nga và nước ngoài, nhưng Giáo hội Chính thống Nga chưa chấp nhận, và họ không được an táng cùng những người kia. Nhóm đầu tiên được an táng tại Nhà thờ Peter và Paul ở Saint Petersburg ngày 17 tháng 7 năm 1998, đúng tám mươi năm sau vụ bắn. Giáo hội Chính thống Nga phong thánh cho gia đình (thánh chịu nạn) năm 2000, và Nhà thờ Máu được thánh hiến trên nền Nhà Ipatiev năm 2003. Năm 2008, Tòa án Tối cao Nga phán quyết gia đình là nạn nhân của đàn áp chính trị.
Đề thi thường hỏi gì
- Sự kiện: ngày (17 tháng 7 năm 1918), địa điểm (Yekaterinburg), người chỉ huy vụ bắn (Yakov Yurovsky) và những người thiệt mạng.
- Nguyên nhân: thoái vị tháng 3 năm 1917, bị giam giữ dưới cả Chính phủ lâm thời lẫn người Bolshevik, và việc các lực lượng chống Bolshevik tiến gần trong Nội chiến.
- Ý nghĩa: sự kết thúc của triều đại Romanov kéo dài 304 năm, việc loại bỏ một biểu tượng khả dĩ của phe Bạch vệ, và dấu hiệu sớm cho thấy Nội chiến sẽ tàn khốc đến mức nào.
- Di sản: sự bí mật của Liên Xô, các huyền thoại về Anastasia, xác định danh tính bằng ADN và lễ an táng năm 1998.
Đọc tiếp
- Cách mạng Nga 1917: chế độ quân chủ sụp đổ và người Bolshevik nắm quyền như thế nào.
- Rasputin là ai?: thầy lang có ảnh hưởng góp phần phá hỏng uy tín của triều đình.
- Anastasia Romanov: Bà có sống sót không?: những người tự nhận và bằng chứng ADN.
- Đế quốc Nga (1721–1917): lịch sử dài phía sau vị sa hoàng cuối cùng.
