Nghĩa Hòa Đoàn trong năm phút
Nghĩa Hòa Đoàn là thành viên của một phong trào quần chúng ở miền bắc Trung Quốc, nổi dậy chống các nhà truyền giáo nước ngoài, người Trung Quốc theo đạo Kitô và ảnh hưởng ngoại quốc trong những năm 1899–1901. Tên tiếng Trung của họ là Yihetuan (Nghĩa Hòa Đoàn), nghĩa là “đội dân binh Chính nghĩa và Hòa hợp”. Người phương Tây gọi họ là “Boxers” (Quyền phỉ) vì nhiều thành viên luyện võ thuật và các bài quyền mang tính nghi lễ. Trang này thuộc bài tổng hợp Qing China, Japan and the West (1793–1912).
- Ai: chủ yếu là nông dân trẻ, các nhóm võ thuật trong làng và những người lao động mất kế sinh nhai, ở Sơn Đông và Trực Lệ (nay là Hà Bắc).
- Khẩu hiệu: 扶清滅洋, “Phù Thanh diệt dương” (ủng hộ nhà Thanh, tiêu diệt người nước ngoài).
- Mục tiêu: các nhà truyền giáo, người Trung Quốc cải đạo, nhà thờ, đường sắt và đường dây điện báo.
- Đỉnh điểm: mùa hè năm 1900, khi họ tiến vào Bắc Kinh và triều đình nhà Thanh tuyên chiến với các cường quốc.
- Kết thúc: liên quân tám nước chiếm Bắc Kinh ngày 14 tháng 8 năm 1900, và Nghị định thư Tân Sửu được ký vào tháng 9 năm 1901.
Nghĩa Hòa Đoàn xuất phát từ đâu?
Phong trào lớn lên trên vùng đất nông nghiệp nghèo và đông dân ở phía tây tỉnh Sơn Đông. Các làng ở đây có truyền thống lâu đời về hội võ thuật địa phương và tín ngưỡng dân gian; những nhóm như Mai Hoa Quyền và Đại Đao hội thường được xem là cội nguồn của Nghĩa Hòa Đoàn. Trong thập niên 1890, nhiều sức ép cùng giáng xuống khu vực này.
- Sức ép từ nước ngoài. Sau thất bại trước Nhật Bản năm 1894–95, các cường quốc đòi thêm cảng, đường sắt và đất thuê. Tháng 11 năm 1897, Đức chiếm vịnh Giao Châu ở Sơn Đông, lấy cớ hai nhà truyền giáo Đức bị giết.
- Nhà truyền giáo và người cải đạo. Theo các hiệp ước, nhà truyền giáo được sống và sở hữu tài sản ở nội địa, và chính phủ nước họ che chở. Những tranh chấp về đất đai, lễ hội làng và kiện tụng thường đẩy người cải đạo vào thế đối đầu với hàng xóm, và nhiều dân làng cảm thấy nhà thờ được quyền lực ngoại quốc chống lưng.
- Thiên tai. Hoàng Hà vỡ đê năm 1898, tiếp đó là hạn hán. Dân làng đói khổ tìm người để đổ lỗi.
- Mất kế sinh nhai. Đường sắt, tàu hơi nước và hàng nhập khẩu làm khổ người đánh xe, người chèo thuyền và thợ thủ công.
Muốn hiểu rõ hơn diễn biến trước đó, hãy đọc Why Did the Boxer Rebellion Happen? Đằng sau tất cả là nhiều thập niên hiệp ước bất bình đẳng, bắt đầu từ The First Opium War (1839–1842).
“Phù Thanh diệt dương” nghĩa là gì?
Khẩu hiệu 扶清滅洋 (fú Qīng miè yáng) là câu nổi tiếng nhất của phong trào. “Phù Thanh” nghĩa là Nghĩa Hòa Đoàn tự nhận mình trung thành với triều đại, chứ không phải phản loạn chống lại nó. “Diệt dương” chỉ rõ kẻ thù: người nước ngoài, tôn giáo của họ và những người Trung Quốc theo đạo ấy. Các hội kín trước đó trong vùng thường dùng khẩu hiệu chống nhà Thanh, nên sự thay đổi này rất quan trọng. Đến cuối năm 1898, các nhóm ở Sơn Đông đã dùng khẩu hiệu mới.
Khẩu hiệu cũng mang tính thực dụng. Nhờ nhấn mạnh lòng trung thành, Nghĩa Hòa Đoàn khiến quan lại địa phương, và cuối cùng là chính triều đình, dễ coi họ là lực lượng hữu ích hơn là mối đe dọa. Mỗi nhóm dùng cách diễn đạt khác nhau, và nhiều thành viên quan tâm đến các mối thù địa phương hơn là chuyện triều đại. Khẩu hiệu là lá cờ mà nhiều loại phẫn nộ khác nhau có thể cùng tụ lại dưới đó.
Nghĩa Hòa Đoàn tin vào điều gì?
Tín ngưỡng của họ pha trộn võ thuật với tôn giáo dân gian. Trong nghi lễ, thành viên được cho là bị thần linh và anh hùng nhập vào, những nhân vật quen thuộc từ hí kịch, truyện kể và tiểu thuyết như Tây du ký. Họ tin rằng sự nhập thần này, cùng bùa chú và thần chú, khiến thân thể bất khả xâm phạm trước gươm đao và cả đạn. Nhiều người quàng khăn lưng và buộc khăn đầu màu đỏ. Các thiếu nữ chưa chồng lập thành một nhóm liên quan gọi là Hồng Đăng Chiếu (Đèn Lồng Đỏ).
Những niềm tin này tiếp thêm sức sống cho phong trào và giúp nó lan nhanh, vì một thanh niên chỉ cần vài ngày tập luyện và hành lễ là có thể gia nhập. Chúng cũng giải thích vì sao Nghĩa Hòa Đoàn cứ lao vào súng trường và pháo hiện đại và chịu tổn thất nặng nề.
Từ Sơn Đông đến Bắc Kinh
Năm 1899, Nghĩa Hòa Đoàn tăng nhanh về số lượng và tấn công nhiều làng theo đạo hơn. Tuần phủ Sơn Đông là Dục Hiền bị cho là có thiện cảm với họ. Tháng 12 năm 1899, ông bị thay bằng Viên Thế Khải, người đã đàn áp phong trào trong tỉnh, và nhiều thành viên di chuyển lên phía bắc vào Trực Lệ, gần Bắc Kinh và Thiên Tân. Mùa xuân năm 1900, họ lan khắp đồng bằng, đốt nhà thờ, phá đường ray và cắt dây điện báo. Người Trung Quốc theo đạo Kitô là nạn nhân đông nhất.
Tình hình sau đó diễn biến rất nhanh trong tháng 6 năm 1900.
- Ngày 11 tháng 6, nhà ngoại giao Nhật Sugiyama Akira bị giết bên ngoài Bắc Kinh.
- Ngày 17 tháng 6, lực lượng hải quân nước ngoài chiếm các pháo đài Đại Cô gần Thiên Tân.
- Ngày 20 tháng 6, công sứ Đức Clemens von Ketteler bị bắn chết ở Bắc Kinh. Các nhà ngoại giao, binh lính nước ngoài và hàng nghìn người Trung Quốc theo đạo giờ bị nhốt trong Khu Công sứ quán, và cuộc vây hãm bắt đầu.
- Ngày 21 tháng 6, triều đình nhà Thanh dưới quyền Từ Hi Thái hậu ban bố tuyên chiến với các cường quốc.
Triều đình bị chia rẽ. Đoan Vương và một số người ủng hộ Nghĩa Hòa Đoàn, trong khi các quan như Vinh Lộc khuyên thận trọng. Một số tổng đốc quyền lực ở miền nam và miền trung Trung Quốc, trong đó có Lưu Khôn Nhất và Trương Chi Động, phớt lờ lời tuyên chiến và thỏa thuận với các lãnh sự nước ngoài để giữ khu vực của mình ngoài cuộc chiến. Thỏa thuận này gọi là “Đông Nam hỗ bảo”.
Cuộc vây hãm kéo dài 55 ngày. Ngày 14 tháng 8 năm 1900, lực lượng giải vây của Eight-Nation Alliance tiến vào Bắc Kinh. Ngày hôm sau, Từ Hi và hoàng đế chạy về hướng Tây An.
Phong trào Nghĩa Hòa Đoàn kết thúc thế nào?
Nghị định thư Tân Sửu, ký ngày 7 tháng 9 năm 1901, đặt ra các điều khoản. Trung Quốc phải trả khoản bồi thường 450 triệu lạng bạc trong 39 năm, tính cả lãi thì gần gấp đôi. Quân đội nước ngoài được quyền đóng ở Bắc Kinh và dọc tuyến đường ra biển, các pháo đài Đại Cô bị phá bỏ, việc nhập khẩu vũ khí bị cấm, và các quan từng ủng hộ Nghĩa Hòa Đoàn bị trừng phạt. Triều đình trở về Bắc Kinh vào tháng 1 năm 1902.
Hậu quả vượt xa phạm vi Trung Quốc. Chính quyền nhà Thanh suy yếu và sớm bắt đầu một chương trình cải cách. Nga giữ quân ở Mãn Châu sau chiến tranh, khiến Nhật Bản và Anh lo ngại, và điều đó góp phần dẫn đến Liên minh Anh–Nhật năm 1902, rồi chiến tranh Nga–Nhật 1904–05.
Các sử gia tránh dùng một nhãn duy nhất cho Nghĩa Hòa Đoàn. Ở Trung Quốc, đôi khi họ được nhớ đến như những người yêu nước chống chủ nghĩa đế quốc; số khác nhấn mạnh bạo lực nhắm vào người Trung Quốc theo đạo và niềm tin vào phép thuật của phong trào. Cả nỗi phẫn nộ trước sức ép ngoại quốc lẫn việc giết hại thường dân đều thuộc về câu chuyện này.
Đề thi thường hỏi gì
Các câu hỏi kiểu AP thường tập trung vào những điểm sau.
- Nguyên nhân: các phạm vi ảnh hưởng của nước ngoài sau năm 1895, hoạt động truyền giáo, lũ lụt và hạn hán ở Sơn Đông, và sự xáo trộn kinh tế.
- Khẩu hiệu và mục tiêu: vì sao việc chuyển từ lời lẽ chống Thanh sang ủng hộ Thanh lại quan trọng.
- Vai trò của triều đình: lời tuyên chiến của Từ Hi và các tổng đốc miền Đông Nam từ chối làm theo.
- Phản ứng của nước ngoài: Liên quân tám nước (Nhật Bản, Nga, Anh, Pháp, Hoa Kỳ, Đức, Ý và Áo–Hung).
- Ý nghĩa: Nghị định thư Tân Sửu, gánh nặng lớn hơn đè lên nhà Thanh, và áp lực hướng tới cải cách rồi cuối cùng là cách mạng. Các công hàm Mở cửa của Hoa Kỳ năm 1899–1900 cũng thuộc giai đoạn này.
Đọc tiếp
- Why Did the Boxer Rebellion Happen? Đọc bài này để thấy toàn bộ chuỗi nguyên nhân dẫn đến cuộc nổi dậy.
- The Eight-Nation Alliance cho biết những nước nào đưa quân đến Bắc Kinh và họ phối hợp ra sao.
- The First Opium War (1839–1842) giải thích hệ thống hiệp ước bất bình đẳng bắt đầu từ đâu.
- Qing China, Japan and the West (1793–1912) là trang trung tâm đặt tất cả các sự kiện này lên cùng một dòng thời gian.
