Trong năm phút: Đế quốc Anh ở đỉnh cao
Đế quốc Anh lớn nhất vào đầu thập niên 1920, ngay sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Khi ấy đế quốc rộng khoảng 35 triệu km², gần một phần tư đất liền của thế giới, và cai trị khoảng 450 triệu người, tức từ một phần năm đến một phần tư nhân loại. Bản đồ thời đó tô lãnh thổ Anh bằng màu hồng hoặc đỏ, nên nhiều người hình dung đế quốc như một vệt đỏ loang khắp địa cầu.
Trang này là hướng dẫn đọc tấm bản đồ đó: đỉnh cao đến khi nào, gồm những vùng đất nào, vì sao trông nó lớn hơn thực tế và vì sao nó bắt đầu rã ra gần như ngay khi vừa hoàn chỉnh. Muốn xem bối cảnh rộng hơn, hãy bắt đầu từ trang tổng hợp Thời đại Victoria (1837–1901).
Đế quốc Anh lớn nhất vào lúc nào?
Hầu hết các sử gia xếp đỉnh cao lãnh thổ vào khoảng 1920–1922. Nguyên nhân là Chiến tranh thế giới thứ nhất. Sau thất bại của Đức và Đế quốc Ottoman, các vùng đất cũ của họ được chia thành các lãnh thổ ủy trị của Hội Quốc Liên. Anh nhận Tanganyika ở Đông Phi, một phần Togoland và Cameroon thuộc Đức, cùng Palestine, Transjordan và Iraq ở Trung Đông. Các thuộc địa tự trị cũng nhận phần: Nam Phi được trao Tây Nam Phi, Úc nhận phần đông bắc New Guinea, còn New Zealand nhận Samoa.
Năm chính xác còn tùy cách tính. Các lãnh thổ ủy trị về hình thức không phải thuộc địa, và Ai Cập được tuyên bố độc lập năm 1922 nhưng quân Anh vẫn ở lại. Vì vậy cách trả lời an toàn là "đầu thập niên 1920" thay vì một năm duy nhất. Con số thường dùng là khoảng 35,5 triệu km² và khoảng 458 triệu người vào năm 1922, tăng từ chừng 412 triệu người năm 1913. Hãy coi đây là ước tính, không phải số liệu tuyệt đối.
Trên bản đồ có những gì?
Có thể chia đế quốc thành bốn nhóm cho dễ hình dung.
- Các thuộc địa tự trị (dominion): Canada, Úc, New Zealand, Nam Phi và Newfoundland. Họ tự điều hành công việc của mình và cùng chung một Vương miện. Ireland gia nhập năm 1922 với tên Nhà nước Tự do Ireland.
- Ấn Độ: gồm Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh ngày nay, cộng thêm Miến Điện đến năm 1937. Khoảng 560 tiểu quốc của các vương công nằm trong đó, dưới sự giám sát của Anh.
- Thuộc địa Vương quyền và lãnh thổ bảo hộ: Nigeria, Gold Coast, Kenya, Rhodesia, Malaya, Singapore, Hồng Kông, Jamaica và nhiều hòn đảo. Gibraltar, Malta và Síp canh giữ tuyến đường qua Địa Trung Hải.
- Lãnh thổ ủy trị và vùng ảnh hưởng: các vùng đất cũ của Đức và Ottoman nói trên, cùng Ai Cập và Sudan chịu ảnh hưởng mạnh của Anh.
Xét theo diện tích, Canada, Úc và Ấn Độ chiếm phần lớn. Ấn Độ quan trọng nhất về dân số và tiền bạc, và được gọi là "viên ngọc quý trên vương miện".
Đế quốc lớn dần như thế nào?
Đế quốc bắt đầu từ thương mại và di dân vào thế kỷ 17: các thuộc địa ở Bắc Mỹ và vùng Caribe, cùng Công ty Đông Ấn ở châu Á. Sau trận Plassey năm 1757, Công ty nắm được Bengal, làm bàn đạp để mở rộng khắp Ấn Độ về sau. Anh mất mười ba thuộc địa Mỹ năm 1783 nhưng chuyển trọng tâm sang Ấn Độ, Canada và sau đó là Úc.
Việc các cuộc chiến tranh Napoleon kết thúc năm 1815 khiến Hải quân Hoàng gia không còn đối thủ đáng gờm. Tàu hơi nước, đường sắt và điện báo nối các hải cảng xa xôi lại với nhau. Sau cuộc nổi dậy năm 1857, Ấn Độ chuyển từ Công ty sang sự cai trị trực tiếp của Vương miện năm 1858, và năm 1877 Nữ hoàng Victoria trở thành Nữ hoàng Ấn Độ. Đợt bành trướng lớn cuối cùng là cuộc "tranh giành châu Phi" trong thập niên 1880 và 1890. Hội nghị Berlin 1884–85 đặt ra quy tắc chia cắt lục địa này, Anh theo đuổi dải lãnh thổ nối từ Cairo đến mũi Hảo Vọng, tiếp đó là vụ khủng hoảng Fashoda với Pháp năm 1898, và Chiến tranh Boer (1899–1902) đảm bảo quyền kiểm soát Nam Phi.
Sức mạnh hải quân, công nghệ mới như súng máy Maxim và thuốc quinine chữa sốt rét, cùng các thỏa thuận với những người cai trị và thương nhân địa phương đã giúp một số ít quan chức Anh giữ được những vùng đất rất rộng.
Những điều bản đồ che giấu
Hầu hết bản đồ thế giới dùng phép chiếu Mercator, vốn kéo giãn các vùng xa xích đạo. Canada và Nga trông khổng lồ, và vệt đỏ của đế quốc cũng vậy. Châu Phi rộng gấp khoảng ba lần Canada, nhưng trên bản đồ Mercator hai nơi trông gần bằng nhau.
Một màu duy nhất cũng che đi những khác biệt lớn. Các thuộc địa tự trị hành xử gần như quốc gia độc lập. Các thuộc địa Vương quyền có thống đốc do London cử sang. Các tiểu quốc giữ vương công của mình nhưng nghe theo lời khuyên của Anh. Quyền lợi của người dân sống ở đó cũng khác nhau tương ứng.
Cuối cùng, quy mô không có nghĩa là sức mạnh. Đến năm 1914, công nghiệp Anh đã bị Hoa Kỳ và Đức vượt qua, và chiến tranh để lại cho Anh món nợ nặng nề. Đỉnh cao thập niên 1920 vừa là một đế quốc hùng mạnh, vừa là một đế quốc đã dàn trải quá mức.
Những con người đằng sau mảng màu hồng
Phần lớn người dân trong đế quốc không có quyền bầu chọn chính quyền cai trị mình. Chinh phục, chiếm đất, thuế nặng và lao động cưỡng bức là một phần của chế độ thuộc địa, và các nền kinh tế thuộc địa được định hình để phục vụ lợi ích của nước Anh. Đồng thời, đường sắt, hải cảng, trường học và hệ thống pháp luật cũng được xây dựng, và nhiều lãnh đạo giành độc lập sau này đã học tập trong đó. Các sử gia đánh giá những điều này khác nhau, nên tốt nhất là đối chiếu từng nhận định với dữ kiện.
Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, hơn một triệu lính Ấn Độ phục vụ ở nước ngoài, còn Canada, Úc, New Zealand và Nam Phi cũng gửi những đạo quân lớn. Đóng góp ấy đã cho người dân nhiều nơi một lý lẽ mạnh để đòi quyền tự quản nhiều hơn sau chiến tranh.
Vì sao đế quốc thu hẹp?
Sự suy giảm bắt đầu gần như ngay lập tức. Phần lớn Ireland trở thành thuộc địa tự trị có chính phủ riêng năm 1922, và Ai Cập độc lập trên danh nghĩa. Ở Ấn Độ, Đảng Quốc đại Ấn Độ (thành lập năm 1885) lớn mạnh hơn, và các chiến dịch của Gandhi lan rộng. Đạo luật Westminster năm 1931 công nhận các thuộc địa tự trị ngang hàng với Anh về mặt pháp lý.
Chiến tranh thế giới thứ hai là bước ngoặt. Anh kiệt quệ về tài chính, còn Ấn Độ và Pakistan giành độc lập năm 1947. Khủng hoảng Suez năm 1956 cho thấy Anh không còn có thể hành động một mình ở quy mô lớn. Các thuộc địa châu Phi lần lượt giành độc lập từ cuối thập niên 1950 sang thập niên 1960, và việc trao trả Hồng Kông năm 1997 thường được dùng làm mốc khép lại. Ngày nay Khối Thịnh vượng chung có hơn năm mươi thành viên, nhưng đó là một quan hệ đối tác lỏng lẻo, không phải một đế quốc.
Đề thi thường hỏi gì
Trong AP World History và các khóa học tương tự, câu hỏi thường theo vài dạng sau.
- Đặt đỉnh cao vào đầu thập niên 1920 và giải thích rằng các lãnh thổ ủy trị sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đã bổ sung thêm đất đai.
- Phân biệt thuộc địa, dominion (thuộc địa tự trị), lãnh thổ bảo hộ và lãnh thổ ủy trị.
- Giải thích động cơ của "Chủ nghĩa đế quốc mới" cuối thế kỷ 19: nguyên liệu thô, thị trường, căn cứ hải quân, uy thế quốc gia và các tuyến đường chiến lược như kênh đào Suez.
- Liên hệ Hội nghị Berlin, Fashoda và Chiến tranh Boer với cuộc tranh giành châu Phi.
- Đọc bản đồ có phê phán: màu sắc và phép chiếu bỏ sót điều gì?
Với câu hỏi về tầm quan trọng, một bài làm tốt sẽ kết hợp phạm vi của đế quốc với giới hạn của nó: quy mô khổng lồ, sự kiểm soát không đồng đều và những sức ép dẫn đến phi thực dân hóa.
Đọc tiếp
- Đế quốc Anh: câu chuyện đầy đủ từ những thuộc địa đầu tiên đến phi thực dân hóa.
- "Đế quốc mặt trời không bao giờ lặn": nguồn gốc của câu nói nổi tiếng này và ý nghĩa của nó.
- Nữ hoàng Victoria là ai?: vị quân chủ có triều đại chứng kiến đế quốc phát triển mạnh nhất.
