Tóm tắt trong năm phút
Chiến tranh chiến hào là cách binh lính chiến đấu trên Mặt trận phía Tây trong Thế chiến I: từ những rãnh sâu đào dưới đất, đối mặt với kẻ địch cũng nấp trong rãnh của họ, ở giữa là dải đất hoang gọi là vùng đất không người (no man's land). Nó bắt đầu vào mùa thu năm 1914, khi cuộc chiến tranh vận động mà các cường quốc đã hoạch định va phải hỏa lực hiện đại. Cuối năm đó, một tuyến chiến hào gần như liên tục chạy từ Biển Bắc đến biên giới Thụy Sĩ, dài khoảng 700 km. Tuyến này hầu như không dịch chuyển trong hơn ba năm. Bài viết này nằm trong hướng dẫn Thế chiến I: nguyên nhân, diễn biến và hậu quả.
Nói gọn lại: súng máy, súng trường và pháo bắn nhanh khiến việc băng qua bãi trống cực kỳ nguy hiểm, trong khi bên phòng thủ đã đào hào thì rất khó bị đánh bật. Bên tấn công có thể chọc thủng một đoạn chiến hào, nhưng hiếm khi tiến sâu và giữ được đà. Các quân đội đáp lại bằng những đợt pháo kích lớn hơn, rồi đến hơi độc, xe tăng, máy bay và chiến thuật bộ binh mới. Đến năm 1918, mặt trận mới lại trở nên cơ động.
Vì sao các quân đội đào hào
Tháng 8 năm 1914, quân đội Đức tìm cách thắng nhanh ở phía Tây bằng Kế hoạch Schlieffen, một cuộc quét qua Bỉ và miền bắc nước Pháp. Quân Pháp và Anh chặn được nó trong trận sông Marne vào tháng 9. Hai bên sau đó cố vòng sang sườn phía bắc của nhau, trong cuộc "Chạy đua ra biển" (Race to the Sea), kết thúc ở bờ biển eo Manche vào mùa thu. Sau trận Ypres lần thứ nhất vào tháng 10 và 11, không bên nào còn vòng qua được bên kia vì không còn sườn hở.
Lúc ấy, đào hào là việc hợp lý nhất. Một xạ thủ súng trường trong chiến hào, và nhất là một kíp súng máy phía sau hàng rào thép gai, có thể chặn được lực lượng đông gấp nhiều lần. Pháo binh cũng đã thay đổi: các khẩu pháo có thể bắn nhanh và chính xác từ rất xa phía sau tuyến, nên bất kỳ nhóm lính nào ở ngoài trời đều là mục tiêu. Các quân đội châu Âu được huấn luyện cho chiến tranh vận động và xung phong lưỡi lê, một tư duy gắn với chủ nghĩa quân phiệt của những năm trước chiến tranh. Trên thực tế, tấn công qua bãi trống giờ đây đồng nghĩa với tổn thất nặng nề mà thu được rất ít.
Hệ thống chiến hào vận hành thế nào
Chiến hào không phải một rãnh đơn lẻ mà là một hệ thống nhiều lớp. Tuyến đầu, hay hào bắn, có một bậc đất cao gọi là bậc bắn (fire-step), từ đó binh lính bắn qua bờ chắn phía trước. Phía sau là các hào yểm trợ và hào dự bị, đôi khi còn thêm nhiều tuyến nữa. Những hào giao thông hẹp nối chúng lại để người, lương thực, đạn dược và tin tức di chuyển mà không phải băng qua bãi trống.
Các tuyến hào được đào ngoằn ngoèo hoặc chia thành từng đoạn ngăn bằng những bức tường đất gọi là traverse, để một quả đạn pháo hay kẻ địch lọt vào không thể quét sạch một đoạn dài cùng lúc. Bao cát được chất cao thêm bờ chắn; ván lót sàn bằng gỗ (duckboard) giúp tránh bùn; hầm trú ẩn che chắn phần nào khỏi pháo kích. Phía trước là các dải rào thép gai. Ngoài hàng rào là vùng đất không người, rộng từ vài chục mét ở nơi này đến vài trăm mét ở nơi khác, chi chít hố đạn.
Hai bên xây dựng khác nhau. Quân Đức, vốn quyết định giữ đất ở phía Tây và đánh ở nơi khác, thường xây các vị trí sâu và vững hơn, có hầm trú bằng bê tông. Đầu năm 1917, họ rút về một khu vực ngắn hơn và vững chắc hơn, gọi là Phòng tuyến Hindenburg, và áp dụng phòng thủ chiều sâu: vùng phía trước chỉ bố trí thưa quân, còn lực lượng dự bị mạnh sẵn sàng phản công.
Cuộc sống trong chiến hào
Phần lớn binh lính không ở tuyến đầu suốt. Các đơn vị thường luân phiên giữa tuyến đầu, tuyến yểm trợ và khu nghỉ, nên một người có thể chỉ ở vài ngày liền trong đoạn hào nguy hiểm nhất. Dù vậy, điều kiện vẫn rất khắc nghiệt. Mưa làm hào đầy nước và bùn; lính mắc bệnh thối chân do chiến hào (trench foot), gây ra bởi đôi chân lạnh và ẩm ướt; rận lây sốt chiến hào; chuột kiếm ăn từ rác và xác chết. Pháo kích, lính bắn tỉa và các cuộc đột kích là mối đe dọa thường trực, và áp lực khiến nhiều người mắc chứng khi đó gọi là "sốc đạn pháo" (shell shock), tên gọi ban đầu của điều mà ngày nay ta hiểu là căng thẳng và chấn thương tâm lý do chiến đấu.
Phần lớn công việc rất tẻ nhạt: sửa bờ chắn, bơm nước, vận chuyển tiếp tế ban đêm, đứng gác. Những cuộc đột kích nhỏ vào hào địch nhằm thăm dò vị trí, bắt tù binh và khiến đối phương luôn bất an. Thư từ, thức ăn, trà hay rượu rum, và tình đồng đội có ý nghĩa rất lớn. Tiểu thuyết Phía Tây không có gì lạ của Erich Maria Remarque cho ta cảm nhận sống động về những điều này từ phía một người lính Đức.
Những trận chiến tiêu hao lớn
Từ năm 1915, phe Đồng minh và quân Đức liên tục tìm cách chọc thủng tuyến phòng thủ, thường sau nhiều ngày pháo kích nhằm phá hàng rào và tiêu diệt quân phòng thủ. Việc này thường thất bại: pháo không thể cắt hết hàng rào hay diệt được người trong hầm sâu một cách đáng tin cậy, và trận pháo kích lại báo trước cho địch biết nơi sắp bị tấn công.
- Verdun (tháng 2–tháng 12 năm 1916): Đức tấn công một vòng cung pháo đài của Pháp để buộc Pháp phải đổ quân vào. Pháp giữ được, và hai bên cộng lại chịu khoảng 700.000 thương vong.
- Somme (tháng 7–tháng 11 năm 1916): Một cuộc tấn công của Anh và Pháp. Chỉ riêng ngày 1 tháng 7, quân đội Anh có khoảng 57.000 thương vong, trong đó khoảng 19.000 người tử trận. Tổng thương vong của mọi bên trong cả trận vượt quá một triệu.
- Passchendaele, hay trận Ypres lần thứ ba (tháng 7–tháng 11 năm 1917): Một cuộc tấn công của Anh ở vùng Flanders, diễn ra trong mưa lớn và bùn bị đạn pháo cày nát.
Những trận này thường được gọi là trận chiến tiêu hao, vì mỗi bên hy vọng làm đối phương kiệt sức nhanh hơn mình bị kiệt sức. Chúng cũng cho thấy vì sao cuộc chiến cần cả xã hội đứng sau, một ý tưởng được giải thích trong bài về chiến tranh toàn diện.
Phá vỡ thế bế tắc
Các chỉ huy thử nhiều cách để vượt qua chiến hào. Đức dùng hơi độc quy mô lớn tại Ypres ngày 22 tháng 4 năm 1915, và chẳng bao lâu cả hai bên đều dùng đạn pháo chứa hơi độc; hơi độc gây đau đớn khủng khiếp nhưng không thắng được cuộc chiến, vì mặt nạ phòng độc nhanh chóng được trang bị rộng rãi. Các thợ mỏ đào đường hầm và cho nổ những quả mìn khổng lồ dưới phòng tuyến địch, như quân Anh làm tại Messines vào tháng 6 năm 1917. Máy bay được dùng để trinh sát và chỉ điểm cho pháo binh.
Xe tăng, được quân Anh dùng lần đầu tại Flers-Courcelette trên mặt trận Somme vào tháng 9 năm 1916, được thiết kế để vượt hàng rào và chiến hào dưới hỏa lực súng máy. Những chiếc xe tăng đầu tiên chậm và hay hỏng, nhưng tháng 11 năm 1917 tại Cambrai, quân Anh dùng chúng với số lượng lớn cùng các phương pháp pháo binh mới.
Chiến thuật thay đổi không kém gì máy móc. Pháo binh học cách bắn màn pháo di động (creeping barrage), một bức màn đạn pháo tiến dần mà bộ binh bám sát theo sau, và học cách bắn trúng pháo địch bằng đo âm thanh và trắc địa thay vì những đợt pháo kích dài báo trước. Đức phát triển chiến thuật thâm nhập, dùng các nhóm nhỏ trang bị tốt gồm lính xung kích (stormtrooper) vòng qua các cứ điểm mạnh. Nhờ đó cuộc tấn công mùa xuân tháng 3 năm 1918 của Đức đã xuyên sâu vào phòng tuyến Đồng minh. Sau đó, phe Đồng minh đáp trả bằng các đòn phối hợp bộ binh, xe tăng, pháo binh và máy bay trong Cuộc tấn công Một trăm ngày từ tháng 8 năm 1918, và chiến tranh kết thúc với hiệp định đình chiến ngày 11 tháng 11 năm 1918. Chiến trường nơi mọi chuyện này diễn ra được mô tả trong bài về Mặt trận phía Tây.
Vì sao điều này quan trọng
Chiến tranh chiến hào để lại hình ảnh lâu bền về Thế chiến I như một cuộc xung đột của bùn lầy, chờ đợi và cái chết hàng loạt. Giới sử học ngày nay bổ sung rằng các tướng lĩnh có học hỏi và thích nghi, và chiến tranh lại trở nên cơ động hơn vào năm 1918. Trải nghiệm ấy vẫn định hình thập niên 1920 và 1930: Pháp xây Phòng tuyến Maginot, và nhiều chỉ huy chuẩn bị hoặc để tránh lặp lại, hoặc để dùng xe tăng và máy bay tạo cơ động nhanh trong cuộc chiến sau.
Đề thi thường hỏi gì
- Nguyên nhân: Vì sao Mặt trận phía Tây trở nên tĩnh? Kết hợp súng máy, pháo bắn nhanh, hàng rào thép gai và việc không còn sườn hở sau cuộc Chạy đua ra biển.
- Ví dụ: Nắm Verdun và Somme (đều năm 1916) cùng Passchendaele (1917) là các trận tiêu hao, với đúng niên đại.
- Công nghệ: Gắn hơi độc (1915), xe tăng (1916) và máy bay với nỗ lực phá thế bế tắc; sẵn sàng đánh giá mỗi thứ thực sự thay đổi được bao nhiêu.
- Ý nghĩa: Giải thích chiến tranh chiến hào củng cố ý niệm chiến tranh toàn diện thế nào và vì sao năm 1918 chiến tranh lại cơ động.
Đọc tiếp
- Mặt trận phía Tây: địa lý và các chiến dịch chính của mặt trận nơi chiến hào được đào.
- Kế hoạch Schlieffen: kế hoạch của Đức mà sự thất bại tại Marne đã dẫn đến các tuyến chiến hào.
- Chiến tranh toàn diện: Thế chiến I huy động cả xã hội ra sao: cuộc chiến tiêu hao kéo dài đã lôi cuốn công nghiệp và dân thường như thế nào.
- Chủ nghĩa quân phiệt là gì? Nó dẫn đến Thế chiến I thế nào: văn hóa quân sự trước chiến tranh vốn kỳ vọng một cuộc chiến ngắn, cơ động.
