Trong năm phút: chiến tranh toàn diện nghĩa là gì
Chiến tranh toàn diện là cuộc chiến trong đó nhà nước đưa gần như toàn bộ người dân, công nghiệp, tiền bạc và thông tin vào phục vụ chiến thắng, và nền kinh tế cùng dân thường của đối phương trở thành mục tiêu, bên cạnh binh lính. Thế chiến I là cuộc chiến lớn đầu tiên diễn ra theo cách này. Đến năm 1916, rõ ràng chiến thắng không còn phụ thuộc vào một trận quyết định duy nhất, mà vào việc bên nào duy trì được việc sản xuất đạn pháo, lương thực và binh lính lâu hơn.
Trang này nằm trong bài hướng dẫn World War I (1914–1918): Causes, Course and Consequences. Ở đây chúng ta tập trung vào một ý: chiến tranh đã kéo cả xã hội vào cuộc chiến như thế nào và để lại điều gì.
Điều gì khiến một cuộc chiến trở nên “toàn diện”?
Các nhà sử học dùng thuật ngữ này cho cuộc chiến có bốn đặc điểm. Thứ nhất, nhà nước huy động hầu như tất cả mọi người: đàn ông ra mặt trận, phụ nữ, trẻ em và người lao động lớn tuổi lấp những chỗ họ để lại. Thứ hai, nền kinh tế được chuyển hướng sang chiến tranh, nên nhà máy, đường sắt, nông trại và ngân hàng đều phải đáp ứng nhu cầu chiến sự. Thứ ba, chính phủ kiểm soát đời sống hằng ngày bằng chế độ phân phối khẩu phần, kiểm duyệt, tuyên truyền và các đạo luật khẩn cấp. Thứ tư, ranh giới giữa binh lính và dân thường mờ đi, vì một công nhân nhà máy hay một nông dân góp phần đánh bại kẻ thù không kém một pháo thủ.
Cụm từ này nổi tiếng muộn hơn. Tướng Đức Erich Ludendorff, người điều hành nỗ lực chiến tranh của Đức giai đoạn 1916–1918, xuất bản cuốn Der totale Krieg (“Chiến tranh toàn diện”) năm 1935, lập luận rằng một cuộc chiến trong tương lai sẽ phải huy động cả quốc gia. Ngày nay các nhà sử học dùng từ này để chỉ lối đánh xuất hiện trong giai đoạn 1914–1918.
Vì sao chiến tranh trở nên toàn diện
Thế giằng co ngốn vật tư
Tháng 8 năm 1914, nhiều nhà lãnh đạo mong đợi một cuộc chiến ngắn. Thay vào đó, trên Western Front các đạo quân đào hào cố thủ, và trench warfare khiến việc đột phá nhanh gần như bất khả thi. Bên phòng thủ có súng máy và dây thép gai; bên tấn công cần những đợt pháo kích khổng lồ để phá phòng tuyến. Các trận như Verdun và Somme năm 1916 tiêu hao đạn pháo, súng và nhân mạng với tốc độ không ai lường trước.
Nền kinh tế công nghiệp và quân đội đại chúng
Các cường quốc có dân số đông, đường sắt và công nghiệp nặng. Điều đó cho phép họ tiếp tục tuyển và tiếp tế những đạo quân hàng triệu người, nên chiến tranh không kết thúc khi đạo quân đầu tiên bị đánh bại. Mỗi bên đều bù đắp được tổn thất, đẩy cuộc đối đầu từ chiến trường sang nhà máy và đồng ruộng.
Chủ nghĩa dân tộc và nỗi sợ thất bại
Các chính phủ nói với dân rằng cuộc chiến là vì sự sống còn và danh dự quốc gia. Chính militarism đã xây dựng quân đội trước năm 1914 khiến việc đòi hỏi dân thường hy sinh dễ hơn, và việc chấp nhận một nền hòa bình thỏa hiệp khó hơn sau quá nhiều cái chết.
Các nhà nước huy động xã hội như thế nào
Đàn ông: từ tình nguyện đến nghĩa vụ quân sự
Anh bước vào chiến tranh với một đội quân chuyên nghiệp nhỏ và dựa vào quân tình nguyện, được hỗ trợ bởi áp phích tuyển quân. Khi tổn thất tăng, nước này áp dụng chế độ nghĩa vụ quân sự bằng Đạo luật Nghĩa vụ Quân sự (Military Service Act) tháng 1 năm 1916. Pháp và Đức đã có nghĩa vụ quân sự từ trước. Hoa Kỳ thông qua Đạo luật Tuyển quân (Selective Service Act) vào tháng 5 năm 1917, ngay sau khi tham chiến.
Nhà máy: khủng hoảng đạn pháo và các bộ phụ trách chiến tranh
Tháng 5 năm 1915, báo chí Anh đưa tin về tình trạng thiếu đạn pháo nổ mạnh, một vụ bê bối được gọi là Khủng hoảng Đạn pháo (Shell Crisis). Chính phủ phản ứng bằng cách lập Bộ Quân nhu (Ministry of Munitions) dưới quyền David Lloyd George, bộ này buộc các nhà máy dân sự chuyển sang sản xuất phục vụ chiến tranh, và thông qua Đạo luật Quân nhu (Munitions of War Act) vào tháng 7 năm 1915. Pháp trao quyền tương tự cho Albert Thomas, người tổ chức sản xuất pháo và đạn dược. Ở Đức, Walther Rathenau góp phần lập Cục Nguyên liệu Chiến tranh (War Raw Materials Department) vào tháng 8 năm 1914 để kiểm soát vật liệu khan hiếm, và năm 1916 Hindenburg cùng Ludendorff khởi động Chương trình Hindenburg nhằm tăng mạnh sản lượng vũ khí.
Lao động: phụ nữ và hậu phương
Khi hàng triệu đàn ông ở mặt trận, phụ nữ nhận việc trong xưởng quân nhu, văn phòng, giao thông và nông nghiệp. Tháng 12 năm 1916, Đức thông qua Luật Phục vụ Phụ trợ (Auxiliary Service Law), yêu cầu nam giới từ 17 đến 60 tuổi làm những công việc có ích cho chiến tranh. Công việc thường nặng nhọc và nguy hiểm, và nhiều phụ nữ rời bỏ hoặc mất việc khi chiến tranh kết thúc. Dù vậy, trải nghiệm này đã thay đổi cách nhiều xã hội nhìn nhận vai trò của phụ nữ trong đời sống công cộng.
Lương thực, tiền bạc và tư tưởng
Các chính phủ cũng quản lý điều người dân ăn và tin. Anh lập Bộ Lương thực (Ministry of Food) năm 1916 và áp dụng chế độ phân phối khẩu phần năm 1918. Hoa Kỳ lập Cơ quan Quản lý Lương thực (Food Administration) dưới quyền Herbert Hoover năm 1917. Các chính phủ bán trái phiếu chiến tranh, tăng thuế, in áp phích và kiểm duyệt báo chí. Ủy ban Thông tin Công chúng Hoa Kỳ (Committee on Public Information), thành lập tháng 4 năm 1917, tiến hành một chiến dịch tuyên truyền toàn quốc. Ủng hộ chiến tranh trở thành bổn phận công dân, và công khai phản đối thường bị trừng phạt.
Dân thường trở thành mục tiêu
Chiến tranh toàn diện còn có nghĩa là tấn công nền kinh tế của đối phương. Từ năm 1914, Anh dùng hải quân phong tỏa Đức, cắt nguồn nhập khẩu lương thực và nguyên liệu. Đức đáp trả bằng tàu ngầm và, từ tháng 2 năm 1917, chiến tranh tàu ngầm không hạn chế nhằm vào tàu buôn. Khí cầu Zeppelin bắt đầu ném bom nước Anh vào tháng 1 năm 1915, và các máy bay ném bom hạng nặng hơn xuất hiện vào năm 1917.
Hậu quả rất nghiêm trọng. Nạn thiếu lương thực ở Đức trở nên trầm trọng trong mùa đông 1916–1917, được nhớ đến là “Mùa đông củ cải” (Turnip Winter), khi củ cải thay khoai tây trên nhiều mâm cơm. Đói, rét và kiệt sức ở hậu phương nuôi dưỡng sự phẫn nộ chính trị, góp phần dẫn đến các cuộc cách mạng và binh biến 1917–1918. Số dân thường chết vì đói và bệnh còn được tranh luận, nhưng rất lớn.
Chiến tranh toàn diện để lại gì
- Một nhà nước lớn hơn. Các chính phủ học được cách hoạch định sản xuất, định giá, kiểm soát lao động và điều hướng thương mại. Nhiều công cụ này được dùng lại trong thập niên 1930 và 1940.
- Quyền chính trị mới. Phụ nữ trên 30 tuổi đáp ứng một số điều kiện được bầu cử ở Anh năm 1918, và phụ nữ đi bầu ở Đức từ năm 1919 và ở Hoa Kỳ từ năm 1920. Phục vụ chiến tranh là một trong những lập luận của những người cải cách.
- Kỳ vọng cao hơn. Những người đã hy sinh quá nhiều mong được đáp lại, điều này nuôi dưỡng các hệ thống phúc lợi về sau và cả nỗi thất vọng cay đắng về các hiệp ước hòa bình.
- Chiến tranh khó kết thúc hơn. Khi cả xã hội đã được huy động, các nhà lãnh đạo khó chấp nhận một nền hòa bình hạn chế. Đây là một lý do khiến giao tranh kéo dài đến năm 1918.
- Hình mẫu cho Thế chiến II. Giai đoạn 1939–1945, các nhà nước huy động còn triệt để hơn, và dân thường chịu thiệt hại trực tiếp hơn nữa.
Chiến tranh toàn diện và Nhật Bản
Nhật Bản gia nhập phe Đồng minh tháng 8 năm 1914 nhưng chiến đấu rất xa mặt trận chính, nên hậu phương không bị căng thẳng như ở châu Âu. Tuy nhiên, các sĩ quan Nhật nghiên cứu kỹ kinh nghiệm châu Âu. Họ kết luận rằng một cuộc chiến tương lai sẽ được quyết định bởi toàn bộ sức mạnh công nghiệp của một quốc gia. Nhật thông qua Luật Huy động Công nghiệp Quân nhu năm 1918, và năm 1938 Luật Tổng động viên Quốc gia trao cho chính phủ quyền hạn rộng về lao động, hàng hóa và tiền bạc.
Đề thi hay hỏi gì
Các câu hỏi kiểu AP thường yêu cầu giải thích Thế chiến I đã thay đổi mối quan hệ giữa chính phủ và công dân như thế nào. Một bài trả lời tốt nêu các công cụ cụ thể (nghĩa vụ quân sự, bộ quân nhu, phân phối khẩu phần, tuyên truyền, phong tỏa), đưa một hai ví dụ quốc gia, và gắn chúng với kết quả lâu dài như quyền bầu cử của phụ nữ hay vai trò nhà nước mở rộng. Hãy chuẩn bị so sánh Anh, Đức và Hoa Kỳ, và giải thích vì sao thế giằng co trên Western Front đẩy các chính phủ đến chỗ huy động toàn diện.
Đọc tiếp
- World War I (1914–1918): Causes, Course and Consequences: bài tổng quan đầy đủ mà trang này thuộc về.
- Trench Warfare in WWI: vì sao thế giằng co khiến việc tiếp tế công nghiệp trở nên quan trọng.
- The Western Front: những trận đánh đã ngốn quá nhiều đạn pháo.
- What Is Militarism? How It Led to WWI: quân đội và thái độ trước chiến tranh đã mở đường như thế nào.
