Áp phích tuyên truyền Thế chiến I

Áp phích tuyên truyền Thế chiến I trong năm phút

Áp phích tuyên truyền Thế chiến I là cách rẻ nhất và dễ thấy nhất để các chính phủ nói chuyện với hàng triệu người cùng lúc trong giai đoạn 1914–1918. Chúng kêu gọi đàn ông nhập ngũ, kêu gọi các gia đình cho nhà nước vay tiền qua trái phiếu chiến tranh, nhắc người nội trợ bớt lãng phí bánh mì, và khiến mọi người sợ hãi, căm ghét kẻ thù. Đây là một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của Chiến tranh thế giới thứ nhất, cho thấy một cuộc chiến hiện đại cần cả xã hội chứ không chỉ quân đội.

• Mục tiêu chính: tuyển quân, vay tiền chiến tranh, các chiến dịch lương thực và lao động, và gieo lòng căm thù kẻ thù.
• Ví dụ nổi tiếng nhất: hình Lord Kitchener chỉ tay của Anh, hình Chú Sam "I Want YOU" của Mỹ, và "On les aura!" của Pháp.
• Vì sao chọn áp phích: in ấn rẻ, chưa có truyền hình, còn một bức tường hay tủ kính cửa hàng thì ai cũng nhìn thấy.
• Hệ quả lâu dài: sau chiến tranh, nhiều người nghi ngờ các thông điệp của chính phủ, và những phương pháp này tiếp tục được nghiên cứu, tái sử dụng về sau.

Vì sao các chính phủ cần áp phích

Các cuộc chiến trước đó chủ yếu do quân đội chuyên nghiệp đảm nhiệm. Thế chiến I thì khác. Quân đội phình lên đến hàng triệu người, nhà máy phải sản xuất đạn pháo ngày đêm, và chi phí chiến tranh vượt xa nguồn thu thuế thông thường. Kiểu chiến tranh này thường được gọi là "chiến tranh tổng lực", vì nó kéo theo binh lính, công nhân, nông dân, phụ nữ, trẻ em và cả tiền bạc.

Vì vậy, chính phủ phải thuyết phục dân thường tự nguyện đóng góp: con em, tiền tiết kiệm và sức lao động. Báo chí, diễn văn, phim ảnh và truyền đơn đều góp phần. Nhưng áp phích có một thế mạnh riêng. Nhờ kỹ thuật in thạch bản màu, một mẫu thiết kế có thể được in với số lượng khổng lồ và dán lên tường, xe điện, nhà ga và tủ kính cửa hàng. Ngay cả người không bao giờ đọc báo cũng đi ngang qua nó mỗi ngày. Một áp phích mạnh cũng chỉ cần rất ít chữ: một khuôn mặt, một khẩu hiệu và một yêu cầu.

Tuyển quân ở Anh: ngón tay chỉ thẳng

Anh bước vào chiến tranh vào tháng 8 năm 1914 với một đội quân chuyên nghiệp nhỏ và không có chế độ nghĩa vụ quân sự. Nước này cần tình nguyện viên thật nhanh. Lord Kitchener, Bộ trưởng Chiến tranh, kêu gọi hàng trăm nghìn người, và Ủy ban Tuyển quân của Quốc hội (Parliamentary Recruiting Committee), gồm đại diện nhiều đảng, bắt đầu sản xuất áp phích ngay trong tháng đó.

Hình ảnh nổi tiếng nhất đến từ họa sĩ Alfred Leete. Bức vẽ Kitchener nhìn thẳng và chỉ tay vào người xem xuất hiện trên bìa tạp chí London Opinion ngày 5 tháng 9 năm 1914, rồi nhanh chóng được chuyển thành áp phích tuyển quân với thông điệp rằng đất nước cần bạn. Ý tưởng đơn giản và mang tính cá nhân: người đi đường được gọi thẳng tên.

Các áp phích khác của Anh dùng cảm giác tội lỗi và sức ép. Một trong những bức nổi tiếng nhất, năm 1915, cho thấy một người cha ngồi im lặng khi đứa con hỏi ông đã làm gì trong cuộc Đại chiến. Những bức khác vẽ phụ nữ thúc giục chồng con ra trận, hoặc đoàn quân hành tiến kèm lời nhắn rằng hàng ngũ vẫn còn chỗ. Hơn hai triệu người đã tình nguyện từ tháng 8 năm 1914 đến cuối năm 1915. Sau đó việc tuyển quân chậm lại, và Anh ban hành chế độ nghĩa vụ quân sự bằng Đạo luật Nghĩa vụ Quân sự (Military Service Act) vào tháng 1 năm 1916. Áp phích có giúp ích, nhưng chưa bao giờ là lý do duy nhất khiến đàn ông nhập ngũ: bạn bè, lòng tự hào địa phương, tiền lương và nỗi sợ bị xấu hổ cũng đều quan trọng.

Hoa Kỳ: từ trung lập đến cuộc chiến áp phích

Hoa Kỳ tuyên chiến với Đức vào ngày 6 tháng 4 năm 1917. Nhiều người Mỹ vốn còn lưỡng lự về việc tham gia một cuộc chiến châu Âu, nên Tổng thống Woodrow Wilson lập Ủy ban Thông tin Công cộng (Committee on Public Information) một tuần sau đó, do nhà báo George Creel đứng đầu. Ủy ban này phát thông cáo báo chí, làm phim, tổ chức diễn giả và áp phích, đồng thời mời các họa sĩ minh họa hàng đầu làm việc cho sự nghiệp này.

Kết quả nổi tiếng nhất là áp phích năm 1917 của James Montgomery Flagg vẽ Chú Sam chỉ vào người xem cùng dòng chữ "I Want YOU for U.S. Army". Flagg đã công khai mượn ý tưởng nhân vật chỉ tay từ thiết kế của Leete bên Anh. Hàng triệu bản được in, và hình ảnh ấy mạnh đến mức được dùng lại trong Thế chiến II và đến nay vẫn được bắt chước.

Áp phích Mỹ cũng cổ động cho các đợt Liberty Loan, bán trái phiếu chính phủ cho dân thường, và các chiến dịch lương thực do Cơ quan Lương thực của Herbert Hoover phụ trách, kêu gọi các gia đình dành lúa mì và thịt cho quân đội và châu Âu. Mua một tờ trái phiếu hay bỏ bớt một bữa ăn được coi là một cách phục vụ đất nước, để người ở hậu phương cảm thấy mình cũng đang chiến đấu.

Hình ảnh về kẻ thù

Nhiều áp phích không đề nghị điều gì cả. Chúng chỉ dạy người ta căm ghét. Các họa sĩ phe Đồng minh thường vẽ người Đức như những kẻ tàn bạo, quái vật hay man rợ. Một ví dụ Mỹ nổi tiếng năm 1917 vẽ một con khỉ đột đội mũ sắt Đức, cầm gậy và ôm một người phụ nữ hoảng sợ, bên dưới là dòng chữ "Destroy this mad brute" ("Hãy tiêu diệt con thú điên này").

Hình ảnh này bắt nguồn từ những sự kiện có thật nhưng bị phóng đại. Đức xâm lược nước Bỉ trung lập vào tháng 8 năm 1914, và quân Đức đã giết thường dân, đốt phá nhiều thị trấn, trong đó có Leuven. Chính phủ Anh lập một cơ quan tuyên truyền bí mật tại Wellington House năm 1914, và Báo cáo Bryce tháng 5 năm 1915 tập hợp các câu chuyện về sự tàn bạo của quân Đức ở Bỉ. Một số chuyện có thật, số khác chưa được chứng minh hoặc bị bịa ra, nhưng gộp lại chúng cho các họa sĩ áp phích một đề tài mạnh: "nước Bỉ bé nhỏ tội nghiệp" cần được bảo vệ.

Các sự kiện trên biển và trong chiến hào càng làm đề tài này thêm nặng. Việc tàu ngầm Đức đánh chìm tàu khách Lusitania ngày 7 tháng 5 năm 1915, làm gần 1.200 người thiệt mạng, sinh ra những áp phích kêu gọi mọi người hãy nhớ lấy. Việc Đức dùng khí clo tại Ypres vào tháng 4 năm 1915 cũng bị coi là bằng chứng về một kẻ thù hung bạo. Để biết bối cảnh đầy đủ, xem thêm chiến tranh tàu ngầm và khí độc.

Hậu phương: phụ nữ, lương thực và tiền bạc

Áp phích cũng nói với những người sẽ không bao giờ ra trận. Phụ nữ được kêu gọi tiễn chồng con ra chiến trường, nhận việc ở nhà máy và nông trại, và gia nhập các lực lượng y tá và hỗ trợ. Một số áp phích còn làm xấu hổ những người đàn ông ở nhà, và ở Anh, chiến dịch "lông vũ trắng" năm 1914 khuyến khích phụ nữ đưa một chiếc lông trắng cho bất kỳ người đàn ông nào không mặc quân phục. Chiến dịch này thường làm bẽ mặt những người không đủ sức khỏe hoặc đang làm công việc thiết yếu.

Tiền bạc cũng quan trọng không kém. Anh, Pháp, Đức và Mỹ đều bán trái phiếu chiến tranh, và áp phích biến một lời đề nghị tài chính thành một nghĩa vụ đạo đức. Đức tổ chức chín đợt vay chiến tranh, và áp phích năm 1917 của Fritz Erler cho một trong các đợt ấy vẽ gương mặt nghiêm nghị của một người lính đội mũ sắt cùng lời kêu gọi "Help us win" ("Hãy giúp chúng tôi chiến thắng"). Các họa sĩ Pháp cũng dùng cách tiếp cận tương tự. Áp phích năm 1916 của Jules Abel Faivre cho một đợt vay quốc gia vẽ một người lính rắn rỏi với câu đầy tự tin "On les aura!", nghĩa là "Chúng ta sẽ thắng chúng!"

Khác biệt giữa các nước

Công cụ cơ bản ở đâu cũng giống nhau, nhưng phong cách thì khác. Áp phích Anh thường dùng sức ép cá nhân, sự hài hước hoặc cảm giác tội lỗi. Áp phích Mỹ chau chuốt, giàu lòng yêu nước và do các họa sĩ chuyên nghiệp dẫn dắt. Áp phích Pháp thường nhấn mạnh việc bảo vệ tổ quốc và nỗi đau của miền bắc bị xâm chiếm. Áp phích Đức dựa vào hình ảnh người lính kiên cường và bổn phận ủng hộ anh ta bằng tiền, dù người dân Đức cũng phải chịu thiếu lương thực do Đồng minh phong tỏa, điều này làm những thông điệp tự tin yếu đi vào giai đoạn cuối chiến tranh.

Các hệ thống tình nguyện dựa nhiều hơn vào thuyết phục. Úc, nơi quân đội chỉ tuyển bằng tình nguyện viên, dùng áp phích rất nhiều, nhưng vẫn bác bỏ chế độ nghĩa vụ quân sự trong hai cuộc trưng cầu dân ý toàn quốc vào tháng 10 năm 1916 và tháng 12 năm 1917. Điều đó cho thấy giới hạn của tuyên truyền: một áp phích có thể thuyết phục, nhưng không thể ép buộc.

Áp phích có hiệu quả không?

Các nhà sử học đồng ý rằng áp phích chỉ là một công cụ trong nhiều công cụ, và tác động chính xác của chúng rất khó đo lường. Chúng có lẽ hiệu quả nhất khi khớp với điều người ta vốn đã cảm thấy, như sự phẫn nộ trước việc Bỉ bị xâm lược hay niềm tự hào về đất nước. Doanh số trái phiếu và số người nhập ngũ tăng lên trong các chiến dịch lớn, nhưng người ta cũng tham gia vì bạn bè, công việc và áp lực xã hội.

Tác động lâu dài thì phức tạp hơn. Khi chiến tranh kết thúc ngày 11 tháng 11 năm 1918, nhiều người cảm thấy mình đã được kể những câu chuyện đơn giản hóa hoặc phóng đại. Ở Anh và Mỹ, một số chuyện về tội ác tàn bạo sau này bị nghi ngờ, khiến một số người hoài nghi các tin tương tự trong những cuộc xung đột sau đó. Đồng thời, các chính phủ và chính trị gia đã nghiên cứu cách thuyết phục đại chúng được thực hiện ra sao. Áp phích giai đoạn 1914–1918 vẫn là nguồn tư liệu quý cho các nhà sử học vì chúng cho thấy mỗi chính phủ muốn người dân của mình nghĩ gì, cảm thấy gì và sợ gì.

Đề thi thường hỏi gì

Các câu hỏi kiểu AP thường yêu cầu nêu ý nghĩa và so sánh. Những điểm đáng nhớ:

• Tuyên truyền là đặc điểm then chốt của chiến tranh tổng lực, cùng với chế độ phân phối, nghĩa vụ quân sự và kiểm soát công nghiệp.
• Áp phích phục vụ bốn mục đích chính: tuyển quân, tài chính, lao động và lương thực ở hậu phương, và bêu xấu kẻ thù.
• Hình Kitchener của Alfred Leete (Anh, 1914) đã gợi cảm hứng cho hình Chú Sam của James Montgomery Flagg (Mỹ, 1917).
• Ủy ban Thông tin Công cộng (1917) và Wellington House của Anh (1914) là hai cơ quan tuyên truyền chính của chính phủ cần biết.
• Nước Bỉ, tàu Lusitania và khí độc là những sự kiện được dùng nhiều nhất để khắc họa nước Đức như một mối đe dọa đối với nền văn minh.
• Giới hạn của tuyên truyền: Anh vẫn phải áp dụng nghĩa vụ quân sự năm 1916, và người Úc bác bỏ nó hai lần.

Đọc tiếp

• Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918): nguyên nhân, diễn biến và hệ quả: bài trung tâm, về cuộc chiến mà những áp phích này đang cổ động.
• Chủ nghĩa quân phiệt là gì? Vì sao nó dẫn đến Thế chiến I: nền văn hóa trước chiến tranh khiến việc huy động sự ủng hộ của đại chúng dễ dàng hơn.
• Tàu ngầm U-boat và chiến tranh tàu ngầm không hạn chế: câu chuyện Lusitania và con đường dẫn đến việc Mỹ tham chiến.
• Khí độc trong Thế chiến I: loại vũ khí mà áp phích dùng để khắc họa kẻ thù là man rợ.