Nhật Bản trong Thế chiến I trong năm phút
Nhật Bản trong Thế chiến I là một cuộc chiến hạn chế nhưng đem lại nhiều lợi lộc. Nhật tuyên chiến với Đức ngày 23 tháng 8 năm 1914, viện dẫn Liên minh Anh–Nhật, và gần như chỉ giao tranh với các tiền đồn nhỏ của Đức ở châu Á và Thái Bình Dương. Vậy mà khi chiến tranh kết thúc, Nhật giàu hơn, rộng hơn và tự tin hơn. Nhật nắm căn cứ cũ của Đức ở Thanh Đảo, cai quản các đảo cũ của Đức phía bắc xích đạo, chuyển từ nước con nợ thành nước chủ nợ, và ngồi cùng năm cường quốc tại Hội nghị Hòa bình Paris.
Cái giá phải trả là lòng tin. Hai mươi mốt yêu sách năm 1915 khiến nhiều người Trung Quốc tin rằng Nhật là đối thủ chứ không phải đối tác, còn quyết định về Sơn Đông năm 1919 đã châm ngòi cho Phong trào Ngũ Tứ. Anh và Mỹ bắt đầu dè chừng Nhật hơn. Bài viết này thuộc trang tổng hợp về Thế chiến I của chúng tôi; ở đây ta theo dõi cuộc chiến từ phía Tokyo.
Vì sao Nhật Bản tham chiến
Từ năm 1902, Nhật gắn bó với Anh qua Liên minh Anh–Nhật, được gia hạn năm 1905 và 1911. Khi chiến tranh nổ ra ở châu Âu, ngày 7 tháng 8 năm 1914 Anh đề nghị Nhật giúp có giới hạn để đối phó các tàu buôn vũ trang của Đức ở vùng biển Đông Á. London sau đó sớm hối tiếc vì đã mở cửa rộng hơn. Nhưng nội các của Thủ tướng Ōkuma Shigenobu, với Ngoại trưởng Katō Takaaki định hướng chính sách đối ngoại, thấy đây là cơ hội hiếm có. Các cường quốc châu Âu đang bận rộn, còn Đức nắm những vùng đất mà Nhật muốn.
Ngày 15 tháng 8, Nhật gửi tối hậu thư cho Đức. Nhật yêu cầu tàu chiến Đức rời vùng biển Trung Quốc và Nhật Bản, đồng thời giao lại vùng đất thuê quanh vịnh Giao Châu (Kiautschou), trong đó có cảng Thanh Đảo, với ý định một ngày nào đó trả lại cho Trung Quốc. Đức không trả lời, và Nhật tuyên chiến ngày 23 tháng 8. Nguyên lão Inoue Kaoru gọi cuộc chiến là món quà của trời cho kỷ nguyên mới của Nhật. Dù lời lẽ nói về nghĩa vụ với đồng minh, quyết định này chủ yếu xoay quanh vị thế của Nhật ở châu Á.
Thanh Đảo và các đảo ở Thái Bình Dương
Phần lớn giao tranh của Nhật diễn ra ở Thanh Đảo. Quân Nhật đổ bộ lên bán đảo Sơn Đông đầu tháng 9 năm 1914, và một đội quân Anh nhỏ tham gia cùng. Hai bên bao vây pháo đài của Đức. Sau khoảng hai tháng pháo kích và đào hào, quân đồn trú Đức đầu hàng ngày 7 tháng 11.
Vào tháng 10, hải quân Nhật chiếm các đảo của Đức phía bắc xích đạo, gồm Marshall, Caroline và Mariana, gần như không phải giao chiến. Úc và New Zealand chiếm các lãnh thổ của Đức phía nam đường xích đạo. Năm 1917, Anh bí mật đồng ý ủng hộ yêu sách của Nhật đối với các đảo phía bắc.
Nhật đứng về phía Đồng minh (xem Phe Đồng minh và phe Liên minh Trung tâm). Tổn thất quân sự của Nhật nhỏ so với châu Âu; muốn biết quy mô ở những nơi khác, xem Có bao nhiêu người chết trong Thế chiến I?
Hai mươi mốt yêu sách, 1915
Ngày 18 tháng 1 năm 1915, Nhật đưa cho chính phủ Tổng thống Trung Quốc Viên Thế Khải một danh sách hai mươi mốt yêu sách, chia thành năm nhóm. Mục tiêu là củng cố thành quả của Nhật trong lúc các cường quốc châu Âu đang bận việc khác.
- Nhóm 1: Trung Quốc phải chấp nhận mọi thỏa thuận giữa Nhật và Đức về quyền lợi của Đức ở Sơn Đông.
- Nhóm 2: thời hạn thuê Lữ Thuận, Đại Liên và Đường sắt Nam Mãn Châu được kéo dài đến 99 năm, đồng thời quyền lợi của Nhật ở Nam Mãn Châu và miền đông Nội Mông được mở rộng.
- Nhóm 3: công ty sắt và than Hán Dã Bình trở thành liên doanh Trung–Nhật.
- Nhóm 4: Trung Quốc không được cho thuê hay nhượng bất kỳ phần bờ biển nào cho nước thứ ba.
- Nhóm 5: cố vấn Nhật về chính trị, tài chính và quân sự, cảnh sát chung và nhiều điều khác. Nhật gọi những điều này là “nguyện vọng”.
Viên Thế Khải kéo dài đàm phán và để báo chí nước ngoài biết được nội dung. Nhóm 5 trông như một bước biến Trung Quốc thành xứ bảo hộ, nên Anh và Mỹ phản đối. Ngày 7 tháng 5, Nhật đưa tối hậu thư và gác lại phần lớn Nhóm 5. Trung Quốc chấp nhận ngày 9 tháng 5, và các hiệp ước được ký ngày 25 tháng 5. Ở Trung Quốc, ngày 9 tháng 5 trở thành ngày quốc nhục. Nhật đã mở rộng quyền lợi, nhưng phải trả giá nặng về danh tiếng.
Bùng nổ kinh tế, hộ tống tàu và tù binh
Trong lúc các nhà máy châu Âu sản xuất vũ khí, đơn hàng cho thị trường châu Á và châu Mỹ đổ về Nhật. Ngành đóng tàu, thép, dệt và hóa chất phát triển nhanh, xuất khẩu vượt nhập khẩu, và Nhật từ nước con nợ thành nước chủ nợ. Người Nhật gọi đây là cơn sốt kinh tế thời chiến thời Taishō. Một số người giàu lên đột ngột, nhưng giá cả tăng nhanh hơn tiền lương.
Nhật cũng giúp trên biển. Sau khi Đức bắt đầu chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, năm 1917 Nhật gửi một hải đội khu trục đến Địa Trung Hải. Đặt căn cứ ở Malta, hải đội này hộ tống các tàu chở quân và tiếp tế. Khu trục hạm Sakaki bị trúng ngư lôi vào tháng 6 năm 1917, và 59 thủy thủ Nhật thiệt mạng. Nhật không gửi quân đội đến Mặt trận phía Tây, và chính các đoàn hộ tống ở Địa Trung Hải đã giúp Nhật nhận được lời cảm ơn của Đồng minh.
Siberia và bạo loạn gạo
Sau Cách mạng Nga, năm 1918 Đồng minh quyết định đưa quân đến Siberia. Nhật đưa hàng chục nghìn binh sĩ, vượt xa mức đã thỏa thuận, và ở lại sau khi các cường quốc khác rút đi năm 1920. Những binh sĩ cuối cùng về nước năm 1922, không thu được gì đáng kể mà còn mất nhiều nhân mạng và tiền của. Tháng 11 năm 1917, Nhật và Mỹ cũng ký Thỏa thuận Lansing–Ishii, trong đó Washington công nhận “lợi ích đặc biệt” của Nhật ở Trung Quốc.
Ở trong nước, mùa hè năm 1918 bạo loạn gạo nổ ra khắp nơi khi giá tăng vọt. Nội các Terauchi từ chức, và vào tháng 9, Hara Takashi, một thường dân và lãnh đạo chính đảng, lập nên nội các chính đảng đầy đủ đầu tiên của Nhật.
Paris và Washington: được và mất
Tại Hội nghị Hòa bình Paris năm 1919, Nhật cử Saionji Kinmochi và Makino Nobuaki tham dự và được tính là một trong năm cường quốc. Nhật thu được:
- Quyền lợi của Đức ở Sơn Đông, được xác nhận trong Hiệp ước Versailles.
- Ủy trị của Hội Quốc Liên đối với các đảo cũ của Đức phía bắc xích đạo.
- Một ghế trong Hội đồng Hội Quốc Liên.
- Sức mạnh mới của một nền kinh tế chủ nợ.
Nhật cũng đề xuất điều khoản bình đẳng chủng tộc cho Điều ước của Hội Quốc Liên. Đề xuất giành được đa số phiếu trong ủy ban, nhưng chủ tịch Woodrow Wilson phán quyết rằng cần sự nhất trí, và đề xuất thất bại.
Quyết định về Sơn Đông gây phẫn nộ ở Trung Quốc. Ngày 4 tháng 5 năm 1919, sinh viên Bắc Kinh biểu tình, mở đầu Phong trào Ngũ Tứ, và phái đoàn Trung Quốc từ chối ký hiệp ước. Tại Hội nghị Washington 1921–22, Nhật đồng ý trả lại vùng đất thuê cũ của Đức bằng một hiệp ước vào tháng 2 năm 1922, và Liên minh Anh–Nhật nhường chỗ cho Hiệp ước Bốn cường quốc. Ảnh hưởng mà Nhật gây dựng trong chiến tranh giờ được đánh giá trong một hệ thống các thỏa thuận quốc tế.
Nhân vật chủ chốt
- Ōkuma Shigenobu: thủ tướng khi Nhật tham chiến và đưa ra các yêu sách.
- Katō Takaaki: ngoại trưởng thúc đẩy tối hậu thư và Hai mươi mốt yêu sách.
- Viên Thế Khải: tổng thống Trung Quốc nhận các yêu sách.
- Saionji Kinmochi: trưởng đoàn đại biểu Nhật tại Paris.
- Woodrow Wilson: tổng thống Mỹ, chủ tọa ủy ban bác bỏ điều khoản bình đẳng chủng tộc.
Đề thi thường hỏi gì
Trong AP World History và các khóa học tương tự, Nhật Bản trong Thế chiến I là ví dụ tiêu biểu về một cường quốc công nghiệp hóa muộn dùng chiến tranh để mở rộng ảnh hưởng. Hãy chuẩn bị giải thích cơ sở liên minh khi tham chiến, Hai mươi mốt yêu sách và phản ứng của Trung Quốc, sự bùng nổ kinh tế thời chiến, kết quả tại Paris (Sơn Đông, ủy trị, đề xuất bình đẳng chủng tộc) và mối liên hệ với Phong trào Ngũ Tứ. Một ý thường gặp trong bài luận là Nhật được lãnh thổ và vị thế nhưng mất thiện cảm, và Hội nghị Washington đã đảo ngược phần nào những thành quả đó.
Đọc tiếp
- Thế chiến I (1914–1918): Nguyên nhân, diễn biến và hệ quả: toàn cảnh cuộc chiến mà Nhật tham gia ở ngoài rìa.
- Phe Đồng minh và phe Liên minh Trung tâm: cho thấy mỗi nước chọn phe nào và vì sao.
- Có bao nhiêu người chết trong Thế chiến I?: đặt tổn thất nhỏ của Nhật vào quy mô toàn cầu.
- Chủ nghĩa quân phiệt là gì? Nó dẫn đến Thế chiến I như thế nào: giải thích cách quân đội và hải quân định hình chính trị trước năm 1914.
